89 Saga Þorláks biskups hin elzta1

1

ÞANN tíma, er stýrði guðs kristni Anacletus pape, en konúngar váru yfir Noregi Magnús Sigurðarson ok Haraldr gilli, þá var fæddr í héraði þí á Íslandi, er Fljótshlíð heitir, Þorlákr hinn helgi, á bæ þeim, er heitir at Hlíðarenda, á þí ári, sem Þorlákr biskup Runólfsson andaðist. Eigi bar af þí nöfn þeirra saman, at hann væri eptir Þorláki biskupi heitinn, heldr af þi, at sá, er allt veit ok öllu stýrir, vildi þá virðíng gera Þorláks biskups hins fyrra, at hans nafn veri jafnan elskat ok dýrkat af öllum þeim mönnum, er síðan hefir auðit orðit at heyra [ok] vita dýrð hins sæla Þorláks biskups; hefir almáttigr guð þá dýrð veitta nafni hins sæla biskups, sem fyrr sagði Salomon hinn spaki, at betra væri gott nafn en mikil auðæfi; en þat var þá sannliga gott, er helgat var undir heilagri skírn, en blezat síðan með biskupligri tign. Hefir sá orðskviðr í þessu sannazt, at „þat er spáð, er spakir mæla“, at þat nafn verðr nú mörgum gulli betra, þeim er á hann heita í sínum nuauðsynjum; þat sannast nú ok eigi síðr í þessu máli, sem í öðrum stað segir heilog ritníng, at „betra er gott nafn, en dýrðlig smyrsl“, af því at nú berr opt þá raun á, at nú verðr optliga þat skjótt gert af ákalli hans nafns, er hvárki hefir áðr mátt heilt verða af smyrslum né af lækníngum þeim, er menn hafa áðr með farit ok til leitað.

2

Faðir Þorláks var Þórhallr, en móðir2 Halla; þau váru vinsæl ok val at sér. Hann var farmaðr áðr3 hann setti bú, en hon var fengsöm ok forvitra. Þau váru bæði góðrar ættar ok göfugra manna fram í kyn. En þat má nú auðsýnt vera, 90 at guð hefir þat fagrliga viðr oss ent, er hann hét fyrir munn Davíðs spámanns: at blezat mundi verða kyn réttlátra manna; ok má sjá, at þat hefir nú fagrliga fyllzt ok framkomit í lifi hins sæla Þorláks biskups. Frændr Þorláks hinir nánostu váru réttlátir ok ráðvandir, höfðu fjöiskyldi mikil, en fjárhlut úgnógan. Þorlákr var þá úngr at aldri, er þau brugðu búi sínu, faðir hans og móðir. Hann var úlíkr flestum úngum mönnum í sinni uppfæðíngu: auðráðr ok auðveldr í öllu; lýðinn ok hugþekkr hverjum manni; fálátr ok fályndr um allt; nýtr ok námgjarn þegar á únga aldri. Hann nam psaltara, áðr en sundrskilja vyrði börn móður hans ok föður, en litið hafði hann bóknám annat í fyrstu; en svá var hann þegar athugasamr á únga aldri, at mörgum vitrum mönnum fundust orð um hann. En þótt hann hefði eigi mikit nám á barnsaldri, þá gekk fyrir þat í hans háttum, sem hann hefði náliga allt þat numit, sem þá mátti honum betr sama en áðr. Hann þýddist eigi leika né lausúng; var [hann vakr4 ok val stiltr, ok lét þess snimma á kenna, at hann mundi þat heilræði þýðast vilja, er Davíð kennir í psaltara: at maðr skyli hnegja sik frá illu ok gera gott, leita friðarins ok fylgja honum.

3

Sem móðir hans sá af sinni vizku, með guðs forsjá, hve dýrðligr kennimaðr Þorlákr mátti verða af sínum góðum háttum, ef nám hans gengi fram, þá réðust þau mæðgin í hinn æzta höfuðstað í Odda, undir hönd Eyjólfi prest Sæmundarsyni, er bæði hafði höfðíngskap mikinn ok lærdóm góðan, gæzku ok vitsmuni gnægri en flestir aðrir, [ok heyrðum vér hinn sæla Þorlák þat vitni bera honum, at hann þóttist trautt þílikan dýrðarmann reynt hafa, sem hann var, ok sýndi hann þat síðan, at hann vildi eigi hjá sér láta líða þau heilræði um sinn meistara, sem til gaf hinn sæli Páll postuli sínum lærisveinum, talandi svá til þeirra þeim áheyrandum: „Veri þér eptirghkjarar mínir, sem ek em Krists“; af því at svá bar opt til, þá er vér hældum hans háttum góðum, at hann kvað þat vera siðvenjur Eyjólfs fóstra síns Sæmundarsonar. Gjörði hann þat makliga, þótt hann virði hann mikils í sinni umræðu, því at þat var honum í at launa5.

91 Eyjólfr virði Þorlák mest allra sinna lærisveina um þal allt, er til kennimannskapar kom, af þí at hann sá af sinni vizku ok hans meðferð, sem síðarr reyndist, at hann mundi fyrir þeim öllum verða um þat, sem síðarr segir. Þorlákr tók vígslur þegar á únga aldri allar, unz hann var djákn, af Magnúsi biskupi; en hann var þá XV vetra gamall er biskup andaðist; en því fóru vígslur hans skjótt fram, at þat fundu yfirboðarnir, at hann hugleiddi sjálfr, ok gætti í úthorn þess vanda er fylgði hverri vígslu, þeirri er hann tók; ok svá skjótt, sem fram fór nám hans ok vígslur, þá let hann til sín at fyrirboði6 koma með ráðinni staðfestu alla mannkosti, þá er vígshmum áttu til at heyra. Lét hann sér þat í hug koma, meðan nám var minna ok vígslur smærri, er Ysidorus biskup mælir, spakr ok heilagr: at bæði er nytsamligt at nema mart ok lifa réttliga, en ef eigi má bæði senn verða, þá er enn dýrðligra at lifa val. Hann gætti þess ok, þótt meir fylgdi litilæti ok þjónkan hinum smærrum vígslum, heldr en sæmd mikil veraldar virðínga, at hann hélt öllum manndygðum þeim, er fylgja áttu hinum minna vanda, þá er hann var hafiðr á hina hærri palla vanda ok virðíngar með hinum stærrum vígslum. Sú var þá hans iðja, er hann var á úngum aldri, at hann var löngum at bóknámi, en at riti optliga, á bænum þess í millum, en nam, þá er eigi dvaldi annat, þat er móðir hans kunni kenna honum: ættvísi ok mannfræði.

4

Þá er Magnús biskup var andaðr, þá var nokkura stund biskupslaust í Skálholti, ok gerðist þá kennimanna fátt; varð þat þá ráð manna, at biðja Björn biskup til at gera vígslur á alþíngi7, ok lét hann at bæn manna, ok var þá vígðr til prests Þorlákr ok margir aðrir kennimenn8. En er hann var prestr, ok hann tók sjálfr stjórn ok forráð tiðagerðar, þá var þat brátt auðsýnt, hve geyminn ok gætinn hann mundi at vera um tíðir sínar, ok allt þat annat, er honum var á hendi fólgit með þeirri vígslu, er hann hafði þá fengit. Hann fór þá enn litilátliga 92 með sínu ráði, sem fyrr, ok tók sér þá hinu fyrstu misseri lítil þíng fésöm, ok hafði þau nokkura stund, ok varð honum bæði golt til fjár ok vinsælda, af þí at náliga unni honum hugásturn hvert barn, er hjá honum var; hafa ok þau mörg góð dæmi sótt hinn sæla Þorlák, er sjaldgæt hafa orðit mörgum öðrum, at hann var þá bæði senn úngr ok gamall: var úngr at aldri, en gamall at ráðum. Hann skrýddist þá enn á nýja leik mörgum mannkostum, ok allra mest þeim, er Davíð kallaði kennimanninum í skyldasta lagi, at þeir skyldu skrýðast hjálpræðum ok réttlæti, ok sýndi hann þat síðan alla sína æfi, at honum varð þat náliga afhent, þá er til þurfti at taka, ok nutu þeir allir, er honum voru í nánd.

En er þí hafði nokkura stund fram farit ok honum var þá ok gott til fjár vorðit, þá fýstist hann utanferðar ok vildi þá kanna siðu annarra góðra manna; ok fór hann af Íslandi, ok er ekki sagt af hans ferðum, unz hann kom í París, ok var þar í skóla, svá lengi sem hann þóttist þurfa til þess náms, sem hann vildi þar nema. Þaðan fór hann til Englands, ok var í Lincolni, ok nam þar enn mikit nám, ok þarfsæligt bæði sér ok öðrum, ok hafði þá enn míkit gott þat af sér at miðla í kenníngum sínum, er hann var áðr trautt jamval við búinn, sem nú. En er hann hafði vj ár af Íslandi verit, þá vitjaðí hann aptr til frænda sinna ok fóstrjarðar, ok urðu honum fegnir frændr ok fóstbræðr, ok allir hans ástvinir, ok móðir hans þeim mun fegnust ok systr, sem þeim var mest atlángt, en mest niðrfall í, ef nokkut hefði tálmat hans tilkomu. Móðir hans fylgði9 honum í sífellu, síðan er hann kom út, en hann veitti ástsamliga ásjá systrum sínum: Ragneiði, móður Páls, er síðan varð biskup eptir ÞorIák biskup, en annarri Eyvöru, ok hafði hann mjök lánga skapraun af þeirra háttum, er eigi váru eptir hans skaplyndi; en þó kom þat til góðra lykta um síðir, með guðs miskunn ok góðu tilstilli þeirra manna, er lut áttu í, ok góðvilja þeirra sjálfra. Hann var þá með sama lítilæti, eðr meira, er hann kom aptr or sinni brottferð, sem hann hafði áðr verit, en eigi hafði hann sótt skart eðr þessa heims skraut, sem margr10 annarr, er minni fremd ok gæfu sækir í sinni brottferð, en hann hafði sótt. Þat er ok 93 margra manna siðvenja, at þeir búast þá vandligar at vopnum ok klæðum, er þeir koma út or för, ok þeir koma í meira val um slíka luti, en þeim hafi áðr til gefit. En Þorlákr hafði sér at fararblóma lærdóm ok lítilæti ok marga góða siðu, þá er hann sá í sinni ferð með mörgum góðuni mönnum, bískupum ok öðrum lærðum mönnum ok ráðvöndum, þeim er enn eru nærkomnir þí, sem fyrir öndverðu hefir hafizt guðs kristni ok síðan magnazt.

