Gunnar Gunnarsson.

Feðgarnir.

Þeir áttu heima utanvert við kauptúnið, feðgarnir. Báðir hétu þeir Snjólfur, — Snjólfur gamli og Snjólfur litli voru þeir kallaðir í daglegu tali. En þeir kölluðu hvor annan í ávarpi einungis Snjólf. Það var einhver vani hjá þeim, þeim fanst það nátengja þá meir hvorn öðrum, að þeir hétu sama nafninu og kölluðu hvor annan því óbreyttu. Snjólfur gamli var kominn yfir fimtugt, en Snjólfur litli var ekki nema liðlega tólf ára að aldri.

Þeir voru mjög samrýndir. Gátu aldrei hvor af öðrum séð. Frá því Snjólfur litli mundi fyrst eftir, hafði það verið þannig.

En Snjólfur gamli mundi lengra fram. Hann mundi, að hann fyrir þrettán árum hafði búið á óðalsjörð sinni, klukkustundar reið frá kaupstaðnum, hafði verið giftur góðri konu og átt þrjú væn og hraust börn. En þá snéri gæfan við honum bakinu og óhamingjan lagðist í eínelti við hann. Fé hans hrundi niður úr fári og stórgripirnir úr miltisbruna og öðrum kvillum. Og rétt á eftir fengu börnin hans kíghósta og dóu öll þrjú — og svo varð skamt á milli þeirra, að þau lentu öll í eina gröf. Þar kom, að Snjólfur varð að bregða búi og selja jörðina, til þess að geta staðið í skilum. Þá keypti hann nesið rétt utan við kauptúnið, bygði sér þar kofa, sem hann þiljaði sundur í tvent, hrófaði upp fiskihjalli — og þegar það var búið, átti hann rétt fyrir ofurlítilli gaflkænu.

Það var fátæk og döpur æfi, sem hann og kona hans áttu þarna í kofanum. Reyndar voru þau bæði vön vinnu — en þau voru óvön harðrétti og stöðugum áhyggjum fyrir komandi degi. Flesta daga varð að sækja fæðuna í sjóinn. Oft var hafið þeim harðdrægur gjafari; — þau gengu ekki á hverju kvöldi södd til sængur. Og til fatnaðar og þæginda var sáralítið afgangs.

Á sumrin vann konan að fiskiþurkun hjá kaupmanninum. En þurkdagarnir voru svo fáir og tímalaunin lág. — Henni entist ekki aldur lengur, en rétt fram yfir fæðingu Snjólfs litla, — síðasta athöfn hennar var að ákveða nafn hans. — Upp frá þeim degi bjuggu feðgarnir einir í kofanum.

Snjólf litla rak óijóst minni til skelfilegra þrautatíða; — þá hafði hann verið einn í kofanum, og dagarnir höfðu verið óslitin lest rauna og harmkvæla, — því enginn hafði verið til að gæta hans, meðan hann var enn þá of ungur til, að pabbi hans gæti tekið hann með sér á sjóinn. Snjólfur gamli hafði orðið að binda hann við rúmstuðulinn, meðan hann var í burtu, eða setja alt laust til hliðar, svo að hann gæti ekki náð í neitt, sem hann gæti farið sér að voða með. Því heima gat hann ekki setið. Hatin varð að sækja þeim í soðið.

Gleggra mundi Snjólfur eftir sælli stundum, eftir sumarblíðum dögum á sólglitrandi hafi; — hann mundi eftir, að hann sjálfur sat í stafni, og horfði á Snjólf gamla innbyrða gljáandi veiðina. En einnig þeir tímar voru beiskju blandnir. því suma daga grét himininn, og Snjólfur gamli varð að róa einn á gaflkænunni sinni.

