Кюневульф. Поэма «Елена»

Фрагмент: [главы 11–15]1

Перевод с древнеанглийского Н. Ю. Гвоздецкой, Е. Н. Клёминой.

   

Глава 11
Перебранка Иуды с диаволом

 

ða wæs þam folce
on ferhðsefan,

Сердцем почуял
тот люд2,

895

ingemynde,
swa him a scyle,

душою приял,
как подобало:

 

wundor þa þe worhte
weoroda dryhten

дивное дело соделал
дружин Водитель,

 

to feorhnere
fira cynne,

Рачитель душ
в роде людском,

 

lifes lattiow.
þa þær ligesynnig

жизни Податель.
Вдруг вздорный лжец

 

on lyft astah
lacende feond.

восстал на воздусех,
враг взыграл; 150

900

Ongan þa hleoðrian
helledeofol,

вдруг возопил
из бездны бес,

 

eatol æclæca,
yfela gemyndig:

злобный и страшный,
зло замышляя:

 

„Hwæt is þis, la, manna,
þe minne eft

«Эй, кто это там
по старой вражде

 

þurh fyrngeflit
folgaþ wyrdeð,

друзей моих
опять расхищает,

 

iceð ealdne nið,
æhta strudeð?

древнюю распрю растит,
грабит владенья мои?

905

þis is singal sacu.
Sawla ne moton

Вечная это война;
грешников души

 

manfremmende
in minum leng

дальше
не смогут в моей

 

æhtum wunigan.
Nu cwom elþeodig,

власти пребыть:
прибыл Чужак,

 

þone ic ær on firenum
fæstne talde,

коего в кознях я
закоснелым считал,

 

hafað mec bereafod
rihta gehwylces,

Он ведь лишает меня
всех прав,

910

feohgestreona.
Nis ðæt fæger sið.

да и сокровищ моих:
нечестная это работа!

 

Feala me se hælend
hearma gefremede,

Много мне Сей Радетель
вреда причинил,

 

niða nearolicra,
se ðe in Nazareð

ущерба нанес,
что в Назарете

 

afeded wæs.
Syððan furþum weox

взращен;
чуть только вырос

 

of cildhade,
symle cirde to him

из детства,
тотчас прибрал себе

915

æhte mine.
Ne mot ænige nu

владенья мои;
не будет

 

rihte spowan.
Is his rice brad

ни в чем мне удачи!
Раскинулось царство Его

 

ofer middangeard.
Min is geswiðrod

по свету,
моя же слабеет и тает

 

ræd under roderum.
Ic þa rode ne þearf

власть поднебесная.
Мне не стоит Креста

 

hleahtre herigean.
Hwæt, se hælend me

торжество прославлять:
Сей Радетель меня

920

in þam engan ham
oft getynde,

в тесном жилище
не раз заключал,

 

geomrum to sorge!
Ic þurh Iudas ær

на скорбь обрекая.
Иудой когда-то

 

hyhtful gewearð,
ond nu gehyned eom,

я был обнадежен,
а ныне им же унижен,

 

goda geasne,
þurh Iudas eft,

обвинен я
тем же Иудой,

 

fah ond freondleas.
Gen ic findan can

владений лишен и друзей.
Но найду

925

þurh wrohtstafas
wiðercyr siððan

клеветой и коварством
на него я управу

 

of ðam wearhtreafum,
ic awecce wið ðe

из дома изгоев;
напущу на тебя

 

oðerne cyning,
se ehteð þin,

другого вождя,
кто воздвигнет гоненье

 

ond he forlæteð
lare þine

и отринет
ученье твое,

 

ond manþeawum
minum folgaþ,

и мои наущения
примет,

930

ond þec þonne sendeð
in þa sweartestan

и ввергнет тебя
в мрачнейший и злейший,

 

ond þa wyrrestan
witebrogan,

чудовищный
ужас мучений,

 

þæt ðu, sarum forsoht,
wiðsæcest fæste

так что, ранами изнуренный,
отречешься навек

 

þone ahangnan cyning,
þam ðu hyrdest ær.“

от Распятого Конунга,
Коего прежде ты слушал».

 

Him ða gleawhydig
Iudas oncwæð,

Умудренный ему
Иуда ответствовал,

935

hæleð hildedeor,
(him wæs halig gast

воин, в битве отважный —
воспылал он

 

befolen fæste,
fyrhat lufu,

Духом Святым,
огневою любовью, 151

 

weallende gewitt
þurh witgan snyttro),

силой Божией
уму-разуму наученный —

 

ond þæt word gecwæð,
wisdomes ful:

речь повел,
преисполнен премудрости:

 

„Ne þearft ðu swa swiðe,
synna gemyndig,

«Не стоит тебе столь рьяно
о распрях радеть,

940

sar niwigan
ond sæce ræran,

раны множить
и к войне подстрекать,

 

morðres manfrea,
þæt þe se mihtiga cyning

злоначальник убийств;
тебя Всемогущий Господь

 

in neolnesse
nyðer bescufeð,

в бездну адову,
вниз низринет

 

synwyrcende,
in susla grund

греховодника,
во глубины мук

 

domes leasne,
se ðe deadra feala

горемычного —
Тот, Кто мертвых рать

945

worde awehte.
Wite ðu þe gearwor

словом пробудил.
Знай же,

 

þæt ðu unsnyttrum
anforlete

что ты неразумно
прочь отверг

 

leohta beorhtost
ond lufan dryhtnes,

свет ярчайший
любви Господней,

 

