Halldór Kiljan Laxness.

Nýa Ísland.

Samþjóðleg öreigasaga.

Leiðin liggur frá Gamla-Íslandi til Nýa-Íslands. Það er leið mannsins frá hinu gamla til hins nýa í þeirri von að hið nýa taki fram hinu gamla. Þannig hefir Torfi Torfason selt ærnar sínar og kýrnar sínar og hestana sína, tekið sig upp af jörðinni sinni og farið til Ameríku, þángað sem rúsínurnar vaxa út um alt og miklu ágætari framtíð bíður vor og barna vorra. Og hann tók í hornið á ánum sínum í síðasta sinn, leiddi þær fyrir hæstbjóðanda og sagði: Þetta er nú hún Gullkolla mín, sem skilar sínum tveim lömbum frammi í Múlatá í hverjum gaungum. Og hvað segirðu um iagðinn á henni Spólu minni? Er það kanski ekki hnellin kind hún Spóla?

Og þannig seldi hann þær hverja af annari og hélt sjálfur í hornin á þeim. Og hann þrýsti hornunum á þeim að sigginu í lófum sínum í síðasta sinn. Það vóru ærnar hans. sem þyrpst höfðu á garðann í vetrarhörkunum, og stúngið nefjunum inn í góðu lyktína. Og þegar hann kom heim úr lángri kaupstaðarferð, eftir að hafa átt í brösum við misendismenn, þá dáðist hann að því, hvað þær vóru drifhvítar á lagðinn. Þær vóru eins og einhver sérstök teg und af manneskjum og þó betri en manneskjur yfirleitt. Og þarna vóru kýrnar hans leiddar úr garði eins og stórar og fávísar konur, sem eru þó svo góðar í sér, og manni þykir vænt um þær af því að maður hefir þekt þær síðan maður var barn. Þær vórV. leiddar út traðirnar og ókunnugir strákar ráku á eftir þeim með ólarspotta. Og hann klappaði hestunum sín um á lendina í seinasta sinn og seldi þá hæstbjóðanda, þessa blessaðu kalia, sem vóru kanski einu kallarnir í heiminum, sem skildu hann og þektu hann og mátu hann. Hann þekti þá síðan þeir vóru dreingir, fullir af spjátrúngsskap. Nú seidi hann þá fyrir penínga af því að leið mannsins liggur frá hinu gamla til hins nýa, frá gamla Íslandi til Nýa-Íslands, og kvöldið eftir þetta uppboð datt honum ekki í hug að lesa bænirnar sínar fremur en maður, sem heffr tekið í hornið á Guði almáttugum, kiappað á lendina á honum og selt hann og látið einhvern ókunnugan strák reka á eftir honum með ólarspotta. Hönum fanst hann vera vondur maður, verulega óguðlegur maður og hann spuröi konuna sína út af hverjum djöflinum hún væri að gráta.

Í miðjum júlímánuði reisti nýr landnemi bjálkakofa á bala í fenunum kringum Íslendingafljót, skamt frá þar sem heitir Riverton í Nýa-Íslandi. Torfi heingdi mynd af Jóni Sigurðssyni upp á einn vegginn, og á annan vegg heingdi konan auglýsíngamynd af stúlku með barðastóran hatt. Nágrannarnir vóru þeim hjálplegir með kofabygginguna, ræsisgerð og annaö. Torfi stóð alt það sumar upp í klyftir í leðju við skurð gröft og þegar botninn var slitinn úr skónum hans og iljarnar fóru að særast undan skóflunni, þá fann hann upp ráð. Hann skar botninn úr pjáturdós og stakk fætinum inn í hólkinn. Og fyrsta kvöldið, sem hann kom heim úr skurðgrefti og var að basla við að ná af sér þessum límkendá leir, sem einkennir jarðveginn í Manitoba, þá gat hann ekki orða bundist og mælti við konu sína: “Það er nú aldeilis makalaust, hvað drullan er skítug hér í Nýa-Íslandi. Hún er miklu skítugri en heima.”