Þar kom þó, að Snjólfi litla óx svo fiskur um hrygg, að hann gat fylgt Snjólfi gamla á sjó í hvaða veðri sem var. Og upp frá þeim degi höfðu þeir aldrei skilið hvor við annan. Hvorugur mátti af öðrum sjá stundinni lengur. Ef annarhvor þeirra rumskaðist í svefni, vaknaði hinn strax, og yrði annarhvor þeirra andvaka, gat hinn ekki með nokkru móti sofnað. — — —

Maður gæti hugsað sér, að þeir hefðu verið svo samrýndir, af því þeir hefðu haft svo margt að spjalla um sín á milli. En svo var ekki. Þeir þektu hvor annan svo vel, og báru svo óbilandi traust hvor til annars, að þeir þurftu ekki talsins við; — dögum saman sögðu þeir ekki nema orð og orð á stangli. Og þá kunnu þeir hvað bezt við sig hvor hjá öðrum. Þeir þurftu ekki nema að líta hvor á annan, til þess að gera sig skiljanlega.

En meðal þeirra fáu orða, sem fóru á milli þeirra, var setning, sem kom upp aftur og aftur, — það er að segja: Það var alténd Snjólfur gamli, sem sagði hana við Snjólf litla. Og orðin voru þessi:

— »Maður verður bara að sjá um, að standa í skilum við alla, og skulda engum neitt, og svo reiða sig á forsjónina.«

Enda sveltu þeir heldur en að kaupa nokkuð, sem þeir gátu ekki borgað út í hönd. Og þeir rifuðu sér saman föt úr gömlum strigadruslum, og karbættu þau, til þess að hylja nekt sína skuldlaust.

Allir nágrannar þeirra skulduðu. Og borguðu ekki kaupmanninum nema endrum og eins — og aldrei að fullu. En feðgarnir höfðu aldrei skuldað nokkrum manni eyris ígildi, svo lengi sem Snjólfur litli mundi til. En fyrir hans tíð hafði Snjólfur gamli haft reikning hjá kaupmanninum, eins og allir aðrir. En það hafði Snjólfr litli enga hugmynd um. — — —

Þeir urðu að sjá um að hafa afgang frá sumrinu, til vetrarins, þegar ekki gaf á sjóinn fyrir stormum og hríðum, vikunum saman. Þeir ýmist söltuðu niður eða hertu fiskinn til vetrarins; en sumt seldu þeir kaupmanninum, til þess að vera ekki auralausir, þegar veturinn færi í hönd. En sjaldan áttu þeir neitt eftir að vorlaginu, og stundum varð þurður í búi, þegar á veturinn leið. Eað fór svo flest vor, að þeir fengu að kenna á sultinum — meira eða minna. Þeir réru hvern þann dag, sem gæftir leyfðu, en komu oft tómhentir heim—eða með magra lúðu á kænubotninum. En þeir börmuðu sér aldrei. Eeir skiftu aldrei skapi. Þeir báru þrautabyrði sína, þó þung væri, með sama jafnaðargeðinu og hamingjuna, þá sjaldan hún brosti ofurlítið við þeim — báðir tveir. Eví þeir skulduðu þó engum neitt. Og vonin um, að þótt þeir fengju ekkert að borða í dag, þá kynni guö að senda þeim málsverð á morgun — eða hinn daginn — var þeim alténd næg huggun. En þegar á vorið leið, urðu þeir oft fölir og kinnfiskasognir, og erfiðir draumar ásóttu þá. Og langtímunum saman lágu þeir andvaka. — — —

Og eitt af þessum raunavorum, — og það vor var meira að segja fremur venju kalt og hretasamt, svo varla gaf hægviðrisdag, — kom ógæfan á ný yfir Snjólf gamla. Snemma morguns lenti snjóflóð á kofanum og urðu báðir feðgarnir undir því. En Snjólfi litla tókst á einhvern óskiljanlegan hátt að grafa sig upp úr fönninni. Og þegar hann sá, að hann mundi ekki einn vera fær um að finna Snjólf gamla í skaflinum, hljóp hann alt hvað fætur toguðu til kauptúnsins og vakti upp. En hjálpin kom of seint — Snjólfur gamli var kafnaður, þegar þeir loksins fundu hann í fönninni.