þone fægran gefean,
ond on fyrbæðe

радость чистейшую,
и в купели огненной,

 

suslum beþrungen
syððan wunodest,

в муки облеченный,
с тех пор обитаешь,

950

ade onæled,
ond þær awa scealt,

сожигаемый пламенем,
где вечно будешь,

 

wiðerhycgende,
wergðu dreogan,

богопротивник,
терпеть проклятие,

 

yrmðu butan ende.“
Elene gehyrde

участь жалкую без конца».
Елена услышала,

 

hu se feond ond se freond
geflitu rærdon,

как враг и друг ее
перебранку затеяли,

 

tireadig ond trag,
on twa halfa,

достославный и злосуетный,
двоесловили

955

synnig ond gesælig.
Sefa wæs þe glædra

грешник и праведник.
Наипаче возрадовалась,

 

þæs þe heo gehyrde
þone hellesceaþan

как услышала,
что мерзкий ада насельник

 

oferswiðedne,
synna bryttan,

побежден,
грехоподатель,

 

ond þa wundrade
ymb þæs weres snyttro,

и подивилась
разумению праведника,

 

hu he swa geleafful
on swa lytlum fæce

как он верой такой
за столь краткий срок —

960

ond swa uncyðig
æfre wurde,

хоть и был невеждою —
смог исполниться,

 

gleawnesse þurhgoten.
Gode þancode,

напитаться мудростью.
Бога возблагодарила,

 

wuldorcyninge,
þæs hire se willa gelamp

Конунга Славы,
за то, что исполнилось ее желание

 

þurh bearn godes
bega gehwæðres,

чрез Сына Божия —
и то и другое:

 

ge æt þære gesyhðe
þæs sigebeames,

за то, что узрела
Древо Победное,

965

ge ðæs geleafan
þe hio swa leohte oncneow,

и за ту веру,
что так ясно увидела,

 

wuldorfæste gife
in þæs weres breostum.

дар чудесный,
в сердце праведника.

   

Глава 12
Строительство храма и крещение Иуды

 

ða wæs gefrege
in þære folcsceare,

И вот возгласили
по всей державе,

 

geond þa werþeode
wide læded,

среди язы́ков
разнесли спозаранку 152

 

mære morgenspel
manigum on andan

дивную весть —
на зависть всем тем,

970

þara þe dryhtnes æ
dyrnan woldon,

кто Закон Господень
хотел утаить —

 

boden æfter burgum,
swa brimo fæðmeð,

гонцы по горам,
по морям-океанам,

 

in ceastra gehwære,
þæt Cristes rod,

по градам и весям,
что Крест Христов,

 

fyrn foldan begræfen,
funden wære,

доселе в земле погребенный,
теперь обретён,

 

selest sigebeacna
þara þe sið oððe ær

победным знаменьем,
поздно ли рано ли,

975

halig under heofenum
ahafen wurde,

восстал в поднебесье
цел-невредим.

 

ond wæs Iudeum
gnornsorga mæst,

Иудеям же было то
горе великое,

 

werum wansæligum,
wyrda laðost,

мужам незадачливым
ненавистная доля,

 

þær hie hit for worulde
wendan meahton,

что не дано им пред миром
сего изменить —

 

cristenra gefean.
ða sio cwen bebead

о Господе празднования.
Повелела царица

980

ofer eorlmægen
aras fysan

своим эрлам-сподвижникам
послов отправить

 

ricene to rade.
Sceoldon Romwarena

в путь поскорее,
дабы к ромейскому —

 

ofer heanne holm
hlaford secean

по морю бурному —
правителю прибыли

 

ond þam wiggende
wilspella mæst

и ему, воителю,
весть желанную

 

seolfum gesecgan,
þæt ðæt sigorbeacen

самому поведали,
что Знак тот Победный

985

þurh meotodes est
meted wære,

по милости Божией
уже отыскали,

 

funden in foldan,
þæt ær feala mæla

обрели под землею,
где прежде он долго

 

behyded wæs
halgum to teonan,

лежал сокрытым,
к великой печали

 

cristenum folce.
þa ðam cininge wearð

христианского рода.
У князя тотчас

 

þurh þa mæran word
mod geblissod,

от слов тех чудных
сердце возрадовалось,

990

ferhð gefeonde.
Næs þa fricgendra

возвеселилась душа —
вопрошали без умолку

 

under goldhoman
gad in burgum,

золотом убранных
пришельцев в городе,

 

feorran geferede.
Wæs him frofra mæst

странников дальних.
И в утешение

 

geworden in worlde
æt ðam willspelle,

стала ему
та желанная весть,

 

hlihende hyge,
þe him hereræswan

сердцу отрада,
что ему, воеводе,

995

ofer eastwegas,
aras brohton,

с восточных границ
принесли посланцы,

 

hu gesundne sið
ofer swonrade

о том, как спокойно
стезей лебединой

 

secgas mid sigecwen
aseted hæfdon

жена победоносная
достигла с дружинниками

 

on Creca land.
Hie se casere heht

пределов греческих.
Приказал им кесарь

 

ofstum myclum
eft gearwian

без промедленья
назад собираться,

1000

sylfe to siðe.
Secgas ne gældon

в путь обратный, и те не замедлили,

 

syððan andsware
edre gehyrdon,

тотчас приказа его
послушались,

 

æðelinges word.
Heht he Elenan hæl

слова вождя.
Повелел он Елене привет 153

 

abeodan beadurofre,
gif hie brim nesen

передать, в битве отважной,
коль им океан

 

ond gesundne sið
settan mosten,

пересечь удастся,
путь безопасно свершить

1005

hæleð hwætmode,
to þære halgan byrig.

мужам многохрабрым
в тот город святой.

