Hér hefr upp sǫgu Heiðreks konungs ens vitra.

1. Svá er sagt, at í fyrndinni var kallat Jǫtunheimar norðr í Finnmǫrk, en Ymisland fyrir sunnan millim ok1 Hálogalands. Þar byggðu þá risar víða, en sumir váru hálfrisar; var þá mikit sambland þjóðanna, því at risar fengu kvenna af Ymislandi. Guðmundr hét konungr í Jǫtunheimum; hann var blótmaðr mikill; bœr hans hét á Grund, en heraðit á Glasisvǫllum; hann var vitr ok ríkr. Hann ok menn hans lifðu marga mannzaldra, ok því trúa heiðnir menn, at í hans ríki sé Ódáinsakr; en hverr er þar kømr hverfr af sótt ok elli ok má eigi deyja. Eptir dauða Guðmundar blótuðu menn hann ok kǫlluðu hann goð sitt. Hans son hét Hǫfundr; hann var bæði forspár ok spakr at viti ok var dómandi allra mála yfir þeim ríkjum, er þar váru í nánd; hann dœmði aldri rangan dóm, ok engi þorði at rjúfa hans dóma.

Maðr hét Hergrímr2; hann var risi ok bergbúi; hann nam af Ymislandi Ámu3 Ymisdóttur ok fekk síðan. Þeira son var Hergrímr hálftrǫll; hann nam af Jǫtunheimum Ǫgn4 álfasprengi ok fekk síðan; Grímr hét son þeira. Hana hafði fest Starkaðr áludrengr; hann hafði átta hendr; hann var farinn norðr um Élivága5 er Ǫgn var6 brott tekin. En er hann kom heim, þá drap hann Hergrím á hólmgǫngu. Ǫgn lagði sik sverði í gegnum ok vildi eigi giptaz Starkaði. Eptir þat nam Starkaðr Álfhildi dóttur Álfs konungs ór Álfheimum, en Þórr drap Starkað; fór þá Álfhildr til frænda sinna, ok var Grímr með henni, þar til er hann fór í hernað, ok varð enn mesti hermaðr; hann fekk Baugeiðar, dóttur Stakaðs áludrengs; hann fekk sér bústað í ey þeiri á Hálogalandi, er Bólm heitir; hann var kallaðr Eygrímr bólmr. Son þeira Baugeiðar hét Arngrímr berserkr, er síðan bjó í Bólm, ok var enn ágætasti maðr.

2.7 Konungr hét Sigrlami; svá er sagt, at hann væri son Óðins. Hans son hét Svafrlami8; hann tók ríki eptir fǫður sinn; hann var enn mesti hermaðr. Ok einn dag, er konungr reið á veiðar ok hann varð einn sinna manna, hann sá einn stein mikinn við sólarsetr ok þar hjá dverga tvá; konungr vígði þá utan steins með málasaxi; þeir beiddu fjǫrlausnar. Konungr mælti: „hvat heiti þit?“ Annarr nefndiz Dvalinn en annarr Dulinn. Konungr mælti: „af því at þit eruð allra dverga hagastir, þá skolu þit gera mér sverð, sem bezt kunni þit; hjǫltin ok meðalkaflinn skal vera af gulli; þat skal svá bíta járn sem klæði ok aldri ryðr á festaz; því skal fylgja sigr í orrostum ok einvígjum hverjum er berr.“ Þessu játta þeir. Konungr ríðr heim; en er stefnudagr kømr, þá ríðr konungr til steinsins; eru þá dvergarnir úti ok fengu konungi sverðit ok var et fríðasta. En er Dvalinn stóð í steinsdurum, þá mælti hann: „sverð þitt, Svafrlami, verðr mannz bani hvert sinn er brugðit er, ok með því skolu9 unnin vera þrjú níðingsverk; þat skal ok verða þinn bani.“73r Þá hjó konungr sverðinu til dverganna, hlupu þeir í steininn; hǫggit kom ok í steininn ok fal báða eggteina, því at dyrrnar lukuz aptr á steininum. Konungr kallaði sverðit Tyrfing ok bar hann jamnan síðan í orrostum ok einvígjum ok hafði jamnan sigr. Konungr átti dóttur, er hét Eyfura; hón var kvenna vænst ok vitrust. Arngrímr var þá í víking í austrveg um Bjarmaland; hann herjaði í ríki Svafrlama10 konungs ok átti orrostu við hann, ok áttuz þeir vápnaskipti við, ok hjó konungr til hans. Arngrímr kom fyrir sik skildinum, ok tók af skjaldarsporðinn, ok nam sverðit í jǫrðu staðar. Þá hjó Arngrímr af konungi hǫndina, ok fell þá niðr Tyrfingr. Arngrímr þreif sverðit Tyrfing ok hjó með konunginn fyrst ok síðan marga aðra; tók hann þar herfang mikit ok flutti brott með sér Eyfuru konungsdóttur, ok flutti hann hana heim til bús síns í Bólm. Hann átti með henni tólf syni; Angantýr var elztr11, þá Hervaðr, þá Hjǫrvarðr, Sæmingr ok Hrani, Brámi, Barri, Reifnir, Tindr ok Búi ok tvá Haddingjar, ok unnu þeir báðir eins verk, því at þeir váru tvíburar ok yngstir, en Angantýr vann tveggja verk; hann var ok hǫfði hæri en aðrir menn. Allir váru þeir berserkir ok um fram aðra menn at afli ok áræði. En þó at þeir fœri í hernað, þá váru þeir aldri fleiri á skipi en tólf brœðr. Þeir fóru víða um lǫnd at herja ok váru mjǫk sigrsælir ok urðu enir frægstu. Angantýr hafði Tyrfing, en Sæmingr Mistiltein, Hervarðr Brota12, ok allir hǫfðu þeir ágæt hólmgǫngusverð. En þat var siðvenja þeira, þá er þeir váru með sínum mǫnnum einum, at þá er þeir fundu, at berserksgangr kom at þeim, fóru þeir á land upp ok brutuz við skóga eða stóra steina, því at þeim hafði þat orðit, at þeir hǫfðu drepit menn sína ok hroðit skip sín. Stórar sǫgur fóru af þeim ok mikil frægð.

