Кюневульф. Поэма «Елена»

Главы 7–10

Перевод с древнеанглийского и комментарии Н. Ю. Гвоздецкой и Е. Н. Клёминой1.

   

Глава 7

 

Weoxan word cwidum,
weras þeahtedon

Множились речи,
мужи совещались,

 

on healfa gehwær,
sume hyder, sume þyder,

надвое сказывали,
то так, то сяк

 

þrydedon ond þohton.
þa cwom þegna heap

судили-рядили;
вдруг отряд дружинный

550

to þam heremeðle.
Hreopon friccan,

прибыл в собрание,
возгласили гонцы,

 

caseres bodan:
„Eow þeos cwen laþaþ,

посланцы царские:
«Вас царица зовет

 

secgas to salore,
þæt ge seonoðdomas

к себе во дворец,
чтоб решенья собранья вы

 

rihte reccen.
Is eow rædes þearf

изложили неложно;
вам с мыслями надобно

 

on meðelstede,
modes snyttro.“

на совете-собрании,
с духом собраться».

555

Heo wæron gearwe,
geomormode

Они, немедля,
хоть ликом понурые,

 

leodgebyrgean,
þa hie laðod wæron

народа пастыри,
по приказу суровому,

 

þurh heard gebann;
to hofe eodon,

по приглашению
пришли ко двору,

 

cyðdon cræftes miht.
þa sio cwen ongan

мудрости силу явить.
Стала жена

 

weras Ebresce
wordum negan,

мужей еврейских
словами испытывать,

560

fricggan fyrhðwerige
ymb fyrngewritu,

вопрошать опечаленных
о древних писаниях,

 

hu on worulde ær
witgan sungon,

ка́к некогда в мире
пророки пели,

 

gasthalige guman,
be godes bearne,

духом святые мужи,
о Дитяти Божием,

 

hwær se þeoden
geþrowade,

где́ Тот Царь
претерпел страданья,

 

soð sunu meotudes,
for sawla lufan.

Творца Сын Истинный,
возлюбивший души.

565

Heo wæron stearce,
stane heardran,

Те же уперлись,
твердокаменные,

 

noldon þæt geryne
rihte cyðan,

не желали ни тайну
напрямую открыть,

 

ne hire andsware
ænige secgan,

ни в ответ ей
хоть слово вымолвить

 

torngeniðlan,
þæs hio him to sohte,

(враги ненавистные!)
про то, чего доискивалась, 164

 

ac hio worda gehwæs
wiðersæc fremedon,

но всем речам ее
противоречили

570

fæste on fyrhðe,
þæt heo frignan ongan,

(сердца упрямые!),
тому, о чем допытывалась:

 

cwædon þæt hio on aldre
owiht swylces

твердили, ни в жизни
ничего подобного,

 

ne ær ne sið
æfre hyrdon.

ни раньше, ни позже
никогда не слыхивали.

 

Elene maþelade
ond him yrre oncwæð:

Рекла Елена,
гневно ответила:

 

„Ic eow to soðe
secgan wille,

«Я вам взаправду
пообещаю,

575

ond þæs in life
lige ne wyrðeð,

и то ни в жизни
ложью не станет:

 

gif ge þissum lease
leng gefylgað

ежели вы
сей обман продолжите,

 

mid fæcne gefice,
þe me fore standaþ,

коварный замысел —
вы все, кто стоит предо мною! —

 

þæt eow in beorge
bæl fornimeð,

то вас погребальный в кургане
огонь обымет,

 

hattost heaðowelma,
ond eower hra bryttað,

жарчайшее пламя
на плоть вашу снидет,

580

lacende lig,
þæt eow sceal þæt leas

пожрет играючи;
и обернется вам этот обман

 

apundrad weorðan
to woruldgedale.

с жизнью разлукою!
Не можете вы оправдаться речами,

 

Ne magon ge ða word geseðan
þe ge hwile nu on unriht

которыми только что беззаконно2

 

wrigon under womma sceatum,
ne magon ge þa wyrd bemiðan,

пытались грехи прикрывать!
Не смеете вы утаить то событье,

 

bedyrnan þa deopan mihte.“
ða wurdon hie deaðes on wenan,

сокрыть его силу глубинную!»
И вот, в ожидании смерти,

585

ades ond endelifes,
ond þær þa ænne betæhton

костра и кончины,
они одного указали,

 

giddum gearusnottorne,
(þam wæs Iudas nama

в преданиях сведущего —
тому было имя Иуда

 

cenned for cneomagum),
þone hie þære cwene agefon,

дано от сородичей —
его-то они той царице предали,

 

sægdon hine sundorwisne:
„He þe mæg soð gecyðan,

сказали, один он премудр:
«Тебе он сможет правду поведать

 

onwreon wyrda geryno,
swa ðu hine wordum frignest,

и тайну судеб приоткрыть,
коль ты у него словами выведаешь

590

æriht from orde
oð ende forð.