En þetta sumar gekk pest í krökkum og Torfi Torfason misti tvö börn sín af fjórum, sex vetra stúlku og þriggja ára dreíng. Þau hétu Jón og María. Nágrannarnir vóru honum hjálp legir við að smíða kistu. Það var feinginn prestur og hann jarðsaung Jón og Maríu og Torfi Torfason borgaði það sem upp var sett. Fáeinir illa þvegnir íslendingar með gamla hattkúfa í sárþreyttum höndunum stóðu yfir gröfinni og rauluðu. Torfi Torfason hafði séð fyrir því að allir feingju kaffi og lummur og jólaköku. En þegar haustaði kólnaði í veðri og snjóar féllu og þá eignaðist konan nýtt barn, sem fylti bjálkakofann af ferskum gráti. Sá maður var Vestur-íslendingur. Eftir það kom Indian Summer með þúsundlitum skógi.

Og Indíánar komu að norðan eftir sínum krókóttu vegum meðfram fljótinu og vildu kaupa sér vetlínga. Þeir fóru sér mjög hægt og rákust ekki í smámunum en keyptu vetlínga fyrir heilt mosdýrslæri með bógi. Síðan keyptu þeir trefil og sokka fyrir heilan skrokk. Eftir það dröttuðu þeir aftur af stað með vetlínga og trefil eins og hverjir aðrir dauðans ráðleysíngjar.

Svo kom veturinn og hvað átti þá að taka til bragðs?. Torfi skírði bæinn sinn Bakkabúð og allir nefndu hann Bakkabúð. Það var aðeins til ein kýr í Bakkabúð, þrjú börn og lítið í skápnum. Kýrin hét Búkolla, enda þótt hún væri mjög stórhyrnd og var kölluð Bakkabúðar-Búkolla. Og hún hafði stór augu og horfði eins og útlendíngur á konuna og baulaði hvert sinn sem geingið var fyrir dyrnar.

— Eg held að það verði lítið úr henni Búkollu litlu að fæða okkur öll í vetur, sagði Torfi Torfason.

— Hefur þú hugsað þér nokkuð? sagði kona Torfa Torfasonar.

— Það er ekki nema ef vera skyldi fiskirí norður á vatni. Þeir kvað oft hafa upp úr sér sem þángað fara.

— Mér var að detta í hug, að ef þú færir eitthvað, þá gæti ég eins farið líka vetrariángt. Hún Sigríður í Nýabæ segir að það megi iðulega komast í þvottavinnu í Winnipeg á vetrin ög þær fara suður, nokkrar konur héðan úr bygðinni upp úr næstu helgi. Ég get tjaslað rýunum mínum upp á sleða eins óg þær og farið iíka. Ég skil bara hana Tótu litiu eftir hjá krökkunum. Hún er nú komin á fjórtánda ár hún Tóta.

— Ég gæti kanski reynt að skjóta heim fiskspyrðu við og við, sagði Torfi Torfason.

Þetta var kvöld eitt snemma í nóvember.snjór fallinn á skóga, fenin í klaka. Þau töluðu ekki frekara um skilnað sinn. Jón Sigurðsson horfði með sigurglotti frant yfir salinn, en auglýsíngastúlkan með hattinn lagði blessun sína yfir sofandi börnin.

Það logaði á týru úti við gluggann en frostrósírnár sprúngu út á rúðunum.

— Mér sýnist hann geta orðið kaldur hér ekki síður en þar, sagði Torfi Torfason eftir drjúglánga þögn.

— Manstu, hvað oft var glatt á hjalia, þegar gestir komu á vökunni? Þá var nú stundum talað um kindur um þetta leyti á haustin í kotinu hjá okkur.

— O, það eru ekki sauðjarðirnar hérna vestra, sagði Torfi Torfason. En það er fiskiríið á vatninu. .... Og ef þú ert ákveðin í að fara suður og fá þér djobb eins og þeir segja hérna, þá ....

— Ef þú skrifar til Íslands, þá mundu eftir að spyrja um hana Skjöldu okkar, hvernig hún geri það. Hún Skjalda okkar. Blessuð skepnan.