 

Heht hire þa aras
eac gebeodan

Повелел гонцам
передать ей также

 

Constantinus
þæt hio cirican þær

Константин,
чтобы там она церковь

 

on þam beorhhliðe
begra rædum

 
 

getimbrede,
tempel dryhtnes

возвела бы,
на Голгофе

1010

on Caluarie
Criste to willan,

храм Господень,
Христа ради,

 

hæleðum to helpe,
þær sio halige rod

на радость людям,
где Крест Святой

 

gemeted wæs,
mærost beama

они обрели,
древо славнейшее

 

þara þe gefrugnen
foldbuende

средь тех, что знакомы
земли обитателям

 

on eorðwege.
Hio geefnde swa,

на дольних стезях.
И она сотворила сие,

1015

siððan winemagas
westan brohton

чуть только ей друзья-сородичи
прислали с запада

 

ofer lagufæsten
leofspell manig.

чрез морские просторы
без счету славные вести.

 

ða seo cwen bebead
cræftum getyde

Приказала царица
в ремесле искусных

 

sundor asecean
þa selestan,

повсюду сыскать
мастеров отменных,

 

þa þe wrætlicost
wyrcan cuðon

тех, что на диво
могли бы сложить

1020

stangefogum,
on þam stedewange

своды каменные,
на той равнине

 

girwan godes tempel,
swa hire gasta weard

храм Божий воздвигнуть,
как ей воинств Начальник

 

reord of roderum.
Heo þa rode heht

с небес возгласил.
Повелела и Крест она

 

golde beweorcean
ond gimcynnum,

златом одеть
и самоцветами,

 

mid þam æðelestum
eorcnanstanum

дорогими
оправить каменьями

1025

besettan searocræftum
ond þa in seolfren fæt

мастерам-умельцам
и в ковчег серебряный

 

locum belucan.
þær þæt lifes treo,

заключить,
где б то Древо Жизни

 

selest sigebeama,
siððan wunode

победнославное
с той поры пребывало

 

æðelum anbræce.
þær bið a gearu

в полной сохранности.
Отныне готова там

 

wraðu wannhalum
wita gehwylces,

подмога немощным
во всякой болезни,

1030

sæce ond sorge.
Hie sona þær

печали и скорби;
скоро там они

 

þurh þa halgan gesceaft
helpe findaþ,

чрез эту святыню
помощь обрящут,

 

godcunde gife.
Swylce Iudas onfeng

дар божественный.
А Иуда приял

 

æfter fyrstmearce
fulwihtes bæð,

в недолгом времени
баню крещения,

 

ond geclænsod wearð
Criste getrywe,

очищение принял,
предан Христу,

1035

lifwearde leof.
His geleafa wearð

Жизнеподателю мил.
Вера его

 

fæst on ferhðe,
siððan frofre gast

возрастала и крепла
с тех пор как Уте́шитель Дух 154

 

wic gewunode
in þæs weres breostum,

обитель соделал
у мужа в сердце,

 

bylde to bote.
He þæt betere geceas,

подви́г его к покаянию;
он лучшую долю избрал,

 

wuldres wynne,
ond þam wyrsan wiðsoc,

блаженство райское,
а худшую участь отверг —

1040

deofulgildum,
ond gedwolan fylde,

поклонение дьяволу,
заблужденья отбросил,

 

unrihte æ.
Him wearð ece rex,

закон неправедный;
его помиловал Царь Превечный,

 

meotud milde, god,
mihta wealdend.

Бог Вседержитель,
Всемогущий Владыка.

   

Глава 13
Возведение Иуды в сан епископа. Обретение святых гвоздей

 

þa wæs gefulwad
se ðe ær feala tida

Так покрестился тот, кто прежде
долгое время

 

leoht gearu

свет [презирал]
(дефектная строка).

1045

inbryrded breostsefa
on þæt betere lif,

Сердцем возжаждал
лучшей жизни

 

gewended to wuldre.
Huru, wyrd gescreaf

обратился к благому.
Так воистину судьба начертала,

 

þæt he swa geleaffull
ond swa leof gode

чтоб он, исполненный веры
и Богу любезный,

 

in worldrice
weorðan sceolde,

в царстве земном
поработал Спасителю,

 

Criste gecweme.
þæt gecyðed wearð,

Христу угодил.
То было явлено,

1050

siððan Elene heht
Eusebium

когда Елена
пригласила Евсевия

 

on rædgeþeaht,
Rome bisceop,

на совещание,
епископа Рима

 

gefetian on fultum,
forðsnoterne,

призвала на помощь,
весьма разумного,

 

hæleða gerædum
to þære halgan byrig,

на совет мужей
в святой тот город,

 

þæt he gesette
on sacerdhad

дабы возвел его
в сан священный

1055

in Ierusalem
Iudas þam folce

в Иерусалиме,
народу Иуду

 

to bisceope
burgum on innan,

поставил епископом
во граде сем,

 

þurh gastes gife
to godes temple

благодатию Духа
в Божий храм

 

cræftum gecorene,
ond hine Cyriacus

властно призвал,
и именем Кириак

 

þurh snyttro geþeaht
syððan nemde

весьма премудро
того нарекли,

1060

niwan stefne.
Nama wæs gecyrred

прозванье новое
ему присвоили,

 

beornes in burgum
on þæt betere forð,

герою во граде,
сменили на лучшее —

 