5

ÞorIákr var þá enn meðr frændum sínum nokkura velr, ok hafði þá mjök góðan fjárlut með höndum, ok sá þat margir vitrir menn, þeir hjá honum váru, at hann var þá enn tit margra luta stórra ok góðra enn betr fallinn, þeirra er miklu varðaði, en áðr hann fór brutt. En er eigi liðu lángar stundir, þá fýstu frændr Þorláks, at hann skyldi staðfesta sitt ráð nokkut meir en þá var, ok vildu þeir helzt at hann kvángaðist. þóttust þeir þat sjá mega, at hann [væri] fémaðr ok forsjámaðr mikill um flest. En guðs kristni hefir lengi eflzt ok magnazt ok vaxit vandi lærðra manna, fyrir boðorða sakir, af þí at þá var eigi um þat mjök vandat af yfirboðum, þótt prestar fengi ekkna, en nú er þat fyrirboðit11, en þá váru þær konor svá í héraði, er beztr kostr þótti í vera, er ekkjur váru. Nú varð ÞorIákr at þí ráði eggjaðr, ok fór hann síðan ok frændr hans með honum á bæ þann, er í Háfi12 heitir, ok ætlaði at biðja sér ekkju þeirrar virðuligrar, er þar bjó, ok var við þeim tekit þar forkunnar val. En er þeir tóku svefn eptir góðan beina á þeirri hinni sömu nátt, þá sýndist Þorláki í draumi maðr göfugligr yfirlits ok með sömiligum búníngi ok mælti: „hvert hafi þér ætlat higat yðvart eyrendi,“ segir hann, „ef þér megit ráða?“ — Þorlákr svaraði: „ek veit eigi hverju verða vill,“ segir hann. Sá mælti, er honum sýndist í drauminum: „veit ek,“ sagði hann, „at þú ætlar þér hér konu at biðja, en þú skalt þat mál eigi upp láta koma, af þí at þat mun eigi ráðit verða, ok er þér önnur brúðr myklu æðri hugut, ok skaltu öngrar annarrar fá.“ En er hann hafði þetta mælt, þá hvarf hann frá honum at sýn; en Þorlákr vaknar, ok var hann þá svá fráhorfinn þessu máli, at hann bað sér aldri konu þaðan frá. 94 Fóru þeir á brott ok váru þau göðir vinir alla æfi síðan. En þeim þótti nokkut kynligt, hví hann var svá hverflyndr í þessu máli, áðr þeir vissu hvat til hafði komit, en þá kunnu allir val, er vissu. Eptir þenna atburð allan jamsaman, þá kveyktist eigi hugr hans til metnaðar, þó honum væri vitrað af guði, at hann ætlaði honum enn æðri forlög, en hans frændr hefði til hugat, ok hann sjálfr samþykkzt viðr; heldr tók hann sik þá því fastara í lítilæti, eptir allra hinna beztu manna dæmum, at því lítilátari hafa allir verit, sem þeir hafa hærra gengit í guðs augliti, eptir heilræðum alniáttigs guðs, er hann mælir svá, at: „hverr sá er sik lægir mun upp verða hafiðr“, ok: „nemi þér at mér, því at ek em mjúkr ok lítilátr í hjarta minu, ok munu þér finna hvíld öndum yðrum;“ ok þá er þann veg hafði eigi lengi fram farit, þá lýstist brátt yfír hvat honum bjó í skapi.

6

Í þann tíma réð fyrir bæ er í Kirkjubæ heitir á Síðu ágætr kennimaðr, sá er Bjarnhéðinn13 hét, ok var hinn dýrðligsti maðr at alþýðu dómi. Hann var vitr maðr ok vinsæll, örr ok mjök orðfærr, linr14 og lærðr val. En er hvárr þeirra frá til annars, þeirra ÞorIáks, þá gjörði hvárn15 þeirra fúsan til samvistu við annan, ok lét guð þat eptir þeim, sem hann er van[r] at láta réttar fýstir eptir ráðvöndum mönnum, ok fór þá at vistafari Þorlákr í Kirkjubæ, ok var þar vj vetr í samt; ok fengu þeir þat þá reynt, er guð segir svá, at „ok mitt er sætt en byrðr mín er létt“; var þá bæði, at eykirnir váru slerkir fengnir undir okit, en báru þó léttliga, af því at þeir tóku þá náliga allan vanda at bera fyrir þí fólki öllu, er þau héruð bygðu, er þeim váru nálæg. Skiptu þeir ok svá við sína undirmenn, at þeir tóku af þeim þúngar byrðar, er á þá höfðu lagzt af mótgjörðum ok meinmælum við guð ok góða menn, en eptirlæti við fjandann, en lögðu á þá í staðinn guðs byrðar, léttar ok linar, í hógbærum skriptum ok auðveldum yfirbötum. Drógust þeir merkiliga þau nöfn undir, er almáttigr guð kallaði sína postula Ijós þessa heims, því at þeir lýstu líknarbraut til eilífra fagnaða, bæðí með ágætligum kenníngum orða ok dýrðligra dæma. Mátti þat sjá á hversdagligum þeirra atferðum, at þeir urðu sjaldan afhuga þí, er guð mæIti til sinna lærisveina: 95 „lýsi Ijós yðvart fyrir mönnum,“ sagði hann, „at þeir nemi yðrar atferðir góðar; dýrki þér föður yðarn, þann er á himnum er.“ Svá sýndist þeim, sem ásamt váru við þá, sem náliga væri öngar þær stundir, er eigi mætti nokkut þat af þeim hafa, er gæði váru í. Váru þeir ok svá samlyndir ok samþykkir at góðu, sem Lucas segir af guðs postukum, ok svá mátti þikkja, sem þeir hefði eitt hjarta ok eina önd; fór þat þá víða um héruð, hversu ólíkir þeir þóttu flestum mönnum vera í sínum framferðum. Var þat þá þegar vitra manna mál, at hvergi myndi vera vænna til at leita en þar, þótt mann þyrfti at ráða til hins mesta vanda á Íslandi, ok var þat eigi missét, at þí sem siðar reynist.

7

Fyrir þeim bæ í þí héraði, er annarr var heztr16, réð sá maðr er Þorkell hét17, auðigr at fé, en spakr at mannviti. En er hann tók nokkut at eldast, en átti önga allnána18 frændr til erfðar eptir sik, þá gæddi hann sína frændr með auðæfum, en frelsti sér þann fjárlut til forráða, er eptir var, mikinn ok fríðan; han lýsti þá yfir þí, at hann vildi Krist kjósa ok hans helga menn sér til erfíngja alls þess fjár, er þá var eptir, ok vildi reisa kanoka setr í Þykkvabæ; en þat mál var vant at semja í fyrsta sinni; ok leitaði hann af því þat fyrst til at fá, er vandast var: manninn þann, er regulu maítti setja, þá er þeir menn skyldu hafa, er þar vildu til hreinlífis ráðast, Hann fór þá í Kirkjubæ, ok skoraði á Þorlák, at hann réðist til; en hann lét þat ekki alltorsótt við sik vera, af þí at hann hafði þat áðr í hug sér haft, at hafna heimi ok ráðast undir regulu, eptir orðum19 almáttigs guðs, er hann kallar öngan at fullu mega vera sinn lærisvein, nema hann láti alla sína eign fyrir guðs sakir, ok þjóni honum þá síðan með reinum hug. En þó leitaði hann eptir viðr Bjarnhéðinn prest, hversu honum mætli þat í skap falla, eðr hve ráðligt honum sýndist, at hann játtaðist undir þann vanda, er hann var beiddr. En Bjarnhéðinn sagði svá, at honum mundi sá dagr mikill þikkja, er Þorlákr réðist or Kirkjubæ at vistafari, en þó lézt hann eigi þess nenna mjök at letja, er hann sá margra manna hjálp viðr liggja. 96 Var þá síðan staðr settr í Þykkvabæ, at ráði ok forsjá Klængs biskups ok allra héraðsmanna, og síðan rézt Þorlákr þángat, ok var þar þá sett kanoka setr. En þann dag, er Þorlákr fór á brott alfari or Kirkjubæ, þá leiddi alþýða manna hann or garði, ok þótti öllum mikit fyrir at skiljast viðr hann. En er Bjarnhéðinn kom heim, þá sá hann í rúm Þorláks, ok mælti með aloga miklum; sagði þar þat rúm vera, er aldri mundi síðan jamval vera skipat, ef hann skipaði eigi sjálfr. Yar sú ok Þorláks umræða alla æfi síðan, er bæði var í gæfa staðnum, ok þeim er fyrir réðu, at hann hefði aldri sínu ráði jamval unat, sem þá vj vetr, er hann var í Kirkjubæ; ok hefir mörg stór virðíng til þess staðar lagzt, ok var sjá mikil20, af þí at þat má líkligt þikkja, at þar muni bezt at flestu verit hafa, er hann undi sér bezt.

Þá var Þorlákr val hálffertugr, er hann réðst í Ver, ok var þar vij vetr21. Kanoka vígslu tók hann fyrst, ok var þá í fyrstu prior settr yfir þá kanoka, er þar váru, ok samdi hann þegar svá fagrliga þeirra líf, at á þí lék þá orð vitra manna, at þeir hefði hvergi jamgóða siðu séna, þar er eigi hafði lengr regulu líf saman [verit en þar22. En eptir þat vígði Klængr biskup Þorlák til ábóta í Veri23, ok tók hann þá af nýju merkiliga stjórn at hafa yfir þeim bræðrum, er hann var yfir settr. Hann bauð þeim at halda ástúð ok samþykki sín á milli, ok tjáði þat fyrir þeim, hve mikit í keyptist24 er sonr guðs segir svá: at hvar sem saman samnast ij eðr iij [í hans nafni, at hann mundi þeirra á millum vera25. Var hann um allt hinn siðvandasti fyrir þeirra hönd, en [þeim var26 hversvitna val fengit.

8

Halla móðir Þorláks var með honum alla æfi, meðan hon27 lifði, en hann hafði fengit fé systrum sínum báðum, áðr hann réðist undir regulu haldit. Var hann ástsamr sínum öllum frændum, þá sem áðr, en andligr faðir öllum þeim, er 97 hann var yfir skipaðr. Hann bannaði bræðrum flaukr ok farar allar, þær er eigi bar nauðsyn til, en bauð þeim at þeir skyldu sem jafnlyndstir vera at góðum lutum í sinni þjónostu, eptir þi sem Páll postuli hefir kent í sínum pistli. „Biðist þér fyrir“, sagði hann, „án afláti, ok gerit guði þakkir í öllum lutum“. Segir svá ok sjálfr guðs son, at sá er hverr hólpinn, er hann staðfestist í góðu verki allt til enda lífs síns. Bauð hann þeim vandliga þögn at halda, þá er þat var skylt, en hafa góða munnzsöfn þá er málit var leyft; en at orðum Páls postula spilla ill mál, segir hann, góðum siðum. Má þat ok sjá, hve skylt vera mun í þí lífi at halda sik frá heimligum ok illum orðum, ef þó skal rángt þó gott sé mælt, þá er skylt er at þegja, sem Davíð segir í psaltara: „lítilátr er ek“ sagði28 hann, „ok þagða ek yfir góðum lutum“. Því þóttist hann lítilátr, at hann var jafnan fúsari at mæla gott en illt, ok bazt hann þó opt hvorstveggja fyrir guðs sakir. Menn fóru til kanokasetrs Þorláks ábóta or öðrum múnklifum eða reglustöðum, bæði samlendir ok útlendir, at sjá þar ok nema góða siðu, ok bar þat hverr frá, er þaðan fór, at hvergi hefði þess komit, at þat líf þætti jafnfagrliga lifat sem þar, er Þorlákr hafði firir sét. Þá hit fyrsta fundu þat margir menn, at þar var til mikils góðs at sjá, er hann var, fyrir gæzku sakir, þess, er aðrir höfðu eigi föng á þílíkt af sér at miðla. Margir gengu þeir heilir af hans fundi, þá er hann veitti þeim blezan ok yfirsöngva, er með ymsum meinum kómu á hans fund. Mart bar þat annat honum til handa, er margir virðu þá þegar til jarteina. Sá atburðr varð, þá er hann var þar staddr, at eldr kom í hús, en þá er Þorlákr kom til ok blezaði, þá sloknaði eldrinn. Ef fénaðr sýktist, þá batnaði ávallt við hans yfirsöngva, ef lífs var auðit. Vatnsvígslur hans váru merkiligar, svá at bæði fékk bót af menn ok fénaðr. Ef vatni þí var dreft yfir fénað, er Þorlákr hafði vígt, þá grandaði þí náliga hvárki sóttir, né veðr, eða dýr. Ef mýs gerðu mein á mat eða klæðum, þá kom fall í þær, eða hurfu allar af vatninu, ef þí var yfir stökt, ok færi þeir svá með öllu, sem hann lagði ráð til. Fór vatnit þá þegar um öll nálæg héruð, en um allt Ísland síðan er Þorlákr varð biskup, af þí at menn þóttust hvervitna bót á finna um þat, sem þá bar mesta nauðsyn til. 98 En þó fóru vitrir menn varliga meðr þeirri umræðu, at kalla þat berar jarleinir, eða þýða þat einkanliga hans heilagleik; því at svá mælir heilög rilníng: „eigi skaltu lofa mann í lifi sínu; lofa hann eptir lifit, ok mikla hann eptir ömhun lifsins!'' ok er af þí svá mælt, at þat má gerast at ábyrgð, bæði þeim er þat mæla fyr, en lok æfinnar eru vituð til fulls, ok þat kann ok vera, at þess hug sjáifs lokki sú umbræða til nokkurs metnaðar, ok má nú þat sjá, hversu þí er ráðit, er menn hafa þeim heilræðum fylgt í þessu máli, at fáir lofuðu hann ofmjök í lífinu; en leitið29 nú at lofa hann ok dýrka á allar lundir, sem faung eru á, er þér vitið dýrð hans ok heilagleik.