Закон от первоначала
и до окончания.

 

He is for eorðan
æðeles cynnes,

Средь земнородных он
рода благого,

 

wordcræftes wis
ond witgan sunu,

искусен в речах
и сын пророка,

 

bald on meðle;
him gebyrde is

смел в собраньях;
он от рождения

 

þæt he gencwidas
gleawe hæbbe,

даром беседы
разумной владеет,

595

cræft in breostum.
He gecyðeð þe

знаньем от сердца;
он явит тебе 165

 

for wera mengo
wisdomes gife

пред мужами многими
мудрости дар

 

þurh þa myclan miht,
swa þin mod lufaþ.“

силой великою,
как ты пожелаешь».

 

Hio on sybbe forlet
secan gehwylcne

С миром она
отпустила всех

 

agenne eard,
ond þone ænne genam,

восвояси
и одного лишь взяла

600

Iudas to gisle,
ond þa georne bæd

Иуду в заложники,
усердно прося,

 

þæt he be ðære rode
riht getæhte

дабы он о Распятии
правду поведал,

 

þe ær in legere wæs
lange bedyrned,

в укромном месте
издревле упрятанном;

 

ond hine seolfne
sundor acigde.

наедине с ним
беседовать стала.

 

Elene maþelode
to þam anhagan,

Рекла Елена
ему, затворнику,

605

tireadig cwen:
„þe synt tu gearu,

царица славная:
«Тебе уготованы

 

swa lif swa deað,
swa þe leofre bið

иль жизнь, иль смерть:
что же дороже?

 

to geceosanne.
Cyð ricene nu

Сделай выбор,
скажи скорее,

 

hwæt ðu þæs to þinge
þafian wille.“

на что же из двух
ты согласен?»

 

Iudas hire ongen þingode
(ne meahte he þa gehðu bebugan,

Тотчас Иуда ей отвечал —
от царского гнева не мог он бежать,

610

oncyrran rex geniðlan;
he wæs on þære cwene gewealdum):

чтоб избыть беду,
но был он в царицыной власти:

 

„Hu mæg þæm geweorðan
þe on westenne

«Как может с тем статься —
кто бредет по пустыне,

 

meðe ond meteleas
morland trydeð,

взалкав, понуро,
по пустоши дикой,

 

hungre gehæfted,
ond him hlaf ond stan

изнуренный голодом,
а ему хлеб и камень,

 

on gesihðe bu
samod geweorðað,

оба взору внезапно являются,

615

streac ond hnesce,
þæt he þone stan nime

твердый и мягкий —
чтоб он камень взял

 

wið hungres hleo,
hlafes ne gime,

в защиту от голода,
хлеб же отверг,

 

gewende to wædle,
ond þa wiste wiðsæce,

нуждою довольствовался,
пропитанье отринув,

 

beteran wiðhyccge,
þonne he bega beneah?“

презрел бы лучшее,
владея обоими?»

   

Глава 8

 

Him þa seo eadige
ondwyrde ageaf

Ему блаженная
в ответ промолвила,

620

Elene for eorlum
undearnunga:

Елена пред эрлами
проговорила:

 

„Gif ðu in heofonrice
habban wille

«Коль в Царстве Небесном
возыметь желаешь

 

eard mid englum
ond on eorðan lif,

жительство с Ангелами
и жизнь на земле,

 

sigorlean in swegle,
saga ricene me

воздаянье на Небе,
скажи мне немедля,

 

hwær seo rod wunige
radorcyninges,

где Крест почивает
Небесного Конунга, 166

625

halig under hrusan,
þe ge hwile nu

Святой под землею,
который вы некогда,

 

þurh morðres man
mannum dyrndun.“

убийством запятнанные,
от людей запрятали?»

 

Iudas maðelade,
(him wæs geomor sefa,

Сказал Иуда
(тоска смертельная

 

hat æt heortan,
ond gehwæðres wa,

жгла ему сердце,
двойная скорбь —

 

ge he heofonrices
hyht swa mode

для него и Царства Небесного
блеск потускнеет,

630

ond þis ondwearde
anforlete,

и этой, здешней
навек он лишится

 

rice under roderum,
ge he ða rode ne tæhte):

страны поднебесной,
коль Крест не укажет):

 

„Hu mæg ic þæt findan
þæt swa fyrn gewearð

«Как можно сыскать то,
что минуло прочь

 

wintra gangum?
Is nu worn sceacen,

с течением лет?
С тех пор пролетело

 

CC oððe ma
geteled rime.