æ hælendes.
þa gen Elenan wæs

«завет Спасителя»3.
Елена печалилась,

 

mod gemynde
ymb þa mæran wyrd,

сердцем памятуя
о муках крестных,

 

geneahhe for þam næglum
þe ðæs nergendes

когда гвоздями
безгрешному Господу

1065

fet þurhwodon
ond his folme swa some,

пронзили нозе,
прободили длани 155

 

mid þam on rode wæs
rodera wealdend

гвоздями, коими на Кресте был
Небес Владыка

 

gefæstnod, frea mihtig.
Be ðam frignan ongan

пригвожден, Вседержитель.
Сетовать стала

 

cristenra cwen,
Cyriacus bæd

жена христианская,
Кириака просить,

 

þæt hire þa gina
gastes mihtum

чтоб он ей снова
силою Духа

1070

ymb wundorwyrd
willan gefylde,

чудо свершил,
выполнил волю царицы,

 

onwrige wuldorgifum,
ond þæt word acwæð

милость явил ей;
молвила слово

 

to þam bisceope,
bald reordode:

она епископу,
речь повела:

 

„þu me, eorla hleo,
þone æðelan beam,

«Ты мне, друг эрлов,
благородное Древо,

 

rode rodera cininges
ryhte getæhtesð,

Крест Царя Небесного
открыл воистину,

1075

on þa ahangen wæs
hæðenum folmum

на коем был распят
руками язычников

 

gasta geocend,
godes agen bearn,

душ Защититель,
Бога Собственный Сын,

 

nerigend fira.
Mec þæra nægla gen

Спаситель людей.
Теперь о гвоздях я

 

on fyrhðsefan
fyrwet myngaþ.

тревожусь душою,
пекусь непрестанно.

 

Wolde ic þæt ðu funde
þa ðe in foldan gen

Прошу, отыщи их —
те, что в земных

1080

deope bedolfen
dierne sindon,

глубинах запрятаны,
покрыты тайною,

 

heolstre behyded.
A min hige sorgað,

одеты тьмою;
стенает мой дух,

 

reonig reoteð,
ond geresteð no

рыдает и плачет
и не успокоится,

 

ærþan me gefylle
fæder ælmihtig,

пока не исполнит
Отец Всемогущий,

 

wereda wealdend,
willan minne,

воинств Владыка
волю мою,

1085

niða nergend,
þurh þara nægla cyme,

пока не явит мне гвозди
Господь Всеблагий,

 

halig of hiehða.
Nu ðu hrædlice

Святой с Небес.
Так поспеши же

 

eallum eaðmedum,
ar selesta,

со всем смирением,
вестник преславный,

 

þine bene onsend
in ða beorhtan gesceaft,

мольбу вознеси
творению чистому

 

on wuldres wyn.
Bide wigena þrym

в обители рая,
моли силы ангельские,

1090

þæt þe gecyðe,
cyning ælmihtig,

чтоб показал тебе
Господь Всемогущий

 

hord under hrusan
þæt gehyded gen,

клад подземный,
что захоронен,

 

duguðum dyrne,
deogol bideð.“

скрыт от людей,
пребывает втайне».

 

þa se halga ongan
hyge staðolian,

Восстал святитель,
духом окреп,

 

breostum onbryrded,
bisceop þæs folces.

душою воскрес
служитель народа,

1095

Glædmod eode
gumena þreate

отправился, радуясь,
с толпою людей,

 

god hergendra,
ond þa geornlice

славословящих Бога,
и с готовностью

 

Cyriacus
on Caluariæ

Кириак
на Голгофе-Кальварии

 

hleor onhylde,
hygerune ne mað,

главу преклонил,
не утаил сокровенный помысел,

 

gastes mihtum
to gode cleopode

силою Духа
к Богу воззвал,

1100

eallum eaðmedum,
bæd him engla weard

со смиреньем молил
Повелителя ангелов,

 

geopenigean
uncuðe wyrd,

чтобы открыл ему
судьбы неведомые 156

 

niwan on nearwe,
hwær he þara nægla swiðost

в неволе заново,
где же те гвозди ему

 

on þam wangstede
wenan þorfte.

на этом месте
поскорее сыскать.

 

Leort ða tacen forð,
þær hie to sægon,

Тотчас чудесное
узрели знамение:

1105

fæder, frofre gast,
ðurh fyres bleo

Отец, в утешение,
дал ясному пламени

 

up eðigean
þær þa æðelestan

там возгореться,
где благородные,

 

hæleða gerædum
hydde wæron

по людскому умыслу,
были сокрыты,

 

þurh nearusearwe,
næglas on eorðan.

по злобе и зависти,
гвозди в земле;

 

ða cwom semninga
sunnan beorhtra

там пробежал,
солнышка ярче,

1110

lacende lig.
Leode gesawon

огонь играючи.
Люди увидели —

 

hira willgifan
wundor cyðan,

Податель радости
явил им чудо:

 

ða ðær of heolstre,
swylce heofonsteorran

из тьмы кромешной,
как светила небесные,

 

oððe goldgimmas,
grunde getenge,

иль Божии звездочки,
под землей утаенные,

 

næglas of nearwe
neoðan scinende

из заточения
гвозди блистали,

1115

leohte lixton.
Leode gefægon,

светло сияли.
Люди возрадовались,

 

weorud willhreðig,
sægdon wuldor gode

возвеселился народ,
Бога славословили

 

ealle anmode,
þeah hie ær wæron

единым сердцем,
хоть пребывали прежде

 

þurh deofles spild
in gedwolan lange,

по наущению дьявольскому,
в заблуждении,

 

acyrred fram Criste.
Hie cwædon þus:

с Христом разлученные,
и так говорили они:

1120

„Nu we seolfe geseoð
sigores tacen,

«Вот мы сами узрели
победное знаменье,

 

soðwundor godes,
þeah we wiðsocun ær

чудо Божие,
кое прежде мы

 

mid leasingum.
Nu is in leoht cymen,

лживо порочили.
Свет воссиял,

 

onwrigen, wyrda bigang.
Wuldor þæs age

сбылись пророчества;
да прославится

 

on heannesse
heofonrices god!“

в вышнем мире,
в Царстве Небесном Господь».