Þeir lögðu líkið á stóran stein, undir kletti, sem var þar rétt hjá. Seinna um daginn átti að sækja það á sleða, og aka því inn í kauptúnið Snjólfur litli stóð lengi og strauk hærukollinn á Snjólfi gamla. Hann tautaði eitthvað fyrir munni sér, — enginn heyrði hvað það var. En hann grét ekki. Fólki þótti hann vera undarlegur gemlingur, að hann skyldi ekki einu sinni tárfella yfir föðurmissinum, og varð hálfkalt til hans fyrir bragðið. Að hugsa sér, að drengur á hans aldri skyldi vera svo kaldlyndur, sagði það sín á milli.

Þess vegna fór svo, að enginn gaf sig neitt frekar að honum þarna strax. Og hann varð einn eftir á nesinu, þegar fólk fór heim, til að fá sér morgunbita, og sækja sleða, til þess að aka líkinu heim á.

Kofinn hafði færst úr stað, og var allur brotinn og bramlaður. Sumstaðar stóbu stoðarendar upp úr snjónum og hingað og þangað sást á verkfæri og áhöld. Snjólfur litli ráfaði niður í fjöruna, til þess að líta eftir kænunni. Hann sagði ekki neitt, þegar hann sá brotin af henni skolast hingað og þangað í flæðarmálinu, en hann varð þungbrýnni við.

Svo gekk hann aftur upp úr fjörunni, og settist á steininn hjá líkinu.

Þetta voru óskemtilegar horfur, hugsaði hann með sér. Hefði kænan bara verið óbrotin, þá hefði hann getað selt hana. Því einhverstaðar varð að ná í það, sam þurfti til útfararinnnar. Snjólfur hafði jafnan sagt, að þegar maður dæi, þyrfti maður að eiga fyrir útförinni, því það væri skömm að því, að láta grafa sig á kostnað sveitarinnar. En hann hafði bætt því við, að þeir gætu báðir dáið rólega, hvenær sem vera skyldi, því það fengist að minsta kosti nægilegt í útfararkostnað fyrir þá báða, fyrir kofann, kænuna, áhöldin og nesið — á uppboðinu. En nú var altsaman eyðilagt. Nema nesið. Og hvernig átti hann að fara að, að gjöra sér fé úr því? Hann var hræddur um, að það væri einskis virði, svona alveg allslaust og eyðilagt . . . Og nú loksins datt honum líka í hug, að hann hefði sjálfur ekkert að borða, og hlyti líklega að drepast úr sulti, — því hafði hann gleymt til þessa. Hann langaði eiginlega mest til, að hlaupa niður í fjöruna, vaða út í sjóinn og drekkja sér. En þá var það, að bæði hann og Snjólfur yrðu jarðaðir á kostnað sveitarinnar. Og nú fanst honum ábyrgðin hvíla á sér, fyrir þá báða. Og hann hafði ekki kjark í sér, til að verða valdur að því, að þeir báðir hvíldu með skömm í gröfinni.

Snjólfur litli var óvanur svo erfiðum heilabrotum. Hann fékk höfuðverk, og var skapi næst að gefa alt upp á bátinn.

Þá datt honum alt í einu í hug, að hann ætti engan samastað. Og það yrði kalt að vera úti í nótt.

Hann hugsaði málið fram og aftur, og fór svo að draga saman stoðir og sperrubrot. Hann lagði stoðirnar skáhalt upp að klettihum, yfir líkið, byrgði yfir með segldruslum og mokaði snjó upp að öllu saman, til þess að gjöra hlýrra þar inni. Honum var ofurlítil huggun í því, að hann mundi fá að hafa Snjólf þarna hjá sér í nokkra daga. Það yrði þó varla meira en vikutíma. Þegar hann var búinn, skreiddist hann inn í skúrinn og settist flötum beinum við hliðina á líkinu. Hann var bæði þreyttur og svangur, og sár-syfjaður. En þá flaug honum aftur í hug, hvernig í ósköpunum hann ætti að fara að því, að borga útförina. Og alt í einu datt honum ráð í hug, — og hann mundi líka geta bjargað sjálfum sér. Og undir eins hvarf honum öll þreyta og svefnmók. Hann snaraðist út úr skúrnum, og hélt áleiðis til kauptúnsins.