две сотни иль больше
по счету годов —

635

Ic ne mæg areccan,
nu ic þæt rim ne can.

сказать не могу я,
числа их не знаю,

 

Is nu feala siðþan
forðgewitenra

но много с поры той
отправилось прочь

 

frodra ond godra
þe us fore wæron,

достойных и старых,
что прежде нас жили,

 

gleawra gumena.
Ic on geogoðe wearð

провидцев-мужей;
младенцем был я

 

on siðdagum
syððan acenned,

в те давние дни,
новорожденный

640

cnihtgeong hæleð.
Ic ne can þæt ic nat,

малыш-несмысленыш;
не знаю-не ведаю

 

findan on fyrhðe
þæt swa fyrn gewearð.“

в сердце моем,
что прочь отошло».

 

Elene maðelade
him on ondsware:

Рекла Елена
ему в ответ:

 

„Hu is þæt geworden
on þysse werþeode

«Как же так сталось
в вашем народе,

 

þæt ge swa monigfeald
on gemynd witon,

что вы так много
в памяти держите

645

alra tacna gehwylc
swa Troiana

славных деяний —
о том, как трояне

 

þurh gefeoht fremedon?
þæt wæs fyr mycle,

битвы вершили?
А ведь раньше была та

 

open ealdgewin,
þonne þeos æðele gewyrd,

открытая распря,
чем это событие славное,

 

geara gongum.
Ge þæt geare cunnon

в ходе времен.
Наперечет,

 

edre gereccan,
hwæt þær eallra wæs

точно вы знаете,
сколько там было

650

on manrime
morðorslehtes,

счетом людей,
погибших в боях,

 

dareðlacendra
deadra gefeallen

копьеметателей,
замертво павших

 

under bordhagan.
Ge þa byrgenna

под прикрытьем щитов;
те гробницы вы

 

under stanhleoðum,
ond þa stowe swa some,

в скалах каменных,
те места погребений

 

ond þa wintergerim
on gewritu setton.“

и времени счет
запечатлели в писаньях».

655

Iudas maðelade,
gnornsorge wæg:

Молвил Иуда,
печалью придавленный:

 

„We þæs hereweorces,
hlæfdige min,

«Мы те сражения,
госпожа моя, 167

 

for nydþearfe
nean myndgiaþ,

по чистой нужде
помним так ясно,

 

ond þa wiggþræce
on gewritu setton,

потому и в писаниях
запечатлели

 

þeoda gebæru,
ond þis næfre

битву народов.
А о том никогда,

660

þurh æniges mannes
muð gehyrdon

ни из чьих допрежде
уст не слыхивали,

 

hæleðum cyðan,
butan her nu ða.“

чтоб люди сказывали,
кроме как здесь и сейчас».

 

Him seo æðele cwen
ageaf ondsware:

Ему благородная
жена отвечала:

 

„Wiðsæcest ðu to swiðe
soðe ond rihte

«Противоречишь ты
правде-истине

 

ymb þæt lifes treow,
ond nu lytle ær

о Древе Жизни,
а ведь недавно

665

sægdest soðlice
be þam sigebeame

правду поведал
о Древе Победном

 

leodum þinum,
ond nu on lige cyrrest.“

людям своим,
теперь же на ложь повернул».

 

Iudas hire ongen þingode,
cwæð þæt he þæt on gehðu gespræce

Молвил Иуда в ответ ей,
сказал — говорил то в страхе,

 

ond on tweon swiðost,
wende him trage hnagre.

в сильной тревоге,
бед убоясь и страданий.

 

Him oncwæð hraðe
caseres mæg:

Тотчас сказала ему
сродница кесарева:

670

„Hwæt, we ðæt hyrdon
þurh halige bec

«А мы вот прослышали
через Священные книги,

 

hæleðum cyðan
þæt ahangen wæs

всем возвестившие,
как был распят

 

on Caluarie
cyninges freobearn,

на Голгофе
Конунга Отпрыск Законный,

 

godes gastsunu.
þu scealt geagninga

Божий Сын, в Духе зачатый;
до́лжно тебе

 

wisdom onwreon,
swa gewritu secgaþ,

мудрость явить и поведать,
как глаголют Писанья

675

æfter stedewange
hwær seo stow sie

о местности той:
где же то место,

 