Þögn.

Þá sagði kona Torfa Torfasonar aftur:

— Hvað heldurðu annars um kýrnar hérna í Ameríku, Tórfi? Heldurðu ekki að það séu óttalegar stritlur? Einhvern veginn er það svoleiðis, að mér finst eins og mér muni aldrei geta þótt vænt um hana Búkollu. Mér finst eins og það sé ógerníngur að láta sér þykja vænt um útlenda kú.

— O, þetta er bara sérvizka, sagði Torfi Torfason og spýtti um tönn enda þótt hann væri laungu hættur að brúka upp í sig. Því ætli kýrnar hér geti ekki verið upp og niður eins og aðrar kýr! En hitt er satt, hest get eg aldrei tekið ástfóstri við framar, úr því ég seldi hann Skjóna minft. .... Það var nú kall ....

Þau mintust ekki öðruvísi en svona á hvað þau höfðu átt og hvað þau höfðu mist, en sátu leingi þegjandi uppi og týran kastaði bjarma á frostrósirnar eins og aldingarð, — tveir fátækir íslendíngar, maður og kona, sem slökkva á týrunni sinni og fara að sofa. Síðan hefst hin stóra, þögla, kanadiska vetrarnótt. —

Konurnar lögðu af stað til Winnipeg nokkrum dögum síðar, fótgangandi gegnum snjóhvíta skóga, hjarnlögð eingi, röskar þrjár dagleiðir. Þær bundu dót sitt upp á sleða Þetta er kallað að fara í þvottavinnu til Winnipeg. Torfi Torfason var heima eina nótt eftir það.

Hann stendur í varpanum fyrir framan kofann og horfir á eftir konunum, sem hverfa ínn í skóginn. Nóvemberskógurinn hlustar í frostinu á mál þessara erlendu kvenna, bergmálar það án þess að skilja. Á undan þeim fer gamall maður, sem heitir Jón. Þær eru í íslenzkum vaðmálspilsum og hafa stytt sig. Um höfuðin hafa þær íslenzk ullarsjöl bundin. Þær segjast vera svo duglegar að gánga. Þær ætla að gista einhversstaðar í nótt fyrir sentin sín.

Þegar konurnar eru horfnar lítur Torfi Torfason inn í kofann, þar sem þær höfðu feingið sér síðasta kaffisopann og krukkurnar standa enn óþvegnar á bríkinni. Tóta er að huga að litla dreingnum, en Imba situr þegjandi við stóna. Mamma er farin. Torfi Torfason ditlaði að hurðum, dittaði að veggjum, þann dag allan, bar inn við. Um kveldið báru telpurnar honum haframélssúpu, brauð og flís af keti. Litli dreingurinn amrar og amrar. Og systir hans, stóra Tóta með stóru rauðu hendurnar sínar tekur hann upp á arma sér og dillar honum. Litli bróðir vera góður, litli bróðir ekki skæla, litli bróðir fá sér sopa úr henni Búkollu sinni. En dreingurinn heldur áfram að gráta.

En dreingurinn heldur áfram að gráta. Og Torfi Torfason borðar matinn sinn eins og mað ur, sem er að keppast við að borða á hljómleik.

Daginn eftir lagði Torfi Torfa son af stað. Kanadiskur vetrardagur, blár, víður og lygn, en hrafnar á flökti um snævi þakinn skóginn. Hann rakti sig eftir slóðunum norður að vatninu og bar pokann sinn á bakinu. Þetta var í ónumdu landi, hvergi sála, hvergi reykur af koti mílu eftir mílu, bara þessir hrafnar, sem fljúga um hvítann skóginn og tylla sér á skóginn líkt og á Pallasmynd úr leir, Og Torfi Torfason er að hugsa um ærnar sínar og kýrnar sínar og hestana sína og alt sem hann hefir mist.