9

Sem ráð ok lif hins heilaga Þorlaks skein með slíkum blóma síns hreinlífis ok gæzku, ok fagrligrar forsjá annarra ráðs, sem nú var frá sagt, þá lét almáttigr guð til þess rýma, sem hann hafði áðr firir hugat, at hans vegr skyldi magnast ok vaxa or þí sem þá var. En þat varð með þeim hætti, at þá er Klængr biskup gerðist mjök aldri orpinn, þá tök hann vanheílsu mikla, opnuðust fætr hans, okgerðist hann þá möjk vanfærr til síns embættis firir vanheilsu sakir. En hann hafði þá leyfi þegit af Eysteini erkibiskupi til þess, at maðr væri til biskups kosinn eptir hann30. Fór Klængr biskup til alþíngis þá, ok sótti at vini sína, at maðr vyrði ráðinn til utanferðar, ok váru þá lagðar stefnur til. Þat sama sumar fór til alþíngis, svá sem sendr af guði, Þorlákr ábóti, firir þær sakir er honum þótti nauðsyn til bera, af þí at hann var aldre van[r] heiman at fara nauðsynjalaust. Þá er umræða tókst um þetta mál, þá váru iij menn undir kosníng nefndir, þeir er bezt þóttu til fallnir af öllum, ok var einn af þeim Þorlákr ábóti. Annarr ábóti hét Ogmundr, hinn mesti skörúngr31. Þriði var prestr er Páll hét, lærdómsmaðr mikill ok hinn mesti búþegn. Bar þat fagrt vitni hverjum þeirra, at þess fýstist hverr mest, er kunnastr var. En þess kendi at um Þorlák, at hann hafði sik eigi mjök upphafit í metnaði þeim, er sjálfvirðmg heitir, ok rósaði hann meir góðgerníngum sínum í guðs augliti en manna, ok kostgæfði hann enn meir, at vera afbragð annarra manna í 99 sinni gæzku, en sýnast svá firir augum skynlílilla manna; ok varð svá af þí, at mörgum þótti sér hann úkunnastr þeirra, er þú váru í vali; ok var þat af þí várkunnligt, at hann hafði mörgum mönnum verit eigi allnálægr at héraðavistum ok heimili. Þorlákr var fámúlugr á þeim fundi, en margir váru aðrir fjölorðir, þeir er þessi stórmæli horfðu miðr til handa, en honum. Var þá eptir leitað við Þorkel Geirason, er reyndr var at réttyrði, en kunnast Þorláks ráð af vitrum mönnum ok göfgum: hverr skörúngr Þorlákr væri, eða hve mikill orðamaðr hann væri. En Þorkell svaraði: „meir kostgæfir Þorlákr“, segir hann, „at gera allt sem hezt, en mæla sem flest“. Þau svör féllu mönnum val í skap, ok lögðu margir þá þegar meira ástarhug til Þorláks, er þeir heyrðu svá verðligan vitnisburð hans hátta, af svá vitrum manni ok val stiltum; urðu þau málalok, at kosningr var lagðr undir Klæng biskup, al hann skyldi kjósa af þeim, er í vali váru; en hann kaus ÞorIák til utanferðar, ok at taka biskupsvígslu eplir sik, ok þann vanda allan, er því fylgdi. Herra Þorlákr ábóti fór af þíngi32 aptr í kanokasetr sitt, en bað Klæng biskup, at hann skyldi hafa forráð stóls ok staðar þau misseri. En þá gerðust fjárhagir úhægir í Skálholti; urðu afvinnur33 miklar, en tillög lítil; var hann eigi færr til yfirfarar, ok tókust af allar gjafir, ok mátti þá eigi lengi svá framfiytjast öll misseri, at eigi þyrfti þá stórra viðfánga.

10

Eptir jól váru menn sendir or Skálholti eptir biskupsefni, ok fór hann austan á lángaföslu, ok með honum Jón Loptsson, er þá var mestr höfðíngi á Íslandi, ok kómu þeir til staðarins í Skálholt hálfum mánaði firir páskir, ok var þar Gizurr Hallsson fyrir. Þar váru ok aðrir nienn, þeir er biskups vinir váru, ok forsjámenn héraðsins váru. Tók þá Þorlákr við forráðum staðarins, ok var þá þegar mikil skuld ger til þeirra nauðsynja, er búit þurfti at hafa. Hann hafði þá þegar mikla skapraun, bæði af viðrvist manna ok öðrum óhægindum, þeim er hann átti um at vera, ok bar hann þær allar þolinmóðliga. Klængr biskup lá í rekkju með litlum mætli, 100 ok Þorlákr var þá í Skálholti, af þí at menn vildu eigi at hann færi utan, firir sakir ófriðar þess, er þá var millum Noregs ok Íslands, er málum var ósett þeim er gerzt [höfðu] landa í millum af vígum ok fjárupptektum34, ok dvaldi hann þat um nokkurra vetra sakir. En er Klængr biskup andaðist, ok at þí kom, er honum þótti nauðsyn til at eigi væri lengr biskupslaust í Skálholti, en þá hafði verit: þá lét hann eigi lengr letjast utanferðar35. Kom þat firir ekki, þólt hann veri lattr utanferðar, firir ófriðar sakir. Hann tók til orða Pálsmessu poslula: „eigi skulu þér skelfast við ótta vondra manna!“ sagði hann. Var [hann] þá síðan utan tilbúinn, ok vildi hann bæði hafa lítið fé, at þí sem aðrir hafa haft, ok eigi mikit föruneyti, ok greiddist val um hans ferð, unz þeir kómu viðr Noreg.

11

Þá er Þorlákr electus kom á fund36 Eysteins erkibiskups, þá tók hann við honum forkunnar val, ok lét hann þal brátt vitað vera, at hann vildi allt leggja þat blíðliga til af sinni hendi, er hann þóttist skyldr til, en hann vildi honum eigi elligar biskups tign gefa, nema samþykki konúngs veri til. Þeir höfðu þá ríki yfir Noregi feðgar: Magnús konúngr ok Erlingr jarl faðir [hans], ok tókn þeir þúngliga öllu ÞorIáks málí, ok kómu þaðan hót firir hægindi, at hvárki mundi óhætt fé né mönnum. En Þorlákr lét sér lítið um þat finnast, ok sýndi þar sinn alhoga vera allan, sem [Davíð] kennir í psaltara: at betra sé guði at treystast en höfðíngjum, ok lét hann þetta af þí hjá sér líða, En erkibiskup þóttist sitja í miklum vanda, er hann vildi hváratveggja elska, ok vildi hann þess gæta, er Páll postuli kennir í sínum pistli: „óttist þér guð“, segir hann, „en vegsamit konúng“. Mátti þat ok á öllu sjá, at hann vildi hér hvárstveggja vandliga gæta í þeirra máli; bar erkibiskup þá boð á millum þeirra, ok aðrir góðgjarnir menn, ok kom þar, at konúngrinn ok jarlinn samþykktu þi, at Þorlákr tæki biskupsvígslu, ok gerðist þá vingunar svipr þeirra á milli, ok gáfust þeir gjöfum, áðr þeir skildi. Ok hafði Sverrir konúngr þat opt uppi, er bæði var merkr í máli ok spakr at mannviti, 101 at þeim feðgum hefði þá allir lutir lettast gengit, er þeirra var vingan á milli, ok ÞorIákr var þar í iandi, bæði í sóknum ok náliga valflest annat. Þa var Þorlákr vígðr til biskups af Eysteini erkibiskupi, á dögum Alexand[r]i páfa, þrem náttum eptir píníngardag Pétrs postula37. Viðr þá vígslu [var] E[i]rekr Stafángrs biskup, er síðan var erkibiskup í Þrándheimi, eptir Eystein erkibiskup. Hinn þriði var viðr vígslu Þorláks biskups Páll Björgynjar biskup, mikill skörúngr ok vinr Þorláks biskups alla æfi síðan. Þorlákr biskup var skamma stund hjá erkibiskupi, síðan hann hafði vígslu þegit, af þí at hann vissi gerst, hve skjótt þurfti tilkomu hans til Íslands, ok þeirra sauða, er hann var yfir skipaðr. En er Þorlákr biskup var skildr at samvistu viðr erkibiskup, þá spurðu þeir biskuparnir, hversu honum hefði þokkazt Þorlákr biskup. Hann sagði svá, at hann þóttist öngan biskup þann hafa vígt, er honum þótti jamgerla með sér hafa alla þá mannkosti, er biskupum er skylt at hafa, sem Páll postuli segir í pistli sínum, þeim er hann sendi Tito: „Biskup hæfir at sé“, sagði hann, „lastvarr ok lærðr val, dramblauss ok drykkjumaðr lítill, örr ok óágjarn, skýrr ok skapgóðr, góðgjarn ok gestrisinn, réltlátr ok ráðvandr, hreinlífr ok hagráðr, tryggr ok trúfastr, mildr ok máldjarfr, ástsamr viðr aiþýðu en ávítsamr viðr órækna“; ok má sjá, at þat er heilags manns, at vera með þeim hætti; „má ek yðr svá nokkut segja helzt, hve vitrligir mér hafa virzt hans hættir“, sagði erkibiskup, „at ek munda þilíkt kjósa milt lífsdægr hit efsta, sem ek sé hans hvert“; ok má nú þat sjá, hve vitr og glöggsýnn hann hefir verit um ráð hins sæla Þorláks biskups.