Hann stefndi beint á hús kaupmannsins. Leit hvorki til hægri né vinstri. Tók ekkert eftir því, að fólk leit hann óhýrum augum.

Strákóhræsið, sagði það, sem tárfeldi ekki einu sinni yfir föðurmissinum!

Og þegar hann var kominn að húsi kaupmannsins, gekk hann rakleiðis inn í búð og spurði búðarmanninn, hvort hann gæti náð tali af kaupmanninum.

Búðarmaðurinn var hálf-hvumsa við, en fór samt og drap á skrifstofuhurðina. Rétt á eftir kom kaupmaðurinn fram í dyrnar, horfði gaumgæfilega á Snjólf litla og bað hann svo að koma inn í skrifstofuna.

Snjólfur litli lagði húfuna sína á búðarborðið og gekk inn.

— »Jaeja, drengur minn?« spurði kaupmaðurinn.

Snjólfi litla lá við að fallast allur ketill í eld. En hann herti sig þó upp og sagði:

— »Þú veizt víst, að lendingin okkar er betri, en Færeyingalendingin þín.«

Kaupmaður brosti ósjálfrátt að rósemi og alvarleik drengsins.

— »Jú, ég hef heyrt því fleygt,« anzaði hann.

»Ef ég nú leyfi Færeyingunum þínum að nota lendinguna okkar í sumar — hvað viltu þá borga mér mikið fyrir það?«

— »Væri ekki betra, að eg keypti af þér nesið?« spurði kaupmaðurinn og reyndi að dylja bros sitt.

— »Nei«, gegndi Snjólfur litli, »því þá á ég hvergi heima«.

— »Þú getur samt sem áður ekki átt þar heima, — þér verður ekki lofað það.«

— »Eg ætla í sumar að byggja mér annan kofa, og þangað til bý ég í skúr, sem ég er búinn að búa mér til. En nú er ég búinn að missa Snjólf og kænuna, svo núna í sumar get ég ekki róið. Þess vegna vil ég leigja þér lendinguna handa Færeyingunum þínum, ef þú vílt borga mér dálítið fyrir. Þaðan geta þeir róið í flestum áttum. 5 Manstu ekki eftir, hvað oft þeir urðu að sitja heima í sumar sem leið, þó við gætum róið? Það var af því, að lendingin þeirra var miklu verri en lendingin okkar, sagði Snjólfur mér«.

— »Hvað mikið viltu hafa fyrir lendinguna í sumar?« spurði kaupmaðurinn.

— »Eins mikið og ég þarf fyrir útför Snjólfs«.

»Þá segjum við það. Eg skal sjá fyrir kistunni og öllu saman. Þú geturþverið áhyggjulaus útaf því.«

Kaupmaðurinn gekk fram að dyrunum, og ætlaði að opna þær fyrir honum, en Snjólfur litli hreyfði sig hvergi, — það var auðséð, að erindinu var ekki lokið.

— »Hvenær kemur siglingin með vörurnar til þín?« spurði hann alvarlegur og hugsandi eins og fyr.

— »Ekki á morgun, heldur hinn daginn, hugsa ég«, anzaði kaupmaðurinn.

Hvað skyldi hann vilja því? hugsaði hann með sér, og leit á tólf ára snáðann með sama svip, eins og hann væri að ráða gátu.

— »Þarftu þá ekki aðfáþér dreng í búðina, eins og í sumar sem leið?« spurði Snjólfur litli og leit rólega beint framan í hann.

— »Jú, en hann þarf helzt að vera kominn á fermingaraldur«, sagði kaupmaður brosandi.

— »Viltu koma með mér hérna út fyrir búðina«? sagði Snjólfur litli — það leit út fyrir, að hann hefði verið viðbúinn svarinu.

Kaupmaðurinn gekk brosandi á eftir honum út úr búðinni og niður á malarkambinn þar rétt við.