3.13 Einn jólaaptan í Bólm þá strengði Angantýr heit at bragarfulli, sem síðvenja var til, at hann skyldi eiga dóttur Yngva konungs at Uppsǫlum Ingibjǫrgu, þá mey er fegrst var ok vitrust á danska tungu, eða falla at ǫðrum kosti, ok eiga enga konu aðra. Eigi er sagt af fleirum heitstrengingum þeira. Sú náttúra fylgði Tyrfingi, at hvert sinn, er hann var ór slíðrum dreginn, þá lýsti af sem af geisla, þó at myrkt væri, ok hann skyldi slíðra með vǫrmu mannzblóði; ekki lifði þat ok til annars dags, er blœddi af honum; hann er mjǫk frægr í ǫllum fornsǫgum. — Þat sumar fóru þeir brœðr til Uppsala í Svíaríki, ok gengu inn í hǫllina, ok segir Angantýr konungi14 heitstrenging sína ok þat með, at hann vill fá dóttur hans; allir hlýddu, er inni váru. Angantýr bað konung segja, hvert þeira ørendi skyldi vera. Í því sté fram yfir borðit Hjálmarr enn hugumstóri, ok mælti til konungs: „minniz, herra, hversu mikla sœmð ek hefi þér unnit, síðan ek kom í yðart ríki, ok í mǫrgum lífsháska fyrir yðr verit, ok fyrir mína þjónostu bið ek, at þér giptið mér dóttur yðra; þikkiz ek ok makligri mína bœn at þiggja en berserkir þessir, er hverjum manni gera illt.“ Konungr hugsar fyrir sér ok þykkir þetta mikill vandi, hversu þessu skal svara, svá at minst vandræði mætti af standa, ok svarar um síðir: „þat vil ek, at Ingibjǫrg kjósi sér sjálf mann, hvern hón vill hafa.“ Hón segir: „ef þér vilið mik manni gipta, þá vil ek þann eiga, er mér er áðr kunnigr at góðum hlutum, en eigi þann, er ek hefi ekki af annat en sǫgur einar ok allar illar.“ Angantýr mælti: „ekki vil ek hnippaz orðum við þik, því at ek sé, at þú elskar Hjálmar; en þú, Hjálmarr, kom suðr á15 Sámsey til hólmgǫngu við mik, ella ver hvers mannz níðingr, ef þú kømr eigi at miðju sumri at ári.“ Hjálmarr kvað sik ekki dvelja at berjaz. Fóru Arngrímssynir heim til fǫður síns ok sǫgðu honum svá gert. Hann kvez ekki fyrr hafa óttaz um þá en nú. Váru þeir heima um vetrinn, ok um várit bjǫgguz þeir heiman ok fóru fyrst til Bjartmars jarls, ok tóku þeir þar veizlu;73v ok um kveldit beiddiz Angantýr, at jarl gipti honum dóttur sína, ok þetta sem annat var gert eptir þeira vilja, at brúðlaup var gǫrt, ok síðan bjǫgguz Arngrímssynir brott. Ok þá nótt16, áðr þeir fóru, dreymði Angantý draum ok sagði jarlinum: „Ek þóttiz vera staddr í Sámsey ok brœðr mínir; þar fundu vér marga fugla ok drápum alla, er vér sám, ok síðan þótti mér sem vér snerim17 annann veg á eyna, ok flugu móti oss ernir tveir, ok gekk ek móti ǫðrum, ok áttumz vit hart viðrskipti saman; ok um síðir settumz18 vit niðr ok várum til enkis fœrir. En annarr arinn átti við ellifu brœðr mína ok vann alla þá.“ Jarl segir: „þar var þér sýnt fall ríkra manna.“ Síðan fóru þeir brœðr brott ok kómu til Sámseyjar ok gengu upp á land at leita Hjálmars, ok fóru þeira skipti svá sem greinir í Ǫrvar-Odds sǫgu, fyrst, at þeir kómu í Munarvága ok drápu þar alla menn at þeim tveim skipum, sem þeir Hjálmarr ok Oddr áttu, ok síðan funduz þeir uppi á eynni; drap Oddr ellifu brœðr Angantýs, en Hjálmarr drap Angantý ok dó þar sjálfr síðan af sárum. Síðan lét Oddr leggja þá í stóra hauga alla með ǫllum sínum vápnum, en flutti Hjálmar heim til Svíaríkis; ok þegar Ingibjǫrg konungsdóttir sá lík Hjálmars, þá fell hón dauð niðr, ok eru þau heygð bæði saman at Uppsǫlum.