Þá vappar alt í einu tíkargrey í veg fyrir hann innan úr skóginum. Þetta var grindhoruð flækíngstík og svo kviðmikil, að henni var þúngt um sporið, en spenarnir strukust við snjóinn, því hún var hvolpafull. Þau komu þarna sitt úr hverri áttinni, tvær einmana lífsverur, sem eru að spila upp á sínar eigin spýtur í Ameríku og mætast einn kaldan vetrardag úti í snjónum. Fyrst sperti hún eyrun og horfði á manninn mórauðum tortrygnisaugum, þá kúrði hún sig niður í snjóinn og fór að skjálfa, og hann vissi að hún væri að segja sér, að hún væri lasin, að hún hefði týnt eiganda sínum, að hún hefði iðulega verið barin, barin, barin og aldrei á æfi sinni fengið nóg að éta og að einginn hefði verið góður við sig, aldrei; hun meinti að einginn vissi hvar þetta lenti fyrir sér. Hún sagðist vera svo fátæk.

— Ja, það er margt lífið þó lifað sé, sagði Torfi Torfason. Og hann leysti af sér pokann og settist flötum beinum niður í snjóinn. Og í pokaopinu var eitthvað, sem Tóta litla hafði tínt til handa pabba sínum í nestið. Og þá fór tíkin að díngla skottinu til og frá í snjónum og mæna munaraugum í opið á pokanum.

— Jæja, greyið, svo þú hefir týnt honum eiganda þínum og ekkert haft í þig síðan guð veit hvenær, og ég er bújnn að hrekja frá mér konuna mína og já, og hún fór í gær. Ojá, hún ætlar að reyna að basla eitthvað fyrir sér með þvottavinnu upp í Winnipeg í vetur, og já, og svona er nú það. Ojá, við tókum okkur upp þarna að heiman frá sæmilegri afkomu og fórum híngað í þetta helvítis-ekkisens-bjálkakofastand hér, ojá. O, .... þarna er í kjaftinn á þér greyið, þú getur haft þetta í kjaftinn á þér segi ég, o, þetta er ekki annað en bölvað hnasl, það er varla að það sé hundi bjóðandi, ekki einu sinn flækíngshundi, onei. O, ég get ekki verið að hrekja þig frá mér greyskarnið, það eru allir flækíngshundar fyrir Guði hvort eð er og það eru allir það. ....

Nú líður og bíður og Torfi fiskar í vatninu og býr í kofa í útey nokkurri ásamt húsbónda sínum, rauðskeggjuðum manni, sem græddi bæði á útgerðinni og eins á því að selja öðrum fiskimönnum tóbak, brennvín og tvinna. Fiskarinn var æstur á móti tíkinni, og sagði á hverjum degi, að það ætti að drepa helvítis tíkina. Hann hafði reist þennan kofa á eynni, sem var hólfaður í tvent, fordyri og kames. Þeir sváfu í kamesinu, en í fordyrinu voru veiðarfæri geymd, vistir og annar útbúnaður, en tíkin lúrði á þrepinu fyrir utan kofadyrnar. Ekki var fiskarinn lipur maður og skamtaði Torfa minni bitann út úr soðinu. Fiskarinn harðbannaði að tíkinni væri gefinn nokkur skapaður hlutur og sagði að það ætti að drepa tíkina. Torfi sagði ekkert við því, en stal altaf glefsu handa tíkinni, þegar fiskarinn var háttaður. Nú kemur að þeim tíma að tíkin á að gjóta. Síðan gaut tíkin. Og þegar hún var búin að gjóta, rétti Torfi henni vænan kjötbita, sem hann stal frá fiskaranum, því hann vissi að sár er sængurkonusulturinn og lét hana leggjast á pokarægsni í fordyrinu, þvert ofan í vilja fiskarans. Síðan lagðist hann til svefns.