Caluarie,
ær þec cwealm nime,

Голгофа? —
прежде чем смерть тебя схватит,

 

swilt for synnum,
þæt ic hie syððan mæge

смерть за грехи —
дабы после смогла я

 

geclænsian
Criste to willan,

расчистить его,
по воле Христовой,

 

hæleðum to helpe,
þæt me halig god

ради помощи людям;
дабы исполнил мне Боже Святый,

680

gefylle, frea mihtig,
feores ingeþanc,

Господь Всемогущий,
замысел мой сердечный,

 

weoruda wuldorgeofa,
willan minne,

воинствам Славы Податель,
волю мою,

 

gasta geocend.“
Hire Iudas oncwæð

Уте́шитель душ».
Отвечал ей Иуда упрямый,

 

stiðhycgende:
„Ic þa stowe ne can,

твердомыслый:
«Того места не знаю,

 

ne þæs wanges wiht
ne þa wisan cann.“

ни местности той,
ни тех мудрых [Писаний] не ведаю».

685

Elene maðelode
þurh eorne hyge:

Рекла Елена
в гневе великом:

 

„Ic þæt geswerige
þurh sunu meotodes,

«В том я клянусь
Сыну Создателя,

 

þone ahangnan god,
þæt ðu hungre scealt

Богу Распятому:
голодом я тебя

 

for cneomagum
cwylmed weorðan,

пред соплеменниками
уморю наверно, 168

 

butan þu forlæte
þa leasunga

коль не оставишь
свои увертки

690

ond me sweotollice
soð gecyðe.“

и чистую правду
мне не скажешь!»

 

Heht þa swa cwicne
corðre lædan,

Повелела дружине
схоронить его заживо,

 

scufan scyldigne
(scealcas ne gældon)

грешника бросить —
слуги не мешкали —

 

in drygne seað,
þær he duguða leas

в безводную яму,
где он, обессиленный,

 

siomode in sorgum
VII nihta fyrst

терпел страдания,
отбыл срок семинощный

695

under hearmlocan
hungre geþreatod,

в заточении,
не ел и не пил,

 

clommum beclungen,
ond þa cleopigan ongan

заключенный в оковы,
и возопил,

 

sarum besylced
on þone seofeðan dæg,

изнуренный,
в день седьмой,

 

meðe ond meteleas,
(mægen wæs geswiðrod):

слабый и сирый —
силы его оставили:

 

„Ic eow healsie
þurh heofona god

«Я вас заклинаю
Владыкой Небес,

700

þæt ge me of ðyssum earfeðum
up forlæten,

от муки этой
меня свободите,

 

heanne fram hungres geniðlan.
Ic þæt halige treo

от жажды жалкого,
о Жизни Древе

 

lustum cyðe,
nu ic hit leng ne mæg

расскажу вам немедля,
ибо боле не смею

 

helan for hungre.
Is þes hæft to ðan strang,

молчать от голода;
тесны мои узы,

 

þreanyd þæs þearl
ond þes þroht to ðæs heard

тяжка неволя,
невмоготу мне плен,

705

dogorrimum.
Ic adreogan ne mæg,

счет дней потерян;
терпеть не могу,

 

ne leng helan
be ðam lifes treo,

молчать не смею
о Древе Святом,

 

þeah ic ær mid dysige
þurhdrifen wære

хоть безрассуден
прежде я был

 

ond ðæt soð to late
seolf gecneowe.“

и поздно истину
сам познал».

   

Глава 9

 

þa ðæt gehyrde
sio þær hæleðum scead,

О том прослышав,
единовластная,

710

beornes gebæro,
hio bebead hraðe

о воплях пленника,
повелела тотчас его

 

þæt hine man of nearwe
ond of nydcleofan,

из заточенья,
из тяжкой неволи,

 

fram þam engan hofe,
up forlete.

из тесной темницы
освободить.

 

Hie ðæt ofstlice
efnedon sona,

Они поспешили
приказ исполнить

 

ond hine mid arum
up gelæddon

и с честью его
проводили

715

of carcerne,
swa him seo cwen bebead.

из того карцера,
как царица велела.

 

Stopon þa to þære stowe
stiðhycgende

Вот отправились,
духом отважные,

 

on þa dune up
ðe dryhten ær

на гору высокую,
где древле Господь

 

ahangen wæs,
heofonrices weard,

был вознесен,
Страж Царства Небесного, 169

 

godbearn on galgan,
ond hwæðre geare nyste,

Сын Божий на Распятие,
хоть точно не ведал он [Иуда],

720

hungre gehyned,
hwær sio halige rod,

муками усмиренный,
где тот Крест Святой —

 

þurh feondes searu
foldan getyned,

по злому умыслу
в земле погребенный,

 

lange legere fæst
leodum dyrne

в тайнике сокрытый,
от людей утаенный —

 

wunode wælreste.
Word stunde ahof

после брани обрел покой.
Слово ввысь вознес,

 

elnes oncyðig,
ond on Ebrisc spræc:

отвагою движимый,
и по-еврейски воззвал:

725

„Dryhten hælend,
þu ðe ahst doma geweald,

«Господи Человеколюбче3,
Судеб Владыка,

 

ond þu geworhtest
þurh þines wuldres miht

Ты сотворил
силою Своею славною

 

heofon ond eorðan
ond holmþræce,

небо и землю,
и бездну океана,

 

sæs sidne fæðm,
samod ealle gesceaft,

глубины морские
со всеми тварями,

 

ond þu amæte
mundum þinum

Ты отмерил
Своими дланями

730

ealne ymbhwyrft
ond uprador,

всю вселенную
превыше небес;

 

ond þu sylf sitest,
sigora waldend,

Ты Сам восседаешь,
побед Владыка,

 

ofer þam æðelestan
engelcynne,

над благим
ангельским чином,

 

þe geond lyft farað
leohte bewundene,

что по воздуху шествует
в великолепии,

 

mycle mægenþrymme.
Ne mæg þær manna gecynd

лучами облеченный.
Не может род человечий

735

of eorðwegum
up geferan

от земных путей
ввысь взлететь

 

in lichoman
mid þa leohtan gedryht,

в телесном обличье
к тому светлому воинству,

 

wuldres aras.
þu geworhtest þa

вестникам славы.
Ты сотворил их

 

ond to þegnunge
þinre gesettest,

и на служение
Себе поставил,

 

halig ond heofonlic.
þara on hade sint

Святый в Небесах.
Из чина их

740

in sindreame
syx genemned,

в вечном веселии
пребывают шестеро,

 

þa ymbsealde synt
mid syxum eac

окружены
также шестью

 

fiðrum gefrætwad,
fægere scinaþ.

воскрыльями4 украшенными,
светло сияют.

 

þara sint IIII
þe on flihte a

Из них же четверо
в вечном полете,

 

þa þegnunge
þrymme beweotigaþ

свое служение
вершат соборно

745

fore onsyne
eces deman,

пред лицем
Судии Предвечного,

 

singallice
singaþ in wuldre

беспрестанно
поют во славе

 

hædrum stefnum
heofoncininges lof,

ясными голосами
хвалу Царю Небесному, 170

 

woða wlitegaste,
ond þas word cweðaþ

песнь благолепную
возглашая

 

clænum stefnum,
(þam is ceruphin nama):

чистыми гласами —
имя им «Херувим»:

750

'Halig is se halga
heahengla god,

«Свят Тот Святой
Архангелов Бог,

 

weoroda wealdend!
Is ðæs wuldres ful

Воинств Владыка;
славы исполнены

 

heofun ond eorðe
ond eall heahmægen,

небо и земля,
и все вышние силы,

 

tire getacnod.'
Syndon tu on þam,

славно прославленные»5;
двое есть в небесах,

 

sigorcynn on swegle,
þe man seraphin

из чина победного,
коих мы «Серафим»

755

be naman hateð.
He sceal neorxnawang

зовем по имени.
Должен он Рай

 

ond lifes treo
legene sweorde

и Жизни Древо
мечом пылающим

 

halig healdan.
Heardecg cwacaþ,

свято хранить.
Дрожит острие,

 

beofaþ brogdenmæl,
ond bleom wrixleð

трепещет клинок,
и цвет свой меняет,

 

grapum gryrefæst.
þæs ðu, god dryhten,

схваченный крепко;
Ты же, Владыко,

760

wealdest widan fyrhð,
ond þu womfulle

вовек пребываешь;
Ты преступных,

 

scyldwyrcende
sceaðan of radorum

пороком запятнанных,
беззаконных безумцев

 

awurpe wonhydige.
þa sio werge sceolu

с Небес низринул;
толпою проклятые

 

under heolstorhofu
hreosan sceolde

в жилище мрачное
с высот ниспали

 

in wita forwyrd,
þær hie in wylme nu

себе на погибель,
где ныне в геенском огне

765

dreogaþ deaðcwale
in dracan fæðme,

терпят смертную муку
в драконовом чреве,

 

þeostrum forþylmed.
He þinum wiðsoc

объятые пламенем темным.
Твою он отверг

 

aldordome.
þæs he in ermðum sceal,

верховную власть,
и посему в страданьях,

 

ealra fula ful,
fah þrowian,

грехами замаранный,
в тоске безысходной,

 

þeowned þolian.
þær he þin ne mæg

в рабских узах томится.
Там Твое он не смеет

770

word aweorpan,
is in witum fæst,

наказанье отринуть,
в преступленьях погрязнув,

 

ealre synne fruma,
susle gebunden.