4.19 Nú er þat til at taka, at dóttir Bjartmars jarls fœddi meybarn, ok þótti flestum ráð, at út væri borit, ok sǫgðu, at eigi mundi konuskap hafa, ef fǫðurfrændum yrði líkt. Jarl lét ausa vatni ok upp fœða ok kallaði Hervǫru ok sagði, at eigi var þá aldauða ætt Arngrímssona, ef hón lifði. En er hón óx upp, þá var hón fǫgr; hón tamði sik við skot ok skjǫld ok sverð; hón var mikil ok sterk, ok þegar hón mátti nǫkkut, gerði hón hvatki ilt en ekki gótt20, ok er henni var þat meinat, þá hljóp hón út á skóga ok drap menn til fjár sér. En er jarl varð þess varr, þá lét hann taka hana ok fœra heim, ok var hón þá heima um stund. Hón kømr at jarli einn dag ok mælti: „brott vil ek heðan, því at ekki fæ ek hér ynði.“ Lítlu síðarr hvarf hón ein saman með karlmannzbúnaði ok vápnum ok fór til víkinga ok var með þeim um stund ok nefndiz Hervarðr21. Ok lítlu síðarr dó hǫfðingi víkinga, ok tók þá Hervarðr forræði liðsins. Ok eitt sinn, er þeir kómu til Sámseyjar, gekk Hervarðr á land, ok vildi engi hans manna fylgja honum, því at þeir sǫgðu þar engum manni duga um nætr úti at vera. Hervarðr kvað vera mikla féván í haugunum ok fór á land ok gekk upp á eyna nær sólarglaðan. Þeir lágu í Munarvági. Þar hitti hón hjarðarsvein einn ok spurði hann tíðenda. Hann segir: „er þér ókunnigt hér í eyjunni, ok gakk heim með mér, því at hér dugir engum manni úti at vera eptir sólarsetr, ok vil ek skjótt heim.“ Hervarðr svarar: „seg mér hvar Hjǫrvarðz haugar heita.“ Sveinninn svarar: „vanfarinn ertu, er þú vilt þat forvitnaz um nætr, er fár þorir á miðjum dǫgum, ok brennandi eldr leikr þar yfir, þegar sól gengr undir.“ Hervarðr kvez at vísu skyldu vitja hauganna. Féhirðir mælti: „ek sé, at þú ert drengilegr maðr, þó at þú sér óvitr; þá vil ek gefa þér men mitt, ok fylg mér heim.“ Hervarðr segir: „þó at þú gefir mér alt þat er þú átt, fær þú mik eigi dvalt.“ En er sólin settiz, gerðuz dunur miklar út á eyna, ok hlupu upp haugaeldarnir. Þá hræddiz féhirðir ok tók til fóta ok hljóp í skóginn sem mest mátti hann, ok sá aldri aptr. Þetta er kveðit eptir viðrœðu þeira:

Hón sá nú haugaeldana ok haugbúa úti standa og gengr til hauganna ok hræðiz ekki, ok óð hón eldana sem reyk, þar til er hón kom at haugi berserkjanna. Þá kvað hón:

Þá svarar Angantýr:

Þá var sem einn logi væri alt at líta um haugana, er opnir stóðu. Þá kvað Angantýr:

Hón segir:

Þá kvað Angantýr:

Hón kvað:

Hann segir:

Hón kvað:

Angantýr kvað:

Hón segir:38

Hann kvað:

Hón kvað:

Hann kvað:

Hón segir:

Hann kvað:

Hón kvað:

Síðan gekk hón til skipa, ok er lýsti, sá hón at skipin váru brottu; hǫfðu víkingar hræz dunur ok elda í eynni. Fær hón sér far þaðan, ok er ekki getit41 um hennar ferð fyrr en hón kømr á Glasisvǫllu til Guðmundar, ok var hón þar um vetrinn ok nefndiz enn Hervarðr.

6.42 Einn dag, er Guðmundr lék skáktafl ok hans tafl var mjǫk svá farit, þá spurði hann, ef nǫkkurr kynni honum ráð til at leggja. Þá gekk til Hervarðr ok lagði lítla stund til, áðr Guðmundar var vænna. Þá tók maðr upp Tyrfing ok brá; þat sá Hervarðr ok þreif af honum sverðit ok drap hann ok gekk út síðan. Menn vildu hlaupa eptir honum. Þá mælti Guðmundr: „verið kvirrir!, ekki man svá mikil hefnð í manninum, sem þér ætlið, því at þér vitið ekki, hverr hann er; man þessi kvennmaðr yðr dýrkeyptr, áðr þér fáið hans líf.“ Síðan var Hervǫr43 langa stund í hernaði ok varð mjǫk sigrsæl, ok er henni leiddiz þat, fór hón heim til jarls móðurfǫður síns; fór hón þá fram sem aðrar meyjar, at vandiz við borða ok hannyrðir. Þetta spyrr Hǫfundr son Guðmundar, ok ferr hann ok biðr Hervarar ok fær ok flytr heim. Hǫfundr var manna vitrastr ok svá réttdœmr, at hann hallaði aldri réttum dómi, hvárt sem í hlut áttu innlenzkir eða útlenzkir, ok af hans nafni skyldi sá hǫfundr heita í hverju44 ríki, er mál manna dœmði. Þau Hervǫr áttu tvá syni, hét annarr Angantýr45 en annarr Heiðrekr; báðir váru þeir miklir menn ok sterkir, vitrir ok vænir. Angantýr var líkr feðr sínum at skaplyndi ok vildi hverjum manni gótt; Hǫfundr unni honum mikit ok þar með ǫll alþýða. Ok svá mart gótt sem hann gerði, þá gerði Heiðrekr enn fleira ilt; Hervǫr unni honum mikit. Fóstri Heiðreks hét Gizurr. Ok einn tíma, er Hǫfundr gerði veizlu, var ǫllum hǫfðingjum til boðit í hans ríki utan Heiðreki; honum líkaði þat illa, ok fór alt at einu ok kvez skyldu gera þeim nǫkkut ilt; ok er hann kom í hǫllina, stóð Angantýr upp móti honum ok bað hann sitja hjá sér. Heiðrekr var ekki kátr; hann sat lengi um kveldit, síðan Angantýr var genginn; hann sneriz þá til þeira manna, er hjá honum sátu,46 ok kom hann svá sinni rœðu47 við þá, at þeir heituðuz við. Ok er Angantýr kom aptr, bað hann þá þegja. Ok ǫðru sinni, er Angantýr gekk út, minti Heiðrekr þá á sitt mál, ok kom þá svá, at hvárr sló annann. Kom þá enn Angantýr aptr ok sætti þá til morguns. Ok et þriðja sinn, er Angantýr gekk brott, þá mælti Heiðrekr til þess, er sleginn var, hví hann þyrði eigi at hefna sín, ok svá kom hans fortala, at sá hljóp upp, er sleginn var, ok drap félaga sinn. Þá kom Angantýr inn ok lét illa yfir þessu verki. En er Hǫfundr varð þessa varr, bað hann Heiðrek flýja ór hans ríki eða fá ella dauða; gekk þá Heiðrekr út ok með honum bróðir hans; þar kom þá móðir hans ok fekk honum Tyrfing. Þá mælti Heiðrekr: „eigi veit ek, nær ek get svá mikinn mun gert fǫður míns ok móður, sem þau gera mín; faðir minn gerir mik útlægjan, en móðir mín gaf mér Tyrfing, er mér þykkir betra en mikit ríki, ok skal ek gera þat eitthvert, er honum má verst þykkja.