12

Sem sumraði réðst Þorlákr í skip, ok lét38 í haf með sitt föruneyti, ok varð val reiðfara39, ok tók[u] þeir þar höfn, sem þeir mundu kjósa, ok kom biskup heim í Skálholt næsta dag firir Laurencius messu. Menn urðu stórliga fegnir hans tilkomu, ok tók hann þá þegar at hafa stilliliga stjórn á þeim lutum, er til hans kómu, með röksamligri ráðvendi. Hann hélt þó náliga í öllu kanoka reglu, því er hann mátti við koma, þá er hann var biskup vorðinn, bæði í klæðabúnaði, í vökum ok 102 föstum ok í bænahaldi. Hann tók at semja þá af nýju heimamanna siðu ok hýbýla háttu, þá er þar héldust um hans daga val í mörgu lagi. Þorlakr biskup lagði mesta ást ok elsku á presta þá ok kennimenn, er siðlátnga lifðu ok sínar vígslur varðveittu nokkut eptir ákveðnu, ok virði þá alla sæmiliga, ok setti þá sæliga at þí sem föng váru á. En þá lærða menn, er miðr gættu siðlætis, ok sínar vígslur varðveittu óvarligar, minnti hann á með blíðligum boðorðum betr at gera, ok snúa sínu ráði áleiðis ok annarra, þeirra er þeir áttu at ábyrgjast. En þá er eigi skipuðust við mjúkar áminníngar, ávítaði hann með stiIliligum stríðmælum, ok hógværum hirtíngum, svá sem Páll postuli kendi Timotheo: „vara skaltu, ok biðja, ok ávíta meðr allri þolinmæði ok læríngu“. Hann hugði vandliga firir staðareign, ok setti þá menn ávallt firir til fjárforráða, er hann mætti frjálsastr vera sjálfr frá þeirri önn, en þó drægist fram fjárlutr staðarins, eptir því sem föng væri á, þess er þó væri til alls haft, þess er hafa þurfti. En svá hafði hann vitrliga stillíng á uni fjárhagi, at allir menn vitrir höfðu þá þegar á máli, hve gott umstilli hann þótti um alla luti hafa. En svá mikla stund sem hann lagði40 á um þá tilskipan, er til auðræða kom, at þat færi allt at beztum háttum, þá lagði hann á þat þó mestan hug, er til kirkjunnar kom, ok kennimönnum væri allra luta sem bezt fengit. Þat fylgdi ok þar meðr, at hann vandaði ok firir kennimönnum þjónastugerð alla, ok kendi þeim ástsamliga allt embætti þat er þeir váru skyldir at fremja með sínum vígslum. Hann heimti saman lærða menn firir hinar hæstu hátíðir heima í Skálholti, ok sagði þá hvat hverr skyldi at gera, þess er allt vyrði fagrliga framit í guðs augliti, þat er þeir váru skyklir til. En svá mjök sem hann vandaði firir öðrum, þá gerði hann sjálfr allt bezt at, svá at nátiga kunnu þat allir skilja frá öðrum flestum lærðum mönnum, hve ágætliga hann framdi í guðs augliti alla þjónastu, er yndi var i á at sjá ok heyra til. Þorlákr biskup kendi opt kenníngar, ok var þat af þí mikii mannraun, at honum var málit stirt ok úhægt, en svá váru orðin sæt ok val saman sett, at ávallt mátti þeim þat í hug koma er hans kenníngum lýddu, sem Davíð segir í psaltara, at „sætari eru mál þín, drottinn! í kverkum“ 103 segir hann, „heldr en seimr ok hunáng í munni mínum“. Þau hin sömu bar Þorlákr biskup fram guðs mál, með svá fögrum dæmum síns lifs, at þau máttu í enskis manns lifi honum samtíða jamdýrðlig41 finnast. Þorlákr biskup vakti löngum um nætr, þá aðrir svófu, ok baðst firir rækiliga, at hann skyldi þat öðlast, er guð mælti: „sæll er sá þræll'', segir hann, „er drottinn finnr vakanda, þá er hann kemr at vitja hans“. Er þat ok ákveðit í guðs boðorðum, er hann mælir svá sjálfr; „vaki þér“, segir hann, „því at þér vilið eigi á hverri tíð drottinn kemr“, ok bar svá raun á, at Þorláki mundi þær tíðir sjaldan or hug gánga, af þí at þat hefir honum nú fram komit, sem guð hét þeim, er opt urðu fundnir í skynsaraligri vöku: at hann mundi setja þá yfir alla góða luti sína eptir þetta líf.

13

Heilagr Þorlákr biskup fastaði mjök, þá er hann var heima at stóli sínum, ok minntist hann á þat í þí, er drottinn sagði sjálfr í guðspjalli: at þat væri sumt kyn fjanda [at eigi mætti sigra nema með föstu ok bænahaldi; ok lét hann þat því saman fara í sínu lífi, at hann vildi yfirstíga alla fjanda42 freistni. Hann huggaði þá er áðr váru ryggir, ok tjáði þat firir þeim, er drottinn sjálfr mælti: [at sé sælir er nú sýta, ok þeir munn sjálfir síðarr huggast43; ok í öðru guðspjalli, er hann mælti við postula sína: „hrygðr yður mun snúast í fagnað“, segir hann. Þorlákr biskup samþykti þá ok sætti, er áðr váru reiðir ok sundrþykkir, ok sagði þeim þat, sem sagt var ok satt er, at reiðin már mjök réttsýni manna meðan hon fylgir, sera Páll postuli segir: at eigi á saman réttlæti guðs ok reiði mannsins, ok í öðrum stað: „sigrastu eigi af illu, heldr sigraðu íllt með góðu“; þat er at sigra reiðina með þolinmæði ok gæzku. Þorlákr biskup sá opt á helgar bækr, ok las yfir helgar ritníngar, af þí at hann gleymdi eigi þí, er Jón postuli mælir í sinni bók: „sæll er sá, er les ok heyrir orð þessarar bækr, ok varðveitir þá luti, er á henni eru ritaðir“. Hann kendi opt klerkum, bæði bækr at lesa, ok annat nám, þat er þeim var nytsamligt; sá hann, hve mikil nauðsyn á var gott at kenna, sem Davíð segir í psaltara: „komit þér, synir! ok lýðit mér, en ek man kenna yðr hversu guð skal óttast“. Jafnan var 104 hann at riti, ok ritaði ávallt helgar bækr, eptir dæmum Páls postula, er hann sagði í sínum pistola: „eigi ritum vér yðr aðra luti en þá, er yðr er mest þörf at lesa ok at vita“. En hvat [er] Þorlákr biskup hafðist at annat, þá váru hans varrar aldri kyrrar frá guðs lofi ok bænahaldi, því at hann hugleiddi þat, er Jacob postuli segir í sínum pistola, at mikit má fur guði sífeld bæn réttláts manns; hefir ok mikit stoðat hans bænahald, bæði honum ok mörgum öðrum. Biskup var linr ok mjúkr í öllum góðum ráðum, ok heilráðr um allt, er hann var at sóttr; hefir hann þat nú ok öðlazt, er guð hefir heitið þeim, er þann veg væri lyndir, er hann mælir í guðspjallinu: „sælir eru mjúklátir, því at þeir manu öðlast eylífa jörð“.

14

Þorlákr biskup söng hvern dag messu bæði sér til hjálpar ok öðrum, ok minntist í sífellu píníngar guðs sonar, ok hefir hann nú þí fagrligri ömbun tekit fur sína þjónastugerð, sem hann framdi optar þat embætti ok merkiligar en flestir aðrir. Hann lagði mikla stund á at elska fátæka menn; klæddi hann kalna en fæddi húngraða, ok var þat auðsýnt, at honum gekk þat sjaldan or hug, hvat fur höndum er á dómsdegi, [hve mjök þat er kallat at á hirti44 ríði hversu til fátækra manna var gert í þessu lífi45. [þat lagði hann ok við, um þat fram sem flestir góðir menn hafa gert áðr46, at hann lét kalla saman fátæka menn fur hinar hærstu hátíðir, [xij eðr ix eðr vij, ok kom til leyniliga at þvá fætr þeirra, ok þerði síðan með hári sinu47, ok gaf hverjum þeirra nokkura góða ölmusu48 áðr á brott færi; ok gjörði hann heldr svá at guðs dæmum en manna, er furr þó fætr postula sinna49, ok lét siðan pínast til lausnar öllu mannkyni. Mædti ok svá sonr guðs, þá er hann hafði 105 þvegit fætr postula sinna: „gjöri þér eptir dæmom mínum, þeim sem nú gerir ek við yðr“; lét af þí hinn sæli Þorlákr biskup fótaþvottinn fara fur miskunnar gjöfinni. Eigi máttu ok hans ástvinir ok trúnaðarmenn yfir þí þegja eptir andlát hans, er þeir þóttust gerla vita, at hann hafði þá leynda kiti með sér í meinlætum ok góðgerníngum, er hann trúði öngum til at vita, sem guð býðr, at eigi skoli vita hin vinstri hönd hvat hin hægri gerir. Þorðu ok eigi þat ástvinir biskups síðan berara at gera, er hann vildi sjálfr svá leynt vera láta. Þorlákr biskup var opt van[r] at hafa ræður við góða menn ok siðláta, ok kynna sér svá þeirra siðu ok styrkja þá í sínum heilræðum, at þeir mælti haldast í sinni gæzku. Hann hélt ok mikinn vörð á þeirra manna ráði, er gættu sína50 glæpi, at leiða þá frá röngum girndum, ok kalla þá aptr til leiðréttu síns máls, þó áðr hefði eigi val til gæzt; þí at þat mælti drottinn: „eigi vil ek dauða syndugs manns“, sagði hann, „heldr vil ek at hann snúist til mín ok lifi“. Sýndi þetta hinn sæli Þorlákr biskup öllum þeim er iðrast vildu sinna andmarka, ok ef þeir vildu hans ráðum fylgja, varð hann þeim feginn, ok líknaði þeim linliga með léttbærum skriptum, eptir þí sem sagði spámaðr guðs: at á hverju dægri er maðr vildi til guðs snúast, at hann mundi þá lifa góðu lifi en deyja eigi illum dauða. En þá, er eigi vildu áleiðis snúast við hans blíðar unibræður, ok eigi fyrilíta sína vanhagi við hans stríðmæli, þá forboðaði hann suma, en banusetti51 suma, eptir þí sem Kristr bauð lærisveinum sínum: „hirta skulu þér bræðr yðra ástsamliga; en ef eigi láta hirtast, þá leiðist52 þér þá sem villumenn eða heiðíngja“. Hann bar þolinmóðliga meingerðir manna, en harmaði mjök vanhagi manna, en samþyktist aldri við siðleysur vondra manna; því at hann var þess fús at heyra þat er guð mælir: „sælir eru þolinmóðir, því at þeir munu kallast synir guðs“. Honum þótti ill ólýðni manna, fur þí at hann græddi andarsár sinna undirmanna, svá sem Páli postula var gefit við guðs kristni á sínum dögum, at öngum manni var þat til meins eðr ángrs, at eigi þóttist hann allra þeirra meina á sér kenna fur ástar sakir við þá.