родоначальник греха,
беззаконьем повязанный. 171

 

Gif þin willa sie,
wealdend engla,

Если на то Твоя воля,
Владыка Ангелов,

 

þæt ricsie
se ðe on rode wæs,

дабы правил Тот,
Кто пребыл на Кресте,

 

ond þurh Marian
in middangeard

и чрез Марию
в мире срединном

775

acenned wearð
in cildes had,

был зачат
в младенческом лике,

 

þeoden engla,
(gif he þin nære

Правитель Ангелов
(если б Твоим Он не был,

 

sunu synna leas,
næfre he soðra swa feala

Дитя Безгрешное,
никогда бы воистину столько

 

in woruldrice
wundra gefremede

в царстве земном
чудес не свершил

 

dogorgerimum;
no ðu of deaðe hine

в Свой черед,
никогда б Ты от смерти Его

780

swa þrymlice,
þeoda wealdend,

столь всесильно,
племен Владыка,

 

aweahte for weorodum,
gif he in wuldre þin

не пробудил пред воинством,
если б по Благодати Твоим

 

þurh ða beorhtan
bearn ne wære),

чрез Пречистую6
Сыном не был бы) —

 

gedo nu, fæder engla,
forð beacen þin.

пошли же теперь, Отец Небесный,
знак Твой благой:

 

Swa ðu gehyrdest
þone halgan wer

так послушал Ты
мужа святого,

785

Moyses on meðle,
þa ðu, mihta god,

Моисея в совете,
когда Ты, Бог Всемогущий,

 

geywdest þam eorle
on þa æðelan tid

открыл тому эрлу
во время благое

 

under beorhhliðe
ban Iosephes,

под склоном холма
Иосифа мощи7.

 

swa ic þe, weroda wyn,
gif hit sie willa þin,

Так и я Тебя, Воинств Бесплотных Слава,
если есть на то Твоя воля,

 

þurg þæt beorhte gesceap
biddan wille

чрез это Создание Чистое8
умолить желаю,

790

þæt me þæt goldhord,
gasta scyppend,

чтобы мне тот клад драгоценный,
сил духовных Создатель,

 

geopenie,
þæt yldum wæs

отыскать нечаянно,
от человеков

 

lange behyded.
Forlæt nu, lifes fruma,

так долго скрываемый.
Дозволь же, Жизнеподатель,

 

of ðam wangstede
wynsumne up

с того укромного места
приятному вверх,

 

under radores ryne
rec astigan

под свод небес,
дымку воскуриться,

795

lyftlacende.
Ic gelyfe þe sel

взлететь на воздухах.
Тем паче уверую я, 172

 

ond þy fæstlicor
ferhð staðelige,

тем больше
в душе возымею

 

hyht untweondne,
on þone ahangnan Crist,

неколебимую веру
в Христа Распятого,

 

þæt he sie soðlice
sawla nergend,

что Он воистину
душ Спаситель,

 

ece ælmihtig,
Israhela cining,

Вечный, Могучий
Царь Израиля,

800

walde widan ferhð
wuldres on heofenum,

правит беспредельно
славой небесной,

 

a butan ende
ecra gestealda.“

бесконечно царствует
в обителях вечных!»

   

Глава 10

 

ða of ðære stowe
steam up aras

Тотчас над равниной
пар поднялся,

 

swylce rec under radorum.
þær aræred wearð

дымок воскурился.
Возликовал

 

beornes breostsefa.
He mid bæm handum,

сей муж душою,
в ладоши захлопал,

805

eadig ond ægleaw,
upweard plegade.

законник разумный,
духом взыграл.

 

Iudas maþelode,
gleaw in geþance:

Молвил Иуда,
мудрый помыслами:

 

„Nu ic þurh soð hafu
seolf gecnawen

«Теперь я воистину
сам познал

 

on heardum hige
þæt ðu hælend eart

грубым сердцем,
что Ты Спаситель

 

middangeardes.
Sie ðe, mægena god,

мира срединного;
да будет Тебе, Всемогущий Боже,

810

þrymsittendum
þanc butan ende,

на Престоле Восседающий,
благодарение непрестанное,

 

þæs ðu me swa meðum
ond swa manweorcum

за то, что Ты мне,
столь ничтожному и злонравному,

 

þurh þin wuldor inwrige
wyrda geryno.

Своею открыл Благодатию
тайны судеб.