“ Hann brá þá sverðinu, ok lýsti af mjǫk ok sindraði; hann eiskraði þá mjǫk, ok helt við berserksgang. Nú með því at þeir brœðr váru tveir saman, en Tyrfingr varð mannz bani hvern tíma, er honum var brugðit, þá hjó hann bróður sinn bana75rhǫgg. Þetta var sagt Hǫfundi. Heiðrekr varð þegar brottu í skógi. Hǫfundr lét gera erfi eptir son sinn, ok var Angantýr hverjum manni harmdauði. Heiðrekr unði stórilla við verk sitt, ok var hann lengi á skógum ok skaut dýr ok fugla til matar sér. En er hann hugleiddi sitt mál, þá þótti honum sem eigi væri gótt frásagnar, ef engi vissi, hvat af honum yrði; kom enn í hug, at hann mætti enn verða frægr maðr af stórum verkum sem ættmenn hans enir fyrri; ferr nú heim ok fann móður sína ok bað hana biðja fǫður sinn at ráða honum heilræði at skilnaði. Hón gekk fyrir Hǫfund ok bað hann ráða syni sínum heilræði. Hǫfundr svarar, kvez fá mundu kenna honum, en lét honum þó verr mundu í hald koma; hann kvez ok ekki mundu fyrir hans bœn gera. „Þat er et fyrsta, at hann hjálpi eigi þeim manni, er drepit hefir lánardróttin sinn; annat, at hann gefi eigi þeim manni frið, er drepit hefir félaga sinn; þriðja, at kona hans sé eigi heimanfǫrul til frænda sinna; fjórða at vera eigi síð úti hjá frillu sinni; fimta at ríða eigi bezta hesti sínum, ef hann skal skunda; sétta at fóstra eigi sér ríkara manni barn; þat et sjaunda, at eiga jamnan48 kerski við komanda gest; þat et átta at setja aldri Tyrfing at fótum sér; en ekki mun hann hafa af. Móðir hans segir honum þessi heilræði. Heiðrekr svarar: „með illum huga munu ráðin vera kend, enda mun ek ekki af hafa.“ Móðir hans gat honum mǫrk gullz at skilnaði ok bað hann sér jamnan láta í hug koma, hversu bitrt hans sverð var ok hversu mikit ágæti hverjum hefir fylgt þeim er bar ok hversu mikit traust þeim er í hans bitru eggjum, er þat berr í orrostu eða einvígjum ok hversu mikill sigr því fylgði; ok skilðuz þau síðan; fór hann leið sína, ok er hann hafði eigi lengi farit, þá mœtti hann mǫnnum. Þeir fóru með bundinn mann. Heiðrekr spurði, hvat49 þessi maðr hefði gert. Þeir sǫgðu hann svikit hafa lánardróttinn sinn. Hann spurði: „vili þér fé fyrir hann?“ Þeir játtuðu því. Hann leysti hann fyrir hálfa mǫrk gullz. Þessi maðr bauð honum sína þjónostu. Hann segir: „eigi mantu mér trúr ókunnum, er þú sveikt herra þinn, þann er þú áttir mart gótt at launa.“ Ok lítlu síðarr fann hann menn ok einn bundinn. Hann spurði, hvat sá hefði gert. Þeir sǫgðu hann myrt hafa félaga sinn. Hann leysti hann fyrir aðra hálfa mǫrk gullz. Sjá bauð honum sína þjónostu, en hann neitaði. Síðan fór hann þar til er hann kom á Reiðgotaland; hann fór á fund konungs þess, er þar réð fyrir ok Haraldr hét; hann var þá gamall. Konungr tók vel við honum, ok dvalðiz hann með konungi um hríð.