106 15

Heilagr Þorlákr biskup neytti svá þess stjórnarveldis, er honum var gefit í sinni vígslu, at binda ok leysa af guðs hálfu ráð manna, at vitrum mönnum ok réttlátum sýndist jafnt hvárstveggja gætt vera, at þar fylgdi aldri æsíngr né vanstilli, enda var hann ok aldri í þí svá slær né linr, þó torsótt veri, at eigi mætti þat meirr meta til mjúkleiks ok miskunnar, þó hann biði margra lengi, ef rétt virðíng veri á. Lét hann sér þat opt í hug koma, sem Davíð segir, at drottinn elskar miskunn ok réttlæti, en gefr af sér dýrð ok mildi53. [Þess er ok at geta, er Þorlákr bískup elskaði þann stað mest, þegar er Skálholt leið, er hann hafði áðr prýddan með sinni atvist. Hann vígði til ábóta í Veri Guðmund Bjálfason, góðan mann ok réttlatan, mildan ok metnaðarlausan. Þorkell Geirason, er fur var getið í þessu máli, réðst þar undir reguluhald, ok hélt val meðan hann lifði, ok andaðist á hinu ix. ári biskupsdóms Þorláks biskups. Um daga Þorláks biskups var í lög leitt at halda heilagt Ambrosiusdag, ok Ceciliudag ok Agnesardag, ok at fasta náttföstur fur postula messur ok Nicholás messu. Hann bauð rikt at halda frjádaga föstu, svá at öngan skyldi tvímælt eta rúmhelgan, nema þann einn er í páskaviku er. Hann hélt svá ríkt sjálfr frjádaga, at hann át alla þurt, ef hann var heill, en hann var svá linr ok hægr í þí, þá er hann var sjúkr, at hann át hvítan mat á ymbrodögum ok frjádaga, ef hann var þess beðinn, ok gaf þau dæmi þeim mönnuin, er nú vilja slíka luti svá gera, sem von er at bezt sami í guðs augliti. ÞorIákr biskup var sjúkr í sínum biskupsdómi, þá er jóladag bar á frjádag, ok var hann þá máttlítill, ok bergði hann þó kjöti þann dag, ok sýndi þau dæmi af sér, at svá var betr gert. Hann lagði á þat mikla stund at halda þeim mönnum saman, er teingdir váru helgum hjúskap, en lagði þeim mönnum þúnga luti á hendr í fégjöldum ok skriptum, er af þí brugðu stórum; [þótti honum sem guði mundi í þí mest mótgerð, ef þat eptirlæti, er hann hefir mest veitt mönnum þessa heims luta ok gert þat, fur ástarsakir ok miskunnar sinnar ok girndar mannanna54, rétt ok blezat, sem höfutsynd er elligar, ef þat var herfiliga hneist ok 107 rángliga raskat55. En þau fé, er menn guldu fur vanhagi sína, lét hann aldri koma við annat fé, heldr lagði hann þat til þess, at þau hjú, er val váru saman ok félaus váru, mættí þá heldr saman vera en áðr; ok yrði þeim þat nokkut til skjóls ok yfirbóta sinna óráða, er féin höfðu látið. Þorlákr biskup rauf þau ráð öll á sínum dögum, sem hann vissi at ólögum ráðin vera, hvárt sem lut áttu í meiri menn eðr minni. Eigi varð hann við suma menn né höfðíngja með öllu samhuga, því at hann samþykti þat eitt við þá, er val samdi. Þótti honum þat miklu meira niðrfall guðs kristni, ef göfgum mönnum gáfust stórir lutir yfir. Virði hann ok við þá eigi meiri vorkunn, at hepta sik eigi at ólýðnum56 lutum, er áðr höfðu bæði mikit lán af guði í auðæfum57 ok mannvirðíngum58.

16

Nú er at segja af hversdags háttum hins sæla Þorláks biskups, hve jafnlyndr hann var í góðum lutum. Hann mælti aldri þat orð, er eigi kæmi til nökkurrar nytsemdar, ef hann var at þí sóttr. Hann var svá varr í sínum orðum, at hann lastaði aldri veðr, sem margir gera, ok önga þá luti, er eigi váru lastandi, ok hann sá at eptir guðs vilja váru. Hann lángaði til öngra dægra. Hann kvíddi [öngum mjök59, nema alþíngi ok ymbrodögum; af þí alþíngi, at honum þótti margr maðr þar verða villr vega um sín málaferli, sá er mikils var virðr ok honum þótíi mikit viðliggja; en af þí ymbrodögum, at honum þótti þat ábyrgðarráð mikit at vígja menn, er til þess sóttu lángan vcg, ok hann sá þá mjök vanfæra til, bæði sakir lítils lærdóms ok annarra hátta, sér úskapfeldra, en hann nennti þó varla at nita60, bæði sakir fátækis þeirra sjáifra, ok fur sakir þeirra manna, er þeim höfðu kennt, eðr sínar jarteinir höfðu tii sent; en sagði hann hverjum þeirra greiniliga, hvat hverri vígsiu fylgdi til vanda, og fal þeim sjólfum ábyrgð á hendi, ok þeim er þá sendu til. Þorlákr lét opt kenna kenníngar, af þí at hann sá þat, þótt eigi yrði opt lýtt svá 108 skynsamliga sem skyldi bóksögum, at þó dvaldi þal þá ónýtar gerðir61 fur mörgum mönnum. Hann var svá jafnlyndr í föstum sínum, þá hann var heima, en í vökum ok bænahaldi, hvárt sem hann var heima eðr eigi, at62 til hins sama var ey at ætla. Hann neytti svá lítt fæðslu, at eigi mátti annat líkara þikkja, en hann myndi þá optar viðr skiljast, er honum þótti mest fur. Svá var honum um drykk farit, at aldri mátti finna at á hann fengi, þó hann hefði þesskyns drykk. En hann var svá drykksæll, at þat öl brast aldri, er hann blezaði ok hann signdi sinni hendi, þá er gjörð skyldi koma. Hann var svá úvandlátr ok vinveittr at þeim veizlum, er drykkr var, at hann sæmdi við allt þat, er eigi samdi illa. En þá Þorlákr biskup drakk vatn eðr óáfenginn drykk, þá fór hann svá stilliga með, ok svá mikilli bindandi, at hann saup á iij sopa, eðr v, eðr vij, en náliga aldri matmála á milli ósjúkr, ef eigi voru almenníngs drykkjur. Þorlákr biskup63 var aldri allval heill i sínum biskupsdómi, og var þat sem ván var, at þí sem Páll postuli segir, at „kraptrinn algerist af sjúkleiknum“. Atgerðir lét hann lækna opt hafa at sér við sínni meinsemi, ok sýndi þat, at guð hefir tilsetta lækna, at þeir skulu stundum mega at drottins vilja með skömmum sárleikum stöðva löng óhegindi. Þorlákr biskup hafði skynsamligan hátt á sínu bænahaidi frá þí sem flestir menn aðrir. Hann söng furst Credo, ok Pater noster, eptir þat er hann hafði signt sik, ok ymna: „Jesu nostra redempcio“, ok lét þat þegar þar á finna, at hann hugsaði jafnan til þeirrar lausnar, er guð hafði leyst mannkynit, ok sanna ást við guð ok menn, girnd eilífrar sælu ok samvistar við guð, ótti dómsdags ok híngatkvoma skaparans at dæma um allt mannkyn. Þetta allt boðar þessor ymni. Þá söng hann Gregoríusbæn á meðan hann klæddi sik, ok þar eptir hinn fursta psálm or psaltara, ok lét sér aldri or hug gánga þau heilræði, er í psálminum standa: at „sá er sæll, er eigi gengr eptir óráðum, ok eigi samþykkir illa luti með syndugum, ok eigi dæmir ránga dóma, ok jafnan geymir guðs laga“. En er hann kom til kirkju, söng hann furst lof heilagri þrenníng; eptir þat lofaði hann með söngum þá heilaga menn, 109 er kirkjan var vígð, sú er þá var hann í, ok þar váru helgir dómar varðveittir. Síðan las hann Mariutíðir, og eptir þat lagðist hann niðr fur altari allr til jarðar, þá er eigi var heilagt, ok bað lengi fur allri guðs kristni, ok hvern dag söng hann þriðjúng psaltara umfram vanasöng sinn, hvárt sem hann var heima eðr eigi, ok söng fleira millum psálma en aðrir menn. Hann söng furst „Gloria patri'' af heilagri þrenníng; þá næst: „Miserere mei Deus“, þá: „Salvum fac pater et domine“ fyrir öllu kristnu fólki. En ef honum báru til vandamál, söng hann þat vers, sem Salomon hinn spaki bað til guðs á sínum dögum: „Mitte mihi Domíne auxilium de sancto“; en er hann gekk frá matborði söng hann: „Benedicam Dominum in omni tempore“; en er hann afklæddist til svefns söng hann [þann psálm, er drottinn er minntr á sitt heit, at þeir skyli öruggir vera, er sitt ráð varðveita retlliga ok misbjóða öðrum hvárki í orðum né gerðum. Þessi psálmr er: „Domine quis habituvit“64, ok var honum mikit yndi at halda slíkar venjur, ok venti at nokkurr mundi eptir hans háttum víkja. Hann henti skemtan at sögum ok kvæðum ok at öllum strengleikum ok Ijóðfærum, ok at hygginna manna ræðum ok draumum, ok at öllu því, er góðra manna skemtan var, utan leikum, því at honum þótti slikt dvelja únýtar sýslur vondra manna.

17

Þorlák biskup dreymdi þann draum á alþíngi, at hann þóttist gánga frá kirkju þar á þínginu heim til búðar sinnar ok bera hufuð hins heilaga Martini í faðmi sér; en Páll prestr af Reykjaholti, dýrðligr maðr, réð svá þann draum, at hann sjálfr mundi þar eptir bera heílags biskups höfuð hvert er hann færi, ok er nú öllum auðsýnt, at þat er satt.

Þá er hinn sæli Þorlákr hafði XV vetr at stóli setið í Skálholti með tign ok björtum blóma allskonar góðgernínga, elskaðr af guði ok góðum mönnum, miskunnsamr ok ráðvandr, litilátr, réttlátr ok þolinmóðr, mæddr í mótgerðum manna, ok þar með í margfallri vanheílsu: þá leitaði hann þess við vini sína, at gefa65 upp biskupsdóminn, ok ráðast aptr undir hina sömu kanokareglu. En allsvaldandi guð lét þetta þí eigi framgengt verða, at hann sá reinlífi hans ok góðlífi val nægjast 110 honum til heilagleiks, þó at hvergi mínkaðist hans tign fur manna augum, sú er hann hafði honum gefit66.

18

Hinn sæli Þorlákr biskup fór þann fjórðúng síðast, er honum var nálægstr, ok tók í ferðinni þá sótt, er hann leiddi til grafar. Hann kom heim í Skálholt með litlum mælti, ok lá þrjá mánaði í rekkju ok hafði þúnga sótt, en aldri svá harða verki, at hann mætti eigi firir öllu ráð gera, ok skipa sem hann vildi. Þá var í Skálholti Gizurr Hallsson, mikill höfðíngi, vitr ok góðgjarn. Hann styrkti opt hinn sæla Þorlák í fagrligum dæmisögum [af þeini mönnum67, er sín meinlæti báru drengiliga fur guðs sakir. Páll, systurson hans, kom ok at finna hann í sinni sótt, því at biskup elskaði hann mest sinna frænda, ok margir vinir ok ástmenn biskups kvomu til hans, at þiggja af honum heil ráð en sýna honum sína ást. Þar kom Þorvaldr Gizorarson, mikill höfðíngi, ok reiknaði hinn sæli Þorlákr fur kennimönnum ok höfðíngjum fjárhagi staðarins, ok hafði allmikit græzt meðan hann hafði fur ráðit, ok þí, með þeirra ráði, lagði hann þá enn til frænda sinna fátækra nokkur fé. Hann gaf hinn bezta búnað sinn biskupi þeim, er eptir hann komi, en annan prestum, en fátækum mönnum þann er féminnstr var, því at hann lét þá aldri hjá sitja, þá er hann gaf gjafir sínum vinum. Hann gaf gull Brandi biskupi, en vígslugull sitt Páli, systursyni sínum, ok var þat forspá hans tignar, því at hann varð biskup eptir hann; ok allir þóttust nokkut gott af Ijóta þí er hann hafði átt.