1125

ða wæs geblissod
se ðe to bote gehwearf

Возликовал,
от греха искупленный

 

þurh bearn godes,
bisceop þara leoda,

Сыном Божиим,
пастырь народа,

 

niwan stefne.
He þam næglum onfeng,

с новой силою.
Взял он гвозди,

 

egesan geaclod,
ond þære arwyrðan

трепеща безмерно,
и досточтимой

 

cwene brohte.
Hæfde Ciriacus

принес госпоже.
Всё совершил Кириак,

1130

eall gefylled,
swa him seo æðele bebead,

все исполнил
веления знатной жены,

 

wifes willan.
þa wæs wopes hring,

владычицы волю.
Тут вопль вознесся,

 

hat heafodwylm
ofer hleor goten,

жаркие слезы
грудь оросили,

 

(nalles for torne
tearas feollon

но не от горя
они лились

 

ofer wira gespon),
wuldres gefylled

на филигранные скрепы;
чудом исполнилось

1135

cwene willa.
Heo on cneow sette

желанье царицы;
преклонила колена

 

leohte geleafan,
lac weorðode,

с легкой душою,
дар тот почтила,

 

blissum hremig,
þe hire brungen wæs

ликовствуя,
что послан он ей 157

 

gnyrna to geoce.
Gode þancode,

в утоленье печали;
Бога возблагодарила,

 

sigora dryhtne,
þæs þe hio soð gecneow

побед Вершителя,
что познала истину

1140

ondweardlice
þæt wæs oft bodod

в настоящем —
ту, что издавна

 

feor ær beforan
fram fruman worulde,

благовествуется,
с начала времен,

 

folcum to frofre.
Heo gefylled wæs

людям на радость;
преисполнилась

 

wisdomes gife,
ond þa wic beheold

дара премудрости,
сотворил в ней обитель

 

halig heofonlic gast,
hreðer weardode,

Дух Всевышний Святой,
берёг ее душу,

1145

æðelne innoð,
swa hie ælmihtig

благое лоно;
и Всемогущий,

 

sigebearn godes
sioððan freoðode.

Божий Сын Победитель,
с той поры ее охранял.

   

Глава 14
Дар кесарю. Установление праздника Св. Креста

 

Ongan þa geornlice
gastgerynum

Стала ревностно,
по Бозе ревнуя4,

 

on sefan secean
soðfæstnesse

сердцем искать
благоговейно

 

weg to wuldre.
Huru, weroda god

путь к благодати5 .
Истинно, воинств Владыка

1150

gefullæste,
fæder on roderum,

благопоспешествовал,
Отец Небесный,

 

cining ælmihtig,
þæt seo cwen begeat

Царь Всемогущий,
воле царицыной

 

willan in worulde.
Wæs se witedom

в мире земном;
то прорицание

 

þurh fyrnwitan
beforan sungen

пророками древними
было издавна возвещено,

 

eall æfter orde,
swa hit eft gelamp

изречено от начала,
как потом и исполнилось

1155

ðinga gehwylces.
þeodcwen ongan

во всей полноте.
Стала царица

 

þurh gastes gife
georne secan

с Божией милостью6
искать усердно,

 

nearwe geneahhe,
to hwan hio þa næglas selost

думать-гадать,
как ей гвоздями

 

ond deorlicost
gedon meahte,

наиудобнейше
распорядиться,

 

dugoðum to hroðer,
hwæt þæs wære dryhtnes willa.

на радость верным,
в чем тут воля Господня.

1160

Heht ða gefetigean
forðsnotterne

Повелела позвать
мужа опытного

 

ricene to rune,
þone þe rædgeþeaht

поскорей на беседу,
чьим словам она,

 

þurh gleawe miht
georne cuðe,

умным и веским,
охотно верила —

 

frodne on ferhðe,
ond hine frignan ongan

советчика мудрого,
и его вопросила,

 

hwæt him þæs on sefan
selost þuhte

что сердце ему
подсказывало

1165

to gelæstenne,
ond his lare geceas

в деле том,
и совет его 158

 

þurh þeodscipe.
He hire þriste oncwæð:

приняла как наказ;
он же вымолвил смело:

 

„þæt is gedafenlic
þæt ðu dryhtnes word

«Тебе подобает
слово Божие

 

on hyge healde,
halige rune,

в сердце хранить
как священную тайну,

 

cwen seleste,
ond þæs cininges bebod

государыня,
и волю Господню

1170

georne begange,
nu þe god sealde

с охотой исполнить,
ибо Бог наделил тебя

 

sawle sigesped
ond snyttro cræft,

твердостью духа
и силой ума,

 

nerigend fira.
þu ðas næglas hat

Человеколюбец.
Вели ты те гвозди

 

þam æðelestan
eorðcyninga

благороднейшему
из вождей земных,

 

burgagendra
on his bridels don,

градоправителей,
врезать в конский убор,

1175

meare to midlum.
þæt manigum sceall

скакуну в удила́.
Многие в этом

 

geond middangeard
mære weorðan,

мире срединном
им подивятся,

 

þonne æt sæcce mid þy
oferswiðan mæge

когда он в сече
осилить сумеет

 

feonda gehwylcne,
þonne fyrdhwate

врагов ретивых,
где мужи отважные

 

on twa healfe
tohtan secaþ,

в лоб атакуют,
бросаются в бой

1180

sweordgeniðlan,
þær hie ymb sige winnað,

мечеборцы,
недруг на недруга,

 

wrað wið wraðum.
He ah æt wigge sped,

жаждут славы.
Завладеет удачей,

 

sigor æt sæcce,
ond sybbe gehwær,

победой в битве,
избежит пораженья,

 