En ekki hafði hann leingi legið þegar hann hrekkur upp við umgáng og skilur nú hverju þetta sætir. En það er þá fiskarinn, sem fer upp úr iúmi sínu, geingur fram í fordyrið, kveikir ljós, tekur í hnakkadrambið á tíkinni og fleygir henni út í snjóinn. Síðan lokar hann útidyrunum, slekkur ljósío og legst í flet sitt. Er nú hljótt um stund uns tíkin tekur að ýlfra úti fyrir en hvolparnir að ýskra ámátlega í fordyrinu. Þá rís upp Torfi Torfason, paufast fram gegnum forayrið, hleypir tíkinni inn og skríður hún þegar á hvolpana. Síðan lagðist hann til svefns. En ekki hafði hann leingi legið þegar hann hrekkur upp við umgáng og skilur nú ekki hverju þetta sætir. En það er þá fiskarinn, sem fer upp úr rúmi sínu, geingur fram í fordyrið, kveikir ljós, tekur í hnakkadrambið á tíkinni í annað sinn og kastar henni út í snjóinn. Síðan legst hann enn til svefns. Aftur tekur tíkin að ýlfra úti, en hvolparnir að ýskra og Torfi Torfason rís úr rekkju, hleypir tíkinni á hvolpana aftur, legst síðan fyrir. Eftir drykklanga stund rís fiskarinn enn á fætur, kveikir á ljóskerinu og fer fram. En svo má brýna deigt járn að bíti um síðir og nú snarast Torfi Torfason fram úr í þriðja sinn og fram í fordyrið eftir fiskaranum.

— Annaðhvort skal tíkin hafa frið eða við skulum bæði út, ég og tíkin, segir Torfi Torfason og skiftir nú eingum togum, nema hann leggur hendur á hús bónda sinn. Takast nú með þeim ryskíngar allharðar og leikur kofinn á reiðiskjálfi, en alt byltist um og brotnar, sem fyrir verður. Veittu þeir hvor öðrum mörg högg og þúng og var þó fiskarinn illvígari uns Torfi hleypur undir hann, tekur hann fángbrögðum og léttir nú ekki sókninni fyr en hann hefir sett fisKarann í bóndabeygju. Því næst opnaði hann kofadyrnar og kastaði fiskaranum eitthvað út í buskann.

Úti var kyrt veður, stjörnubjart, frost mikið og alsnjóa. Torfi var allur biár og blóðugur, heitur og móður eftir leikinn. Svo þetta átti þá eftir að koma fyrir Torfa Torfason, annálaðan friðsemdarmann, sem aldrei hafði gert kvikindi mein, að kasta manni út úr hans eigin húsum, kasta honum út á gaddinn um miðja nótt og það út af einni tík! Kanski að eg hafi meira að segja drepið hann, hugsaði Torfi, en það nær þá ekki leingra, — það verður þá að hafa það. Það var aldrei eg fór að flytja til Nýa-Íslands!

Og hann ránglaði út úr kofan um snöggklæddur eins og hann stóð, ránglaði út á hjarnið, stefndi til skógar. Og naumast hafði hann geingið tuttugu skref, þegar hann var búinn að gleyma reiði sinni og fiskaranum og farinn að hugsa um það sem hann hafði átt og það sem hann hafði mist. Einginn veit hvað átt hefur fyr en mist hefur. Hann fór að hugsa um kindurnar sínar, sem voru svo drifhvítar á lagðinn, um hestana sína, blessaða kallana, sem vóru þeir einu, sem skildu hann og þektu hann og mátu hann, og um kýrnar sínar, sem vóru teymdar út úr tröðunum eitt kvöld í vor og ókunnugur strákur rak á eftir þeim með ólarspotta. Og hann fór að hugsa um hann Jón og hana Maríu, sem Guð almáttugur hafði tekið til sín upp í þennan stóra, erlenda himin, sem hvelfist yfir Nýa-Ísland og er eitthvað alt annað en himininn heima. Og hann sá enn í hug sér þessa íslenzku landnámsmenn, sem staðið höfðu yfir gröfinni með hattkúfana sína í sárþreyttum höndunum og raulað. ....

Og hann kastaði sér niður á hjarnið milli trjánna og grét beisklega í næturfrostinu, þessi stóri, sterki maður, sem farið hafði alla leið frá Gamla-Íslandi til Nýa-Íslands, þessi öreigi, sem hafði fært börn sín að fórn voninni um miklu ágætari frám tíð, fullkomnara líf. Tár hans féllu niður á ísinn.