Sjau náttum fur andlát sitt kallar hann til sín lærða menn, ok lét olea sik, ok áðr hann veri smurðr talaði hann lángt eyrendi, þó honum veri málit ervitt. „Ek lá furr í sótt með litlum mætti oleaðr“, segir hann, „ok bauð ek þá, at allir menn er [í] mínum stórmælum veri, skyldu frjálsir vera, ef ek dæa; ætlaða ek þat þeim til líknar en mér eigi til áfallsdóms; en þeir virðu þat svá fur mér, at ek þættumst68 offramt fram hafa farið í gegn þeim, er ek bannfærða þá fur sína 111 glæpi, er eigi vildu afláta lögliga áminntir, ok ek bað leysa, þá er ek hugða mér dauða. En nú býðr ek yðr, at öll mín ummæli skulu standa við þá, nema þeir sættist með þeirri lausn, sem ek hefir áðr til lagða, ella bíði þau umdæmis þess biskups, er eptir mik kemr“. Síðan bv[í]ldist hann, ok mælt í annat sinn til þeirra, er hjá honum voru: „ek vil biðja yðr, at þér furgefit mér, ef ek hefir svá gert, at yðr hafi eigi val þótt“. En allir sögðu, at enkis ætti hann at kunna. En Gizurr Hallsson talar svá af allra hendi: „vér biðjum yðr herra! at þér furgefit oss, þat er vér höfum við yðr misgert, er bæði mun vera mart ok stórt“. Hinn sæli ÞorIákr játtar þeirri furgefníng blíðliga. Þá mælti Gizurr þat eyrendi, er auðsýnt má vera at hinn helgi andi hefir með honum mælt: „vér biðjum, herra! þó at þér skilit nú at líkamligri návist sýniliga við oss, sé þér oss andligr faðir, árnandi miskunnar við almáttkan guð, því at vér trúum þí fastliga, at þér manit í andligu lífi hafa með guði eigi minna vald en nú“. En Þorlákr biskup svaraði öngu, í eptirlíkíng guðs sonar, er hann samþykkti þat sumt þegjandi, sem hann hafði engi orð um, en hann veitir þat nú öllum, er þá var hann beðinn; en fur lítilætis sakir vildi hann þat eigi bert gera, at hann væri til þess færr. Máttu þá ok fáir fur harmi vatni halda, er hjá váru. Sem biskup sá þat, mælti hann: „harmit eigi þó at skili várar samvistir, því at ek ferr eptir mínum forlögum; hefir ek jafnan til lítils færr verit, ef eigi hefði aðrir mér hjálpat; er yðr litill skaði at mér, en næst eptir mik man koma mikill höfðíngi; vil ek yðr í þí hugga, at ek þikkjumst víst vita, at eigi mun guð mik helvítismann dæma“. Síðan minntist hann til kennimanna, ok gaf þeim blezan, áðr hann var smurðr. En eptir olean vildi hann ekki tala, nema þat, er mest nauðsyn var á, en jafnan rærðust varrar hans til bænahalds meðan hann lifði. En er vij nætr váru liðnar eptir olean, beiddist hann snimma þess dags klæðaskiptis; en Ormr prestr, kapalín hans, svarar svá: „oss þikkir, herra! ábyrgð á at ræra yðr; eðr vili þér eigi í þessi klæði færðir vera, ef þér verðit skammlífir?“ — Biskup svarar: „val man duga at ræra mik, en af smurnínginni væntir ek mér miskunnar af guði, en eigi af klæðum þessum“. Voru honum þá fengin önnur klæði, ok hélt hann þann dag öllum hinum sömum góðum háttum; ok er aptansöng 112 var lokit, seig ú hann úmegin nokkut, ok er hann hóf upp augun, mælti hann: „hvert fór hann Þorkell nú?“ — En Gizurr Hallsson, hinn vitrasti maðr, virði svá, at þí sýndist biskupi Þorkell viðr andlát sitt, at hann hafði berligast spanit hann frá veraldar lifi til reinlifis. En er Þorlákr biskup var kominn at andláti, beiddisit hann at drekka, ok er at honum |var] borit hné hann at hægindum ok sofnaði sælliga til guðs, ok veitti guð honum þá dýrð, at hann þyrsti við andlát sitt, sem sjálfan guðs son, ok skyldi hvargi stöðvast furr en í andligu lifi, þí er guð sýnir [þeim], er jafnan þyrstir til hans. Birti guð þat í andiáti hins sæla Þorláks biskups, er hann sagði fyri munn Davíðs, at dýrðligr mundi verða dauði heilagra manna, því at öllum þótti betra hjá honum önduðum, en murgum lifandi mönnum. Þat bar ok til eptir andlát hans, at litr hans var miklu bjartari en annarra manna, en sjáldr var svá bjart í augum hans, sem lifanda manns, þess er val skygn er. Mörg sár höfðu fallit á likama hans, stór ok smá, en öll váru gróin þegar hann var andaðr, ok fannst öllum hér mikit um, en Gizuri þí meira, sem hann kunni gerr at sjá en aðrir. Þá var búit um líkamann, ok skorit hár hans. Hafa menn þann helgan dóm víða, ok fá mik[I]a bót af. Þorlákr biskup andaðist á þórsdag, einni nátt fur jólaaptan69 LX vetra gamall, ok hafði XV vetr biskup verit. Þá var liðit frá burð Krists anno. C. LXXX ok vj70 vetr.

19

Eptir andlát biskups var lik hans borit í kirkju, ok var í sönghúsi iij nætr at bíða graptrar. En annan dag jóla var hann í jörð lagðr, ok var þar við staddr PálI prestr, frændi hans, er biskup var eptir hann, ok margir aðrir lærðir menn. Þar kom þá ok lík þess manns fátæks, er líkþrár var, ok hafði biskup tekit hann af fátæki ok veitt til dauðadags, ok vildi guð þá sýnast láta hans mildiverk, þat er eitt var af mörgum öðrum. En áðr menn gengi frá greptri hins sæla Þorláks biskups, þá mælti Gizurr Hallsson um þau tíðindi er vorðin váru, 113 eptir þí sem siðvenja var á yfir tiginna manna grefti71. Hann tjáði þat furst, hverr nytjamaðr Þorlákr biskup hafði verit bæði slaðnum ok öllu landsfólki. Þá veik hann nokkurum orðum til virðíngar þeim biskupum, er at stóli höfðu setið í Skálholti, áðr Þorlákr kæmi. Eptir þat mælti hann svá: „Gott er á þat at minnast at váru vitni ok at sögn várra foreldra, um þá biskupa, er fyrir várt minni hafa verit, at sá þykkir hverjum beztr er kunnastr er, ok svá dýrðligir menn, sem þeir hafa verit allir í sínum biskupsdómi, þá er þat þó frábært, hversu Þorlákr hefir búit sik til biskupstignar, lángt frá þí sem allir aðrir. Hann var reinlifr alla æfi, siðsamr ok lastvarr, örr ok réttlátr, miskunnsamr ok heilráðr, lítilátr ok stjórnsamr, mjúklyndr með sannri ást ok elsku bæði við guð ok menn. Hann tók vígslur á barns aldri ok sýndist hinum vitrastum mönnum at auka hans sæmd ok vígslur, meðan til váru, ok á únga aldri gaf hann sik undir heilaga reglu, ok varðveitti hana allt til dauða. Nú þó at þat sè boðit, at vér leggim eigi bera dóma á ráð manna, þá munu fáir vánarmenn vera, ef hann er eigi fullsæll, svá úlíkr sem hann var flestum mönnum í sínu lífi, ok góðum siðum“. Lauk hann sinni ræðu með snjöllu máli. Staðarmennirnir ok landsfólkit víða hörmuðu mjök andlát hins sæla Þorláks biskups, þí at þeir ætluðu hann meir skildan við mennina en nú er reynt, þí aldri hafði upp komit helgi né jarteinir nokkurs manns á Íslandi, [fyr] en Þorláks biskups72, en þó váru margir menn huggaðir af þekkiligum draumum, þar til er guð birti verðleika hans framar. En þó stóð þá til mikils hallæris ok áfellis: biskupinn einn í landinu ok þó afgamall, en þá hófst ófriðr norðanlands73.

Sá atburðr varð í Vatnsdal, at bónda einn réttorðan dreymdi, at hann þóttist úti kominn ok sjá mann kominn sunnan yfir heiði, ok spurði hann, hversu Þorlákr biskup mátti. En hann 114 svarar: „eigi heitir hann nú Þorlákr, heldr Ráðvaldr með guði“. Bóndinn sagði Karli74 ábóta drauminn, en hann réð svá, at biskup mundi andaðr ok hafa dýrð með guði. Gizur Hallsson dreymdi, litlu eptir andlát Þorhiks biskups, at hann þóttist sjá hann sitja75 á kirkjunni í Skálhiolti í biskups skrúða, ok blezaði þaðan fólkit, ok réð hann svá þann draum, at hann mundi enn vera yfirmaðr sinnar kristni. Töluðu þat margir vitrir menn, at annathvárt mundi helgi Þorláks biskups upp koma, ella mundi þess eigi auðit verða á Íslandi, svá sem Eirekr76 erkibiskup bar vitni í bréfi þí, er hann sendi Páli biskupi, svá segjandi: „ágætan bróður várn Þorlák biskup, góðrar minningar, trúm vér helgan verit hafa í lifinu, en nú dýrðligan kraptanna gimstein fur guði, ok mikils ráðanda“77.

20

Prest einn norðanlands, er Þorvaldr hét, dreymdi iiij vetrum78 eptir andlát Þorláks biskups, at hann kom at honum ok sagði honum ner veðrátta mundi batna, því at þá var vetr þúngr; „gefr ek þat ráð til“, sagði hann, „at menn leiti graptrar míns at sumri, ok sé likami minn or jörðu tekinn; og ef nokkur þikja heilagleik[s]merki at verða, þá geri menn um áheit ok dags [hald] við mik sem líkar“. Hvarf hann síðan. Prestrinn sagði Brandi biskupi drauminn ok bauð at sverja.

Um vetrinn skírdag[s] nátt, eptir andlát Þorláks biskups, sá einn bóndi, er Sveinn hét, svá mikit Ijós í Skálholti yfir leiði Þorláks biskups, at varla mátti hann sjá kirkjuna fur.

Ormr prestr fór þess eyrendis til alþíngis um sumarit eptir, vegna Brands biskups, at segja hverjar jarteinir höfðu 115 orðit af helgi Þorláks bískups í þeim héroðum; en í förinni79 þraut svá hest hans, at hvergi mátti gánga; en þegar hann het á Þorlák biskup, spratt upp hestr hans, ok reið hann fullum dagleiðum til þíngs. En er þessi atburðr var sagðr ok fleiri aðrir, þá urðu menn fegnir þessi frásögn, ok hètu þegar margir menn á Þorlák biskup í sínum nauðsynjum, ok þótti val á verða; en ekki var þat þá enn í leyfi tekit af biskupum.

21

Hit sama sumar eptir sendi Brandr biskup Orm prest með öðrum klerkum sínum til alþíngis80, ok lèt bera fram brèf sín Páli biskupi ok öðrum höfðíngjum, ok var þar á vltnisburð[r] margra jarteina Þorláks biskups; þá höfðu menn stefnur um þessi mál, ok var Páll biskup leiðitamr ok óeinráðr í þessum málum, sem mörgum öðrum, við aðra höfðíngja lands, ok meðferð þessa fagnaðar. Þat var ráð manna með orðsendingu Brands biskups, at Páll biskup kvað þat upp Pétrsmessudag í lögrèttu, at öllum mönnum skyldu leyfð áheít á hinn sæla Þorlák biskup; skyldu menn honum tíðir sýngja andlátsdag hans. Pétrsmessu var Þorlákr biskup til biskups kosinn, ok þá voru leyfð áheit við hann, ok þá var leitt81 í lög messudags hald hans annat sumar hit næsta eptir þenna atburð; ok til marks um þetta, at eigi þótti guði oftekjur í þessu, þá urðu jarteinir þegar merkiligar á þí sama þíngi82..