æt gefeohte frið,
se ðe foran lædeð

смерти избегнет,
кто обуздает

 

bridels on blancan,
þonne beadurofe

той уздой жеребца,
когда испытанные

1185

æt garþræce,
guman gecoste,

в стычке копейной
воины храбро

 

berað bord ond ord.
þis bið beorna gehwam

ринутся в бой.
То будет любому

 

wið æglæce
unoferswiðed

против врага
необоримое

 

wæpen æt wigge.
Be ðam se witga sang,

оружие в битве,
кое воспел

 

snottor searuþancum,
(sefa deop gewod,

пророк всеведущий —
духом проник

1190

wisdomes gewitt),
he þæt word gecwæð:

в глубины премудрости,
те слова изрекая:

 

„Cuþ þæt gewyrðeð
þæt þæs cyninges sceal

«Да станет известно,
что будет конунгов

 

mearh under modegum
midlum geweorðod,

скакун в табуне
наделен удилами,

 

bridelshringum.
Bið þæt beacen gode

уздечкой нарядною;
знак тот Божий

 

halig nemned,
ond se hwæteadig,

святым наречется,
и вождь отважный

1195

wigge weorðod,
se þæt wicg byrð.“

отличится в бою,
кто взнуздает коня»7.

 

þa þæt ofstlice
eall gelæste

Незамедлительно
повелела

 

Elene for eorlum.
æðelinges heht,

Елена эрлам,
избранному воинству,

 

beorna beaggifan,
bridels frætwan,

кольцедарителям,
украсить уздечку, 159

 

hire selfre suna
sende to lace

и сыну собственному
в дар отправила

1200

ofer geofenes stream
gife unscynde.

по морям-по волнам
эту лепту немалую.

 

Heht þa tosomne
þa heo seleste

Затем приказала
всем тем, кого наилучшими

 

mid Iudeum
gumena wiste,

среди иудейских
мужей почитала,

 

hæleða cynnes,
to þære halgan byrig

среди рода героев,
в святом том месте

 

cuman in þa ceastre.
þa seo cwen ongan

собраться в городе;
и стала царица

1205

læran leofra heap
þæt hie lufan dryhtnes,

вразумлять возлюбленных,
дабы любовь Господню

 

ond sybbe swa same
sylfra betweonum,

и мир хранили
между собою,

 

freondræddenne,
fæste gelæston

приязнь и согласие
твердо блюли,

 

leahtorlease
in hira lifes tid,

греха стереглись
в сей временной жизни

 

ond þæs latteowes
larum hyrdon,

и поученьям
владыки внимали,

1210

cristenum þeawum,
þe him Cyriacus

Христовым заповедям,
в коих их наставлял

 

bude, boca gleaw.
Wæs se bissceophad

Кириак, просвещенный книгами,
в пастырском правиле

 

fægere befæsted.
Oft him feorran to

поднаторевший.
Стекались к нему

 

laman, limseoce,
lefe cwomon,

хромые и немощные,
духом павшие

 

healte, heorudreorige,
hreofe ond blinde,

и расслабленные,
шли слепые и прокаженные,

1215

heane, hygegeomre,
symle hælo þær

кровоточивые и увечные.
Все получали

 

æt þam bisceope,
bote fundon

на веки вечные
от пастыря здравие

 

ece to aldre.
ða gen him Elene forgeaf

и исцеление.
Одарила его Елена

 

sincweorðunga,
þa hio wæs siðes fus

дарами бесценными,
как в путь собралась,

 

eft to eðle,
ond þa eallum bebead

в свое отечество,
и всем повелела

1220

on þam gumrice
god hergendum,

в пределах тех,
славословящим Бога,

 

werum ond wifum,
þæt hie weorðeden

мужам и женам,
чтоб почитали

 

mode ond mægene
þone mæran dæg,

душою и телом
день тот славный,

 

heortan gehigdum,
in ðam sio halige rod

и сердца помыслами,
в который Крест Святой

 

gemeted wæs,
mærost beama

был обретен,
Древо преславное,

1225

þara þe of eorðan
up aweoxe,

что на земле
ввысь поднялось,

 

geloden under leafum.
Wæs þa lencten agan

прозябло листвою;
весна миновала,

 

butan VI nihtum
ær sumeres cyme

шесть ночей [остается]
до лета начала

 

on Maias kalend.
Sie þara manna gehwam

в месяце мае8.
Так пусть же для всякого

 

behliden helle duru,
heofones ontyned,

замкнутся двери адовы,
распахнутся врата небесные,

1230

ece geopenad
engla rice,

да откроется
обитель ангелов, 160

 

dream unhwilen,
ond hira dæl scired

блаженства вечного
удостоятся

 

mid Marian,
þe on gemynd nime

с Марией вместе
все, кто почитает

 

þære deorestan
dægweorðunga

этот праздник
торжественный

 

rode under roderum,
þa se ricesta

Креста Господня,
на коем Всемогущий

1235

ealles oferwealdend
earme beþeahte. Finit.

всея твари Содетель
руце распростер. Конец9.