Snjólfur litli gekk þegjandi á undan honum að steini, sem þar lá, tók tökum á honum, stóð á fætur með hann í fanginu, og snaraði honum svo frá sér. Svo snéri hann sér að kaupmanninum og sagði:

— »Þetta gat búðardrengurinn, sem þú hafðir í sumar sem leið, ekki gjört — ég sá hann oft reyna það.«

Kaupmaður hló hýrlega.

— »Fyrst þú ert svona sterkur, þá ætti að vera hægt að nota þig, þó þú sért ekki fermdur,« sagði kaupmaður.

— »Og fæ ég svo að borða meðan ég er hjá þér, og sömu laun og hann hafði?« spurði Snjólfur litli.

— »Já, það er svo sem sjálfsagt,« svaraði kaupmaðurinn.

— »Það er gott, þá fer ég ekki á sveitina,« anzaði Snjólfur litli, og varð hægra um. »Hafi maður í sig og á, þá fer maður það ekki,« bætti hann við.

Svo tók hann ofan og rétti kaupmanninum hendina, eins og hann hafði séð Snjólf gamla gjöra.

— »Vertu sæll«, sagði hann. »Eg kem þá, ekki á morgun, heldur hinn daginn.«

— »Komdu inn með mér sem allra snöggvast,« sagði kaupmaðurinn, og gekk á undan honum að eldhúsdyrunum, hleypti Snjólfi litla inn og sagði við vinnukonuna:

— »Geturðu ekki gefið drenghnokkanum þeim arna ofurlítinn bita?«

Snjólfur litli hristi þverneitandi höfuðið.

— »Ertu þá ekki svangur?« spurði kaupmaðurinn.

— »Jú«, anzaði Snjólfur litlí — hann gat varla komið upp orðunum og blessuð matarlyktin jók sult hans um allan helming, en hann herti sig upp, — »en það er ölmusa og hana vil ég ekki þiggja«, sagði hann.

Það kom einkennilegur alvörusvipur á andlit kaupmannsins. Hann gekk að barninu, klappaði á kollinn á honum, gaf vinnukonunni bendingu og tók drenginn inn með sér.

— »Hefurðu aldrei séð pabba þinn sáluga gefa kunningjum sínum í staupinu, þegar þeir litu inn til hans? eða kannske kaffibolla?«

— »Jú«, anzaði Snjólfur litli.

— »Þarna sérðu, maður verður að gera gestum sínum eitthvað gott. Og ef gestirnir vilja ekki þiggja það, þá fer kunningsskapurinn út um þúfur. Eess vegna verðurðu að borða með mér, skal ég segja þér, því þú ert gestkomandi hérna, og við höfum ráðið af um mikilvæga hluti, sem ekkert getur orðið úr, ef þú vilt ekki þiggja venjulegar veitingar hjá mér.«

»Eg verð þá víst að gjöra það, — það verður svo að vera,« andvarpaði Snjólfur litli.

Svo starði hann fram undan sér stundarkorn í þungum þönkum, en sagði svo alvörugefinn:

— »Maður verður bara að sjá um, að standa í skilum við alla, og skulda engum neitt, og svo reiða sig á forsjónina*.

— »Já, það er hverju orði sannara«, anzaði kaupmaðurinn — en þá varð hann að taka upp vasaklútinn sinn, því hann grét og hló í einu.

— »Honum kippir í kynið«, tautaði hann lágt fyrir munni sér. Svo klappaði hann á öxlina á Snjólfi litla og sagði hátt:

— »Guð blessi þig, drengur minn!«

Snjólfur litli varð hissa, þegar hann sá kaupmanninn vikna.

— »Snjólfur grét aldrei«, sagði hann þá.

Og rétt á eftir bætti hann við:

— »Eg hef aldrei grátið heldur, síðan ég var barn . . . Mig langaði til að gráta, þegar ég sá, að Snjólfur var dáinn. En ég var hræddur um, að honum kynni að þykja fyrir því. Þess vegna stilti ég mig . . .«

— — — Andartaki seinna lá Snjólfur litli grátandi í fanginu á kaupmanninum.