 

Nu ic þe, bearn godes,
biddan wille,

Теперь Тебя я, Сыне Божий,
умолить желаю,

 

weoroda willgifa,
nu ic wat þæt ðu eart

блаженных воинств Правитель —
теперь, раз узнал я

815

gecyðed ond acenned
allra cyninga þrym,

о Рождестве Твоем и Явлении,
Царь царей:

 

þæt ðu ma ne sie
minra gylta,

дабы Ты боле
грехов моих,

 

þara þe ic gefremede
nalles feam siðum,

мною содеянных,
числом немалых,

 

metud, gemyndig.
Læt mec, mihta god,

не помянул, Создатель.
Дай же мне, Всемогущий Боже,

 

on rimtale
rices þines

в одном
из Твоих владений

820

mid haligra
hlyte wunigan

со святыми
наследовать долю,

 

in þære beorhtan byrig,
þær is broðor min

в том блистающем граде,
где брат мой

 

geweorðod in wuldre,
þæs he wære wið þec,

почтен благодатию,
ибо с Тобою он,

 

Stephanus, heold,
þeah he stangreopum

Стефан, остался,
хоть и забили

 

worpod wære.
He hafað wigges lean,

его камнями.
За то побоище возымел он в награду

825

blæd butan blinne.
Sint in bocum his

жизнь бесконечную,
и в книгах его 173

 

wundor þa he worhte
on gewritum cyðed.“

чудеса, что творил он,
в Писаньях открыты».

 

Ongan þa wilfægen
æfter þam wuldres treo,

Тут стал он усердно,
по Славному Древу

 

elnes anhydig,
eorðan delfan

снедаемый ревностью,
землю копать,

 

under turfhagan,
þæt he on XX

дерн разрывать,
пока на глубине

830

fotmælum feor
funde behelede,

двадцати саженей
не обрел сокрытые

 

under neolum niðer
næsse gehydde

в бездонной яме,
долу склоненные

 

in þeostorcofan.
He ðær III mette

в сумрачном склепе —
там три он отрыл —

 

in þam reonian hofe
roda ætsomne,

в унылом логовище
кресты лежащие,

 

greote begrauene,
swa hio geardagum

во рву погребенные,
как их в давние дни

835

arleasra sceolu
eorðan beþeahton,

нечестивый люд
землею покрыл,

 

Iudea cynn.
Hie wið godes bearne

род иудейский
(они против Сына Божия

 

nið ahofun,
swa hie no sceoldon,

злобою воспылали,
а не посмели бы,

 

þær hie leahtra fruman
larum ne hyrdon.

коль зла начальника
не внимали б наветам).

 

þa wæs modgemynd
myclum geblissod,

Тогда душа его
зело возрадовалась,

840

hige onhyrded,
þurh þæt halige treo,

разум окреп
чрез Древо Святое,

 

inbryrded breostsefa,
syððan beacen geseh,

дух воспрянул,
лишь только знак заприметил

 

halig under hrusan.
He mid handum befeng

святой под землею.
Обнял он дланями

 

wuldres wynbeam,
ond mid weorode ahof

славное Радости Древо
и прилюдно подъял

 

of foldgræfe.
Feðegestas

из земной могилы.
Иноземцы пешком

845

eodon, æðelingas,
in on þa ceastre.

в город отправились,
княжичи чужестранные.

 

Asetton þa on gesyhðe
sigebeamas III

Выставили на обозрение
три древа победных

 

eorlas anhydige
fore Elenan cneo,

эрлы, колена
преклонив пред Еленою,

 

collenferhðe.
Cwen weorces gefeah

ликуя сердцем;
царица возрадовалась

 

on ferhðsefan,
ond þa frignan ongan

в сердце своем
и стала допытываться,

850

on hwylcum þara beama
bearn wealdendes,

на котором же из древ
Чадо Владычнее,

 

hæleða hyhtgifa,
hangen wære:

чаяний людских Податель
повешен:

 

„Hwæt, we þæt hyrdon
þurh halige bec

«Вот, мы слыхали:
чрез книги священные

 

tacnum cyðan,
þæt twegen mid him

открыто-явлено,
что двое с Ним

 

geþrowedon,
ond he wæs þridda sylf

претерпели страдания,
Сам же был третьим

855

on rode treo.
Rodor eal geswearc

на Древе Крестном;
помрачилось небо

 

on þa sliðan tid.
Saga, gif ðu cunne,

в час тот зловещий;
отвечай же, коль ведаешь,

 

on hwylcre þyssa þreora
þeoden engla

на котором из трех
Правитель Ангелов 174

 

geþrowode,
þrymmes hyrde.“

претерпел страданья,
Пастырь славы».