22

Maðr het Tjörvi, hann tók handarmein mikit; gerði hendrnar stirðar ok likþrár, svá at hann mátti öngan fíngr rétta, ok lék þat mein við XV vetr. Hann hét á hinn sæla Þorlák biskup til heilsubótar sér; sofnaði eptir þat; en er hann vaknaði, ok vildi láta þvá sér, þá voru heilar orðnar hendrnar, ok váru þá sýndar hend[rn]ar öllum þeim er við váru, ok var þá 116 súnginn „Te deum“, en þegar er þessi jartein var alkunnig vorðin, þá het þegar hverr at öðrum á hinn helga Þorlák biskup, ok var þat af þí eigi kynligi, at svá var jarteina kraptrinn mikill, at náliga var furr veitt, en heitið var.

Sá atburðr varð á sama þíngi, at Jón abóti or Veri83 tók kverkamein mikit, ok þrútnuðu ákafliga, svá hann mátti öngu berg[j]a, ok náliga ekki mæla, svá at heyra mætti; þá hèt hann á hinn sæla Þorlák biskup til heilsu ser, ok sofnaði þegar eptir ok vaknaði alheill. Þessi atburðr var sagðr Páli biskupi.

Maðr sá, er Guðmundr gríss hét, mágr Páls biskups, tók mein mikit, ok var hann bæði matlauss ok máttlítill, ok þótti mörgum manni hann dauðvænn. Þá het hann á vin sinn, Þorlák biskup, at hann árnaði honum af guði slíkrar heilsu, sem hann sæi honum bezt gegna; en er hann hafði heit sitt fest, þá batnaði honum dag frá degi, ok var alheill þegar kerti þat var brunnit í Skálholti, er hann hafði þángat heitið; ok sagði hann sjálfr þessa jartein Páli biskupi, ok mörgum öðrum mönnum.

Austfirzkr maðr, sá er Sighvatr hét, ættstórr, tók augnaverk svá stríðan, at hann ætlaði at mundu sprínga augun, ef eigi mínkaði skjótt verkinn. Hann hét á hinn sæla ÞorIák biskup. Honum höfgaði þegar eptir heitið; en er hann vaknaði, þá var allr verkr or augum hans, en hvarmar váru rauðir ok þrútnir mjök til vitnis þess verk[jar], er í augunum hafði verit.

Unas hét maðr, hann tók sótt óhægliga þar á þínginu, hann blés allan; gekk kviðrinn upp fur brjóstið, ok fylgdi æsiligr verkr, svá hann mátti trautt standast. Hét hann síðan með viðrkomníngu á hinn helga Þorlák biskup til heilsu sér; honum höfgaði þegar eptir þat. Hann þóttist sjá í svefninum hinn helga Þorlák biskup, ok með honum hinn sæla sveín Vitum. Biskup mælti við hann: „eigi nýtr þú þín, þó at þú verðir heill, heldr þess, at nú er miskunnartíð guðs yfir komin í heilsugjöfum við menn“. Hann vaknaði alheill.

Norðlenzkr maðr tók enn æsiligt mein á hinu sama þíngi: sólt þá, er þegar tók vitið frá honum. Þá hétu aðrir menn fur honum á hinn sæla Þorlák biskup, ok varð hann þegar alheill84.

Prestr einn göfigr, sá er Þórðr hét, tók sótt hæltliga við 117 þínglausnir, ok voru menn ræddir um hann, af þí at hann var göfugr maðr. Hann hét síðan á hinn sæla Þorlák biskup til heilsubótar sér; en honum hægðist svá skjótt sinn vanmáttr, at hann varð færr af þíngi með öðrum mönnum, ok varð hann á skammri stundu alheill, ok lofaði guð fur sína heilsu ok hinn heilaga Þorlák biskup.

Á þínginu barst þat at, at norðlenzkr maðr tapaði góðum fjötri, ok var leitað vandliga, ok fannst eigi; ok er honum þótti örvænt fundarins, þá hét hann á hinn sæla Þorlák biskup, at finnast skyldi fjöt[r]innj ok fannst þegar, þar er optast hafði leitað verit; ok lofuðu [allir] guð ok hinn heilaga Þorlák biskup.

Árni hét einn virðuligr maðr; hann hafði mein mikit innan rifja ok hættligt; hann hét á hinn heilaga Þorlák biskup til heilsu sér, ok batnaði þegar.

2385

Eptir þíngit var sá atburðr, at Ormr, frændi hins sæla Þorláks biskups ok bróðir Páls biskups, var í baði í Skálholti, ok hafði þat í hug sér, at hann mundi en[n] meir elska heilagleik síns frænda, ef hann beri á sjálfum sér nokkut merki; en í þí bili skeindi hann hina hægri hönd sína á hárknífi, ok blæddi æsiliga ok varð eigi stöðvat. Þá hét hann á frænda sinn ok fulltrúa, Þorlák biskup, at hann stöðvaði blóðit, ok kom alldri or einn dropi síðan.

Torfi86 hét prestr, kynstórr ok kvángaðr val, ok verðr hennar getið síðar í þessu máli87. Hann tók strángan augnaverk, er hann fór af þíngi, ok svaf hann ekki þá nótt er hann var í Skálholti; þá hét hann á hinn heilaga Þorlák biskup, ok var síðan leiddr til kirkju ok fékk þar bót um messu sinna meina, ok fór alheill brott.

Hustrú ein góð tök enn augnaverk mikinn, ok hét á Þorlák biskup, ok varð hon þegar heil.

Magnús Gizurarson, fóstri hins sæla Þorláks biskups, átti bú gott ok gagnauðigt, en þat gerðist þar til óhæginda, at á 118 brott gekk mestr luti ásauðar, ok fannst eigi, ok horfði þat til hinna mestu skaða, at sauðrinn mundi svella, en missa nytjarinnar; tók hann þá hit bezta ráð, sem honum var opt; hét á hinn heilaga Þorlák biskup, fóstra sinn. Eptir þat gekk sauðrinn allr úsoliinn af heiðum, móti þeim er leitaði.

Sveinu einn úngr tók emi augnaverk harðan, ok bar óhægliga, ok féll móðurinni ner; tók hon síðan kertirák, ok lagði um höfut sveininum, ok hét á hinn heilaga Þorlák biskup, ok varð hann þegar heill.

Fálækr maðr týndi fjötri góðum, þar er mýrar váru víðar ok grasloðnar, ok var úvænt at finnast mætti; hét hann síðan á hinn heilaga Þorják biskup at fjötrinn fyndist, ok fannst þegar, ok varð hinn fátæki feginn.

Einn úngr maðr reið úvarliga þar er jarðhitar váru, ok brunnu fætr hestsins, svá at menn ætluðu at deyja mundi; þá var heitið á hinn heilaga Þorlák biskup, ok varð hestrinn alheill á fám dægrum; gerðu þeir þakkir guði ok hinum heilaga Þorláki biskupi fur þenna atburð.

Maðr einn tók kverkasull mikinn, ok varð ómála; hann rendi hug sínum til áheita við hinn heilaga Þorlák biskup; en hina sömu nátt sprakk sullrinn, ok varð hann heill á fárra nátta fresti.

Sá maðr var einn, at svá var óskygn, at hann sá eigi betr en fíngra sinna skil, ok hafði svá lengi verit; hann hét á hinn heilaga ÞorIák fur augum sínum, ok varð hann þegar skygn.

Hönd þrútnaði á einum úngum manni, svá at læknar máttu ekki at gera; en þegar heitið var á hinn heilaga Þorlák, varð höndin alheil.

Í slórum vatnavöxtum töpuðust kistur tvær, önnur full með járn ok smíði, en önnur með klæði; sá het, er kisturnar átti, á Þorlák biskup, ok fundust kisturnar úspiltar, ok allt þat er í var.

Í einum stað kvómu menn at úfæru vatni, ok kómust þeir yfir með heilu, er á ÞorIák biskup hétu, en hinir eigi, er öngu hétu.

Júngfrú eina æstu verkir ákafliga, svá menn fengu varla hana geymt; en þegar heitið var fur henni á ÞorIák biskup, þá varð hún þegar heil.

Ein kona hafði marga vetr haft svá mikinn verk í 119 hendinn[i], at hon mátti til einkis nýta hana; hon hét á hinn heilaga Þorlák biskup fur sér, ok á næstu nátt eptir varð hon heil.

Kaupmenn á Íslandi fengu á öngan hátt upp náð akkeri sínu; en þegar þeir hétu á Þorlák biskup, varð þat laust.

Margir fóru á skipi or Vestmannaeyjum, ok gerði at þeim hafgjálfr ok storm, svá at þeim lá við bana. Þeir hétu þá [á] Þorlák biskup sér til hjálpar, ok varð þegar logn mikit, ok kyrrleikr sjófar, ok fengu þeir höfn með heilu.

Hustrú ein týndi góðu gulli, ok va[r] þess víða leitað ok optliga, ok fannst eigi; hon hét á hinn heilaga Þorlák, ok fannst þegar gullit, sem optast hafði leitað verit.

Kona ein tók svá æsiliga sótt, at af henni tók malit ok vitið; en þegar heitið var fur henni á hinn heilaga Þorlák biskup, varð hon heil.

Prestr einn gamall hraut viðbein88 sitt, ok sló þar í verk ok þrota, svá at hann var úfærr; hann hét á hinn heilaga Þorlák biskup fur sér, ok varð hann skjótt heill.

Maðr galt fátækum manni blindan sauð, ok vildi eigi um bæta, þá er hinn fann at; hinn fátæki maðr hét á Þorlák biskup, ok varð sauðrinn skygn.

Á bæ einum slálu þjófar miklu góðsi, en þeir sem skaðann fengu hétu á Þorlák biskup, at hann bælti þeim skaða sinn; en þá var hallæri mikit til kostar; þá sló þí á þá, at þeir fóru i á með net; ok jamskjótt veiddu þeir svá marga laxa ok stóra, at þeim þótti sér val bættr skaði sinn89.

2490

Vatn þat, er Holtavatn heitir, stemdi uppi, svá at fur vatns[gángi] var sandrinn XXX faðma91 þykkr; horfði þat til mikils skaða þeim mönnum, er engjar áttu við vatnit. Þá hét einn bóndi á hinn heilaga Þorlák biskup, at útmokstrinn skyldi gánga betr, en vandi var á; en annan dag eptir var vatnit út brotið í sjá.

Skip rak frá manni fur storms sakir ok vatnagángs; en 120 sá hét á Þorlák biskup, er skipit misti, ok var þat aptr komit um morgininn í sömu lendíng.

Sveinn einn úngr fell á eld ok brann höndin ákafliga; en faðir hans ok móðir hétu á Þorlák biskup fur honum, ok var höndin alheil innan þriggja nátta.

Úngr sveinn féll í sýruker, ok sýndist dauðr er hann var upp dreginn; en faðir ok móðir sveinsins hétu92 með miklum harmi á hinn heilaga Þorlák biskup til lifs honum; ok þegar heitið var staðfest kom roði í kinnrnar, ok eptir lánga stund liðna spratt hann upp alheill.

Maðr eínn þrútnaði ákafliga, ok blés allan kviðinn, ok gerði digran sem naut; en kona hans hét fur honum á hinn heilaga Þorlák biskup, ok varð hann skjótt heill.

Þá er Páll biskup lét hit fursta sinn upplesa jarteinir Þorláks biskups á alþíngi93, fékk blindr maðr sýn en daufr maðr heyrn, er þar voru viðstaddir.

Kona ein féll í hver í Reykjaholti ok brann ákafliga, svá holdit ok húðin fylgdi klæðunum; menn hétu fur henni á Þorlák biskup, at eigi leysti af henni fætrna, en hon varð alheil innan mánaðar.