7.50 Tveir jarlar hǫfðu herjat fyrr á ríki Haraldz konungs ok lagt undir sik, ok af því at hann var gamall, þá lauk hann þeim skatt á hverju ári. Heiðrekr kom sér í vináttu við konung, ok svá kom um síðir, at hann gerðiz formaðr herskapar konungs, ok lagðiz hann í hernað ok gerðiz brátt víðfrægr ok sigrsæll. Hann herjar nú á jarla þá, er undir hǫfðu lagt ríki Haraldz konungs; varð með þeim hǫrð orrosta. Heiðrekr vá með Tyrfingi, ok stóz ekki við honum nú sem fyrr, því at þat beit svá stál sem klæði, ok um síðir drap hann jarlana báða, en alt þeira fólk flýði; ok fór hann síðan yfir ríkit ok lagði undir Harald konung ok tók þar gísla til, ok fór hann síðan heim, ok gekk sjálfr Haraldr konungr móti honum með miklum veg, ok varð hann mjǫk frægr af þessu. Konungr gipti honum dóttur sína, er Helga hét, ok gaf honum hálft ríki, ok varði Heiðrekr landit fyrir báða þá, ok fór svá fram um hríð. Haraldr konungr átti son í elli sinni, en annan son átti Heiðrekr, sá hét Angantýr. Síðan kom hallæri mikit á Reiðgotaland, — þat heitir nú Jútland, — ok horfði til landzauðnar. Síðan var feldr blótspánn, ok gekk svá fréttin, at eigi mundi fyrri koma ár á Reiðgotaland en þeim sveini væri blótat, er œztr væri. Heiðrekr segir son Haraldz konungs vera œztan, en konungr kallaði son Heiðreks vera œztan; en ór því máli mátti engi leysa utan Hǫfundr, því at þar váru allar órlausnir trúar. Heiðrekr75v fór þá á fund fǫður síns, ok var honum þar vel fagnat; beiddi hann nú fǫður sinn dóms um þetta mál. Hǫfundr sagði hans son œztan vera í því landi. Heiðrekr mælti: „hvat dœmir þú þá mér fyrir minn skaða?“ Hǫfundr segir: „þú skalt skilja þér í móti annan hvern mann í hirð Haraldz konungs; síðan þarf engi at kenna þér ráð at slíkum her ok þínu skaplyndi.“ Síðan fór Heiðrekr heim ok kvaddi þings ok sagði dóm fǫður síns, at „hann dœmði son minn til blótz, en mér til hugganar dœmði hann mér annan hvern mann þann er með Haraldi konungi er, ok vil ek, at þér sverið mér þetta“, ok svá gerðu þeir. Þá báðu bœndr, at hann léti fram son sinn ok bœtti árferð þeira. Heiðrekr mælti þá við sína menn, síðan skilt var liðit; þá beiðiz hann af nýju trúnaðareiða af sínum mǫnnum, ok þeir gerðu þat, at þeir51 sóru honum at fylgja honum utan landz ok innan til þess, er hann vildi. Hann mælti þá: „svá líz mér sem52 goldit muni vera Óðni fyrir einn svein, ef þar kømr fyrir Haraldr konungr ok son hans ok herr hans allr“. Hann bað nú setja upp merki sitt ok veita Haraldi konungi atgǫngu ok drepa hann ok alt lið hans, kvez hann þetta fólk gefa Óðni fyrir son sinn ok lét rjóða stalla blóði konungs ok Hálfdanar sonar hans; kona hans fór sér í dísarsal. Var nú Heiðrekr til konungs tekinn yfir alt þat ríki. Hann tók sér til frillu dóttur Humla hertoga af Húnalandi, er Sifka hét. Þeira son hét Hlǫðr; hann óx upp með móðurfeðr sínum.

8.53 Heiðrekr konungr fór í hernað ok kom við Saxland; hann hafði mikinn her. Konungr af Saxlandi sendi honum menn, ok gerðu þeir frið sín í millim, ok lét konungr bjóða Heiðreki til veizlu, ok þat þá hann. At þeiri veizlu bað Heiðrekr dóttur konungs ok fekk hennar með miklu fé ok ríki, ok við þat fór Heiðrekr heim í ríki sitt. Hón beiddiz opt at finna fǫður sinn; hann lét þat eptir henni, ok fór með henni Angantýr stjúpson hennar. Ok eitt sinn, er Heiðrekr kom ór hernaði, lá hann við Saxland í einu leyni; hann gekk um nótt á land upp ok kom54 hann í þá skemmu, er drótning hans svaf í; einn maðr gekk með honum; varðmenn allir sváfu. Hann sá fagran mann í sæing hjá konu sinni; hann tók son sinn Angantý ok hafði með sér; hann skar ór lepp55 ór hári þess mannz ok fór síðan til skips. Um morguninn lagði hann í konungs lægi, ok gekk þá alt fólk móti honum, ok var honum þá búin veizla. Lítlu síðarr lét hann þing stefna ok spurði, hvat menn vissi til sonar hans. Drótning sagði, at varð bráðdauðr. Hann bað fylgja sér til leiðis hans. Drótning sagði, at þat mundi auka harma hans. Hann kvez ekki þat hirða. Var þá til leitat, ok var þar hundr sveipaðr í dúki. Heiðrekr kvað eigi son sinn vel hafa skipaz; lét hann nú leiða fram sveininn á þingit ok segir þá allan atburð um framferð drótningar. Lét konungr þá leiða fram þann mann, er í hvílunni hafði verit, ok var þat þræll einn. Heiðrekr sagði þar skilit við drótningu ok fór heim síðan í ríki sitt.