 

Ne meahte hire Iudas,
ne ful gere wiste,

Не мог ей Иуда —
не знал он наверное —

860

sweotole gecyþan
be ðam sigebeame,

правду поведать
о Древе Победном,

 

on hwylcne se hælend
ahafen wære,

на котором Спаситель
был вознесен,

 

sigebearn godes,
ær he asettan heht

Божий Сын,
но поставить велел

 

on þone middel
þære mæran byrig

посередь
того славного града

 

beamas mid bearhtme,
ond gebidan þær

древа с ликованием
и дожидаться,

865

oððæt him gecyðde
cyning ælmihtig

пока не покажет
Всемогущий Конунг

 

wundor for weorodum
be ðam wuldres treo.

чудо народу
о Древе славы.

 

Gesæton sigerofe,
sang ahofon,

Воссели победоносные,
песнь возносили

 

rædþeahtende,
ymb þa roda þreo

благомыслые
вкруг трех крестов

 

oð þa nigoðan tid,
hæfdon neowne gefean

до девятого часа:
им новая радость

870

mærðum gemeted.
þa þær menigo cwom,

чрез чудо дарована.
Сошлась толпа,

 

folc unlytel,
ond gefærenne man

народу множество,
мужа умершего

 

brohton on bære
beorna þreate

везли на дрогах
друзья-сородичи,

 

on neaweste,
(wæs þa nigoðe tid),

новопреставленного —
был час девятый —

 

gingne gastleasne.
þa ðær Iudas wæs

почившего юношу.
Тут Иуда

875

on modsefan
miclum geblissod.

в сердце своем
зело возрадовался,

 

Heht þa asettan
sawlleasne,

повелел положить
жизни лишенное,

 

life belidenes
lic on eorðan,

бездыханное
тело наземь,

 

unlifgendes,
ond up ahof

безжизненное,
и ввысь вознес,

 

rihtes wemend
þara roda twa

возвеститель истины,
два из распятий,

880

fyrhðgleaw on fæðme
ofer þæt fæge hus,

мудрый духом, в своих объятиях,
над хороминой обреченною9,

 

deophycgende.
Hit wæs dead swa ær,

глубокомыслый.
Тот был мертв, как и прежде,

 

lic legere fæst.
Leomu colodon

пребывал в покое,
холодели конечности,

 

þreanedum beþeaht.
þa sio þridde wæs

злая доля довлела;
третий был тут

 

ahafen halig.
Hra wæs on anbide

подъят, святой;
мертвец дождался,

885

oððæt him uppan
æðelinges wæs

покудова ввысь
Княжича не был

 

rod aræred,
rodorcyninges beam,

Крест воздвигнут,
Небесного Конунга Древо, 175

 

sigebeacen soð.
He sona aras

Победной Истины Знак —
и тотчас восстал,

 

gaste gegearwod,
geador bu samod

Духом подвигнутый,
воссоединились

 

lic ond sawl.
þær wæs lof hafen

душа и тело.
Хвалу вознес

890

fæger mid þy folce.
Fæder weorðodon,

народ честной,
Отца восславили,

 

ond þone soðan
sunu wealdendes

и Того Истинного
Сына Владыки

 

wordum heredon.
Sie him wuldor ond þanc

словами возвеличили:
да будут Ему слава и благодарение

 

a butan ende
eallra gesceafta!

во веки вечные
от всех творений.


Примечания

1 В переводе сохраняется деление долгой поэтической строки на две краткие, разделяемые цезурой.

2 Дефектная строка.

3 В оригинале Hælend «Спаситель».

4 В оригинале fiðrum букв. «опереньями».

5 Эта песнь Херувимов напоминает древний христианский гимн, который входит в состав большинства литургий, как западных, так и восточных: «Свят, Свят, Свят, Господь Саваоф, исполнь небо и земля славы Твоея: осанна в вышних, благословен Грядый во имя Господне, осанна в вышних» (текст, принятый в современной Русской Православной Церкви). Древнеанглийский поэт не использует имени Саваоф, но достаточно точно калькирует его внутреннюю форму, связанную с идеей всемогущества Божия — «Воинств Владыка» или «Архангелов Бог».

6 В оригинале «светлой, славной» (þurh ða beorhtan). Данный эпитет, в первичном значении указывающий на яркий свет, в переносном смысле может обозначать не только красоту и славу, но Божественность и святость (Bosworth-Toller). Отсюда возможность его истолкования в смысле чистоты применительно к Богоматери и Ее Сыну.

7 В оригинале «кости».

8 То есть Христа.

9 Метафорическое наименование тела.

Источник: Сретенский сборник. Научные труды преподавателей СДС. Вып. 5. М.: Сретенский ставропигиальный монастырь, 2014.

Древнеанглийский текст взят с сайта Internet Sacred Text Archive

Текст подготовил к публикации на сайте Александр Рогожин

© Tim Stridmann