Kona ein braut fót sinn, ok sló í verk ok þrota miklum, ok lá hún lengi í rekkju, ok máttu læknar henni eigi bót vinna; hon hét á hinn heilaga Þoriák biskup; ok á sömu nátt kom hann at henni í svefni, ok fór höndum um fótinn ok vaknaði hon alheil.

Einn maðr týndi stórri járnsleggju í sjófarísi á djúpi; sá hét á ÞorIák biskup, ok fann hann sleggju þá á landi degi síðar.

Nokkurum kaupmönnum or Orkneyjum bægði stormr at Færeyjum, þar sem fur var björg ok boðar, ok þótti öllum sér þar dauði víss; þeir hétu á hinn heilaga ÞorIák biskup, ok gekk þegar veðrit um, þeim í hagstæðan byr.

Aðrir kaupmenn váru í Englandshafi at dauða komnir sakir storms ok sjófargángs; þeir hétu á Þorlák biskup, ok fengu þegar byr ok blitt veðr, ok þar næst góða hafn.

25

Einn maðr hafði brottfall ok augnaverk; hann hét á hinn heilaga Þorlák biskup sér til heilsubótar, ok balnaði ekki; kvaldist hann lengi í þessum sjúkleika; ok eina nátt dreymdi 121 hann, at Þorlákr biskup kemi at honum, ok mælti til hans: „heyrði ek kall þitt til mín; en þi máttu önga heilsubót fá, at þú hefir glæpi ósagða; nú játta þik fur presti, ef þú vill heilsu fá“; síðan vaknar hann, ok þegar hann hafði skriptazt, varð hann heill.

Kona eín hafði vanheilsu mikla af ræðiligum kviðsull XXX vetra; hon hét á hinn heilaga Þorlák biskup sér til heilsubótar, en um náttina fur inn þrettánda dag sýndist henni Þorlákr biskup í svefni, en hon vaknaði alheil.

Úngr maðr var at leik, ok gekk hönd hans or liði, ok komst nauðuliga aptr; sló þá í verk ok þrota, svá at hann var úfærr; hann hét á Þoriák biskup; en í svefni kom hann at honum ok mælti: „títt gerist þér at heita, ok efna eigi“, ok er hann vaknaði mundi hann þat, at hann hafði heitið á hann ok efnt eigi; afhendi hann þá hvárttveggja heitið, ok varð síðan alheill.

Hestr einn meiddist af geldíng, svá at með vágföllum fúnaði allr kviðrinn af honum; sá hét er átti, at gefa Þorláki biskupi hálfan hestinn, en innan hálfs mánaðar var hann alheill.

Maðr einn hafði fótarmein, svá at holin með beininu váru full af blóði ok vág, en læknar fengu eigi grædt; hann hét á Þorlák biskup sér til heilsu; en í svefni sýndist honum hann koma at sér ok strjúka fótinn; en hann vaknaði alheill.

Einn úngr sveinn tók fársótt, svá at kviðrinn slitnaði; faðir ok móðir ok [frændr] hétu fur honum á Þorlák biskup, ok varð hann þegar alheill.

Enn hétu menn á Þorlák biskup til byrjar sér, ok fengu góðan byr; ok er þeir sigldu út eptir firði, sigldi í móti þeim annat skip raðbyrja, ok höfðu þeir heitið á Þorlák biskup til byrjar, ok tóku at kveldi hvárir þá höfn, er vildu.

26

Tvær konur fóru á vetrardag í mlklu frosti ok hörðu veðri á fjarðarís; önnur þeirra varð þar léttari fjarri bygðum; þær hétu á Þorlák biskup sér til hjálpar, þá kómu menn at þeim, ok fluttu þær til bæjar; barnit var mjök meidt af frosti, svá at knýta tók beinin, en út sprakk annat augat á kinnina, en sár féll á líkamann. Móðirin harmsfull hét á hinn heilaga Þorlák biskup til nokkurrar miskunnar barninu; síðan batt hon við auga barninu mold or leiði hans ok lagði síðan niðr, ok sofnaði skjótt; var þá nón dags; en at miðjum aptni vaknaði þat svá 122 alheilt, at augat var aptr komit blátt at lit ok skygnt; váru þá gróin öll sár, ok af allir knútar af baninu, en þat augat var illa litt, sem heilt hafði verit.

Á bæ einum í Vestfjörðum kom eldr í hús, svá at þess var ván, at allr bærinn mundi brenna, en ekki manna heima nema úngbörn; eitt barnit hét á Þorlák biskup sér til hjálpar, ok jamskjótt kom svá mikit regn or himni, at eldrinn sloknaði; en regnit kom hvergi víðara en á þeim bæ.

Maðr féll fur bjarg ok meiddist knéskelin ok fótrinn; sá hét á Þorlák biskup, ok varð hann skjótt alheill.

Húsfrey ein fátæk hét á Þorlák biskup, at hann gæfi börnum hennar nokkut til matar, því at þá var hallæri mikit; hon gekk í fjöru, ok sá sel stóran; hann lá kyrr, er hon gekk at honum, sem hann veri fastr við steininn; en hon drap hann, ok var henni þat nógr kostr.

Bóndi einn gestrisinn fékk eigi matarverð sakír hallæris; hann hét á Þorlák biskup til órráða, ok litlu síðar kom hvalr á reka hans, þar er margir menn áttu í með honum. Þeir festu hvalinn, ok horfði til mikillar deilu með mönnum um skiptið; síðan kom á hvast veðr, at festar slitnuðu, en braut rak hvalinn til hafs, ok kom síðan þar á land, sem þessi bóndi átti einn.

Fátækr bóndi hét á Þorlák biskup til matar í þí hallæri; hann fór í fjöru, ok lagði niðr vað um kveldit; en um morgininn var þar við fastr hvalr jamlángr vaðnum.

Maðr réri út, ok dró mikinn fisk at borði; vaðrinn slitnaði, en fisk[r]inn með önglinum rendi í haf út; hann hét á Þorlák biskup, ok litlu síðarr fann hann þenna fisk rekinn, ok þar í öngull hans ok vaðr.

Ein kýr fátæks manns féll fur bjarg ok lamdist öll; hinn fátæki hét á Þorlák biskup, ok varð kýrin skjótt alheil.

Kona varð djöfulóð; en er menn helltu smjöri þí í munn henni, er Þorlákr biskup hafði vígt, varð hon þegar heil.

Tré mikit féll á konu eina, svá at hon lamdist; en húshóndi hennar hét á Þorlák biskup fur henni; en hon þóttist sjá hann í svefni, ok vaknaði alheil.

27

Þá er svá margar ok fáheyrðar jarteinir Þorláks biskups voru birtar ok upp lesnar, samþykktist þat með öllum höfðingjum lærðum ok leikum á landinu, at taka líkama hans 123 or jörðu94, þí kallaði Páll biskup saman lærða menn ok höfðíngja í Skálholt; var þar furstr Brandr biskup frá Hólum, Guðmnndr prestr Arason, er síðan var biskup; Sæmundr ok Ormr, bræðr Páls biskups; Hallr ok Þorvarðr ok Magnús Gizurarsynir. Þorleifr or Hítardal ok margir aðrir höfðíngjar. Vatnavextir váru miklir í þann tíma um allt land; en svá vildi guð, at þat hefti einskis manns ferð til staðarins; ok er þar váru allir saman komnir, vöktu allir um náttina, guði til lofs ok hinum heilaga Þorláki. Um daginn eptir var heilagr dómr hans or jörðu tekinn, ok í kirkju borinn með ymnum ok lofsöngum ok fagrligri processione, ok allri þeirri sæmd ok virðíng, er í þessu landi mátti veita. Var kistan sett niðr í sönghúsi, ok súngu lærðir menn þá „Te deum“; en sjúkir menn krupu at kistunni, ok urðu margir menn heilir af. V[itr] maðr ok ættstórr, er Þorsteinn hét, sá er lengi hafði hættliga steinsótt haft, varð þar alheill, svá at steinninn flaut af honum fram, eigi minni vexti en baun, ok urðu at þeim steini síðan mörg merki. Uni hét maðr, er gekk við tréfót, þí at fótr hans var kreptr, ok varð hann þar alheiIl. Mær ein krept frá barnæsku varð þar alheil, ok margar aðrar sóttir ok meinlæti græddi guð fur verðleika þessa síns ágæta vinar. Úngr sveinn, sá er lengi hafði brottfall haft, fékk þar heilsu. Síðan var kistan ok heilagr dómr Þorláks biskups borin í þann stað, er hann var lengi dýrkaðr. Maðr einn fátækr ætlaði í Skálholt at þessum dýrðardegi, því at hann hafði fíngrna alla krepta í lófa, ok höndina mjök visnaða; en hann komst eigi, ok mætti þeim er or Skálholti sögðu mörg fagnaðar tiðindi; en hann varð ryggr, er hann hafði eigi makligr verit þar at vera; hét hann þá með tárum á hinn helga Þorlák, ok varð hann alheill hina næstu nátt eptir. Á þí sama ári, er heilagr dómr Þorláks biskups var or jörðu tekinn, urðu margar jarteinir, þær er ek mun inna meðr skömmu máli.

28

Margir sjúkir menn fengu heilsu, í hverskonar sóttum seni lágu, ef hétu á nafn hans. Ef menn váru staddir á sjó eðr á landi, í hverskonar háska sem váru, þá fengu skjóta bót 124 sinna vandræða, þegar hétu á hann, svá at vindar lægðust, en sjór kyrðist, eldsgángr sloknaði, vatn mínkaði, ríðir fellu, fundust fjárlutir er menn týndu, ok er menn bundu mold or leiði hans við mein, sulli eðr sár, þá batnaði skjótt. Fénaði bættist allskyns sóttir, þegar heitlð var á hann. Af þessum valgerníngum hins heilaga Þorláks biskups, sem nú heflr ek talt, gafst mikit fé til staðarins í Skálliolti af öllum löndum, er hans nafn var kunnigt, mest or Noregi, mikit af Englandi, Svíþjóð, Danmörk, Gautlandi, Gotlandi, Skotlandi, Orkneyjum, Færeyjum, Katanesi, Hjatlandi, Grænlandi, en mest innanlands, ok má þar á marka, hverja ást menn höfðu til hans: at fursta tíma, er honum voru tíðir súngnar at staðnum, brunnu þar þrjátigir95 vaxkerta annars hundraðs. Páll biskup lét gera skrín at helgum dómi Þorláks biskups þann gullsmið, er Þorsteinn hét, þat sem nú er í dag; ok stendr þat skrín nú yfir háaltari í Skálholti þar sem gerist fur hans verðleika allskonar jarteinir96; þar fá blindir sýn, daufir heyrn, kryplingar réttast, líkþráir reinsast, haltir gánga, vitstolnir ok djöfulóðir fá fulla bót, herteknir frjálsast, hvar á löndum er kalla á hans nafn; mállausir fá mál, ok allskonar innansóttir ok sjúkleikar batna þar, ok þat er ekki til meins mönnum eðr fénaði, á sjó eðr landi, at guð gefr eigi heilsu ok hjálp fur árnaðar orð síns blezaða vinar, Þorláks biskups, þegar á hann er heitið. Biðjum nú, at hann árni oss viðr allsvaldanda guð friðar ok farsælu, ok góðs endadags þessa lífs, en síðan laði hann oss til himinríkis vistar, frjálsaða af öllu djöfla valdi, fur sinn höfðíngskap, at með honum lifum vér sælliga með guði í himinrikis hirð at eylífu utan enda. Amen.