Eitt sumar, er Heiðrekr var í hernaði, kom hann í Húnaland ok herjaði þar; Humli mágr hans flýði undan; tók Heiðrekr þar herfang mikit ok dóttur hans, er Sifka hét, ok fór hann síðan aptr í ríki sitt, ok var þeira son Hlǫðr, sem fyrr var ritat, ok lítlu síðarr sendi hann hana heim. Hann tók enn af Finnlandi at herfangi konu þá, er enn hét Sifka; hón var allra þeira kvenna fríðust, er menn hǫfðu sét.

Eitt sumar sendi hann menn austr í Hólmgarða at bjóða Hrollaugi konungi barnfóstr, er þá var ríkastr konungr, því at Heiðrekr konungr vildi ǫll ráð fǫður síns á bak brjóta. Sendimenn koma til Hólmgarðz ok segja konungi sín ørendi; konungr átti son ungan, er56 Herlaugr hét. Konungr svarar: „hver ván man þess, at ek senda honum son minn til fóstrs, þar sem hann sveik Harald konung mág sinn, ok aðra frændr sína ok vini?“ Drótning mælti: „afsvarið þessu ekki svá skjótt, því at víss er þér ófriðr, ef þú þiggr eigi þetta boð; vænti ek, at þér fari sem flestum ǫðrum, at þungr verði hans ófriðr; hefir hann ok sverð76r þat, er ekki stenz við, ok sá hefir jamnan sigr er berr“. Tók konungr þat til ráðs, at senda son sinn til Heiðreks, ok tók Heiðrekr vel við honum ok fœddi hann upp ok unni mikit. Þat hafði faðir hans enn ráðit honum at segja eigi frillu sinni leynda hluti sína.