   

Глава 15
Лирический эпилог: о бренности мира и Страшном Суде

 

þus ic frod ond fus
þurh þæt fæcne hus

Стал я стар и устал,
смертный час мой настал,

 

wordcræftum wæf
ond wundrum læs,

в хоромине тесной10
тку узор словесный,

 

þragum þreodude
ond geþanc reodode

ночи коротаю,
мысли сплетаю;

 

nihtes nearwe.
Nysse ic gearwe

не имел я ранее
на Крест упования,

1240

be ðære rode riht
ær me rumran geþeaht

в неволе прозябал,
истины не знал;

 

þurh ða mæran miht
on modes þeaht

теперь я душою прозрел,
премудрости внял,

 

wisdom onwreah.
Ic wæs weorcum fah,

высок мой удел —
впервые познал,

 

synnum asæled,
sorgum gewæled,

запятнан делами,
запечатан грехами,

 

bitrum gebunden,
bisgum beþrungen,

печалью уязвлён,
недугом удручён;

1245

ær me lare onlag
þurh leohtne had

но возложил Свое
легкое бремя,

 

gamelum to geoce,
gife unscynde

старцу отрадную
подал благодать

 

mægencyning amæt
ond on gemynd begeat,

Велий Господь,
отдал Свою плоть,

 

torht ontynde,
tidum gerymde,

Свет даровал,
Путь указал,

 

bancofan onband,
breostlocan onwand,

узы плоти снял,
гласу сердца внял,

1250

leoðucræft onleac.
þæs ic lustum breac,

дар речи вложил,
и песнь я сложил

 

willum in worlde.
Ic þæs wuldres treowes

миру на радость
о славном Древе;

 

oft, nales æne,
hæfde ingemynd

не раз я о нем
помышлял в душе,

 

ær ic þæt wundor
onwrigen hæfde

прежде чем чудо мне
это явилось

 

ymb þone beorhtan beam,
swa ic on bocum fand,

о Кресте Светозарном —
обо всем, что в книгах узрел,

1255

wyrda gangum,
on gewritum cyðan

в судьбах людских,
прочитал в Писаньях

 

be ðam sigebeacne.
A wæs secg oð ðæt

про Знак Победный.
Прежде был человек

 

cnyssed cearwelmum,
ᚳ drusende,

как пламя колеблемое,
факел тлеющий,

 

þeah he in medohealle
maðmas þege,

хоть в зале медовом
раздавал сокровища, 161

 

æplede gold.
ᚣ gnornode

витое золото —
горе мыкал,

1260

ᚾ gefera,
nearusorge dreah,

спутник печали,
влачил свой жребий

 

enge rune,
þær him ᛖ fore

в долине плача,
когда ему мерин

 

milpaðas mæt,
modig þrægde

ретивый мерил
тропы проторенные

 

wirum gewlenced.
ᚹ is geswiðrad,

в уборе нарядном.
Дряхлеет радость,

 

gomen æfter gearum,
geogoð is gecyrred,

гаснет с годами
блеск былой,

1265

ald onmedla.
ᚢ wæs geara

тает богатство,
со временем вянет

 

geogoðhades glæm.
Nu synt geardagas

юности цвет,
вдаль уплывают

 

æfter fyrstmearce
forð gewitene,

в час назначенный
дни нашей жизни,

 

lifwynne geliden,
swa ᛚ toglideð,

словно воды скользят,
непогодой гонимые

 

flodas gefysde.
ᛇ æghwam bið

быстрые волны.
Всё пребывает

1270

læne under lyfte;
landes frætwe

тленно под луною;
как дым исчезает

 

gewitaþ under wolcnum
winde geliccost,

краса природы
с лица земли,

 

þonne he for hæleðum
hlud astigeð,

как ветер буйный,
когда, разъярившись,

 

wæðeð be wolcnum,
wedende færeð

бушует под облаками,
воет и свищет,

 

ond eft semninga
swige gewyrðeð,

стонет и плачет,
и вдруг затихает,

1275

in nedcleofan
nearwe geheaðrod,

словно в темницу
замкнутый тесную

 

þream forþrycced.

силой неведомой.
Так и мир этот бренный

 

Swa a þeos world
eall gewiteð,

прейдет и не будет…
(дефектная строка)

 

ond eac swa some
þe hire on wurdon

и всех тех,
кто на этот

 

atydrede,
tionleg nimeð,

свет родился,
пламя обымет,

1280

ðonne dryhten sylf
dom geseceð

когда Господь
Сам приидет на суд

 

engla weorude.
Sceall æghwylc ðær

с воинством ангельским,
и каждый повинен

 

reordberendra
riht gehyran

из чад словесных
выслушать правду

 

dæda gehwylcra
þurh þæs deman muð,

о своих деяньях
из уст Судии,

 

ond worda swa same
wed gesyllan,

и за все слова
понести наказанье

1285

eallra unsnyttro
ær gesprecenra,

неразумно
когда-то сказанные,

 

þristra geþonca.
þonne on þreo dæleð

и мысли постыдные.
Поделит натрое

 

in fyres feng
folc anra gehwylc,

в объятьях пламени
племя каждое

 

þara þe gewurdon
on widan feore

из тех, что когда-либо
в этом мире жили;

 

ofer sidne grund.
Soðfæste bioð

пребудут праведники
на самой вершине

1290

yfemest in þam ade,
eadigra gedryht,

той пещи огненной —
дружина блаженных,

 

duguð domgeorne,
swa hie adreogan magon

славы жаждущая,
претерпит мытарства

 

ond butan earfeðum
eaðe geþolian,

без мук и страданий,
рать испытанная

 

modigra mægen.
Him gemetgaþ eall

пытку осилит.
Ослабит Он жар, 162

 

ældes leoma,
swa him eðost bið,

умягчит огонь,
участь легкую

1295

sylfum geseftost.
Synfulle beoð,

верным дарует.
Нечестивые будут,

 

mane gemengde,
in ðam midle þread,

грехами замаранные,
посредине,

 

hæleð higegeomre,
in hatne wylm,

в смертных муках,
в огне негасимом

 

þrosme beþehte.
Bið se þridda dæl,

коптиться и жариться.
В третьем уделе —

 

awyrgede womsceaðan,
in þæs wylmes grund,

отверженные и про́клятые,
на дне пещи

1300

lease leodhatan,
lige befæsted

злодеи отъявленные
пламени преданы

 

þurh ærgewyrht,
arleasra sceolu,

за беззакония древние,
безблагодатным

 

in gleda gripe.
Gode no syððan

горят огнем,
Богом забыты

 

of ðam morðorhofe
in gemynd cumað,

в долине смерти,
к ним не внидет

 

wuldorcyninge,
ac hie worpene beoð

вечный Царь Славы,
но низвергнутся

1305

of ðam heaðuwylme
in hellegrund,

из пожарища
в бездну адову

 

torngeniðlan.
Bið þam twam dælum

враги заклятые.
Двум же другим —

 

ungelice.
Moton engla frean

участь иная,
узрят они Господина ангелов,

 

geseon, sigora god.
Hie asodene beoð,

Бога сил,
и тогда очистятся,

 

asundrod fram synnum,
swa smæte gold

от грехов свободятся,
как червонное золото,

1310

þæt in wylme bið
womma gehwylces

то, что пламенем
и светлится, и плавится,

 

þurh ofnes fyr
eall geclænsod,

от пустой породы
в пещи огненной

 

amered ond gemylted.
Swa bið þara manna ælc

очищается.
Так и каждый из тех людей

 

ascyred ond asceaden
scylda gehwylcre,

от изъянов избавится,
от пороков очистится,

 

deopra firena,
þurh þæs domes fyr.

от тяжких грехов
чрез огонь Судии.

1315

Moton þonne siðþan
sybbe brucan,

С той поры суждено им
миром наслаждаться,

 

eces eadwelan.
Him bið engla weard

вечным блаженством,
станет к ним Повелитель ангелов

 

milde ond bliðe,
þæs ðe hie mana gehwylc

щедр и милосерд,
ибо грех презрели

 

forsawon, synna weorc,
ond to suna metudes

и беззаконие,
и к Сыну Божию

 

wordum cleopodon.
Forðan hie nu on wlite scinaþ

велегласно возопили,
потому и сияют во славе,

1320

englum gelice,
yrfes brucaþ

в лике ангельском
благодать наследуют

 

wuldorcyninges
to widan feore.

Царя Небесного
во веки веков.

 

Amen.

Аминь.


Примечания

1 Перевод выполнен по изданию: Elene / Ed. by P. O. E. Gradon. London, 1958. Перевод предшествующих глав поэмы «Елена» см. в изданиях: Гвоздецкая Н. Ю. Елена. Часть 1. Видение Константина. Перевод и вступительная статья // Атлантика. Записки по исторической поэтике / Отв. ред. О. А. Смирницкая. Вып. VII. М., 2005. С. 210–219; Гвоздецкая Н. Ю., Клёмина Е. Н. Поэма «Елена». Фрагмент: главы вторая и третья / Перевод с древнеанглийского и комментарии // CURSOR MUNDI. Человек Античности, Средневековья и Возрождения: научный альманах, посвященный проблемам исторической антропологии. Иваново: Иван. гос. ун-т, 2010. Вып. 3. С. 190–199; Гвоздецкая Н. Ю., Клёмина Е. Н. «Елена» (главы 4–6) / Перевод с древнеанглийского // Флорилегий. Чтения по истории христианской позднеантичной и средневековой литературы. Вып. 1 / Сост. А. С. Балаховская, М. Р. Ненарокова. М., 2011. С. 163–176; Гвоздецкая Н. Ю., Клёмина Е. Н. «Елена». Главы 7–10 / Перевод с древнеанглийского // Сретенский сборник. Научные труды преподавателей СДС. Вып. 5. М.: Изд-во Сретенского монастыря (в печати).

2 Для древнеанглийского аллитерационного стиха значимо деление не только на долгие, но и на краткие строки (каждая долгая строка включает две краткие), причем число слогов и слов в краткой строке не является фиксированным, а может варьироваться. Эта особенность воспроизводится графически и в публикации русского перевода: две краткие строки в составе долгой разделены пятью ударами.

3 Буквально имя Кириак означает «Господень» (of the Lord)

4 Буквально «через тайны Духа».

5 Буквально «путь к славе».

6 Буквально «через дар Духа», то есть по Благодати.

7 Ср.: «В то время даже на конских уборах будет начертано: “святыня Господу”, и котлы в доме Господнем будут, как жертвенные чаши пред алтарем» (Книга Пророка Захарии 14:20)

8 Возможно, имеется в виду 3 мая, дата празднования Обретения Креста Господня в римско-католической церкви, если началом лета считалось 9 мая (Elene / Ed. by P. O. E. Gradon. London, 1958. P. 70).

9 В оригинале стоит латинская форма finit.

10 В оригинале þurh þæt fæcne hus: «в этом ненадежном доме». Возможно истолкование — «в бренном (смертном) теле».

© Гвоздецкая Н.Ю., Клёмина Е.Н., пер. с древнеангл., коммент., 2015.

Источник: CURSOR MUNDI. Человек Античности, Средневековья и Возрождения. Вып. 7. Иваново: ИвГУ, 2015.

Древнеанглийский текст взят с сайта Internet Sacred Text Archive

Текст подготовил к публикации на сайте Александр Рогожин

© Tim Stridmann