9.57 Sumar hvert fór Heiðrekr konungr í hernað; jamnan fór hann í austrveg ok átti friðland með Hrollaugi konungi. Einn tíma bauð Hrollaugr honum til veizlu. Heiðrekr réz um við vini sína, hvárt hann skyldi þiggja boð konungs. Flestir lǫttu ok báðu hann minnaz heilræða fǫður síns. Hann svarar: „ǫll hans ráð skal ek rjúfa“ ok sendi þau orð konungi, at hann mundi sœkja veizluna. Heiðrekr skipti liði sínu í þrjá staði; einn lét hann gæta skipa, annarr fór með honum, þriðja bað hann ganga á land ok leynaz í skógi hjá bœnum, þar sem veizlan skyldi vera, ok halda njósn til, ef honum yrði liðs þǫrf. Heiðrekr kom til veizlunnar, ok annan dag, er konungar váru komnir í sæti, þá spurði Heiðrekr, hvar vera mundi konungsson fóstri hans. Leitat var hans ok fanz hann eigi. Heiðrekr var mjǫk ókátr ok gekk snemma at sofa, en er Sifka kom þar, spurði hón, hví hann var ókátr. Hann svarar: „vant er um þat at tala, því at þar liggr við líf mitt, ef upp kømr“. Hón kvez leyna mundu, „ok ger fyrir ást okkra ok seg mér“. Hann segir: „ek reið í gær á skóg at skemta mér, ok sá ek einn villigǫlt ok lagða ek hann með spjóti, en þat beit ekki, ok brast sundr skaptit. Ek hljóp þá af hestinum ok brá ek Tyrfingi; hann beit sem vant var, ok drap ek gǫltinn. En er ek58 sá um mik, þá var engi maðr nær mér utan konungsson, en sú náttúra fylgir59 Tyrfing, at hann skal slíðra með vǫrmu mannzblóði, ok drap ek þá sveininn. Nú er þetta minn bani, ef Hrollaugr konungr spyrr, því at vér hǫfum hér lítinn her“. — En um morguninn, er Sifka kom til drótningar, spurði drótning, hví60 Heiðrekr var ókátr. Hón kvez eigi þora at segja. Drótning talði henni hughvarf, svá at hón sagði drótningu alt þat, er Heiðrekr hafði henni sagt. Hón svarar: „mikil tíðendi!“ ok gekk brott með harmi miklum ok sagði konungi, „en þó hefir Heiðrekr eigi gert þetta eptir vilja sínum“. Konungr mælti: „nú gáfuz mér ráð þín sem ek hugsaða“; gengr konungr nú út ór hǫllinni ok biðr nú sína menn vápnaz. Heiðrekr þóttiz vita, hvat Sifka hafði sagt ok segir mǫnnum sínum, at þeir herklæddiz leynilega: „ok gangið svá út í riðlum ok vitið, hvat tíðs er“. Lítlu síðarr kom Hrollaugr konungr inn ok bað Heiðrek ganga með sér á einmæli, ok er þeir kómu í einn grasgarð, þá hlupu þar menn at Heiðreki ok gripu hann ok settu fjǫtur á fœtr ok bundu hann sterklega. Tveir menn váru þeir, er fastast bundu hann, ok kendi hann þá, at þat váru þeir menn, er hann hafði leyst undan bana. Konungr bað flytja hann til skógar ok hengja hann. Þeir váru tvau hundruð manna, en er þeir kómu í skóginn, þá hlupu eptir þeim menn Heiðreks konungs með vápnum hans ok merki ok lúðri ok blésu þegar, er þeir kómu eptir þeim. Þat heyrðu þeira kumpánar, er á skóginum leynduz; þá sóttu þeir móti þeim, en er þetta sá landzmenn, þá flýðu þeir allir, er lífit þágu, en flestir váru drepnir. Tóku Gotar þar konung sinn ok leystu. Síðan fór Heiðrekr til skipa ok hafði með sér konungsson, því at hann lét hann vera hjá þeim mǫnnum, er í skóginum leynduz. Hrollaugr konungr samnar nú her ok varð mjǫk fjǫlmennr, en Heiðrekr herjaði í hans ríki, hvar sem hann fór. Hrollaugr konungr mælti þá til drótningar: „illa hafa mér þín ráð gefiz; ek hefi spurt, at son okkarr er með Heiðreki, ok svá sem hann er nú reittr, þá man honum með illvirki sín lítit þykkja fyrir at drepa hann, þar sem hann drap bróður sinn saklausan“. Drótning mælti: „Helzti61 hǫfu vér verit auðtrygg; sátti þegar vinsæld hans, er engi vildi fjǫtra hann, nema tveir illir menn, en son okkarr er vel haldinn; hefir þetta verit prettr hans ok tilraun, en þér vilduð illa launa honum barnfóstr; ger nú menn til hans ok bjóð honum sætt ok slíkt af ríki þínu, sem ykkr semr, ok bjóð honum dóttur þína með ríki, ef vit nám syni okkrum, heldr en þit skiliz76v ósáttir; en þó at hann eigi ríki mikit, þá á hann eigi konu jamfríða“. Konungr segir: „eigi hafða ek ætlat at bjóða hana nǫkkurum manni, en af því at þú ert vitr, þá skaltu ráða.“ Váru nú sendir menn til Heiðreks konungs at leita um sættir, ok var komit á stefnulagi, ok sættuz þeir með því, at Heiðrekr fekk Hergerðar dóttur Hrollaugs konungs, ok fylgði henni heiman Vindland,62 er næst liggr Reiðgotalandi, ok skilðuz þeir sáttir. Fór Heiðrekr konungr heim í ríki sitt með konu sinni. Ok einn tíma er konungr reið bezta hesti sínum, er hann skyldi láta flytja Sifku63 heim, þat var síð um kveld, ok er konungr kom at á einni, þá sprakk hestr hans, ok lítlu síðarr kom hón millim herða honum; hann kastaði henni þá ofan ok braut í henni fótlegginn. Síðan settiz Heiðrekr konungr at ríki sínu ok gerðiz spekingr mikill.

10.64 Dóttir þeira hét Hervǫr; hón fœddiz upp með þeim manni, er Ormarr hét; hón var allra meyja vænst ok mikil ok sterk sem karlar; hón vanði sik með vápn ok boga.

Gestumblindi hét einn ríkr maðr í Reiðgotalandi; hann var í óblíðu Heiðreks konungs. Í konungs hirð váru þeir sjau* menn, er dœma skyldu ǫll mál manna þar í landi. Heiðrekr konungr blótaði Frey; þann gǫlt, er mestan fekk, skyldi hann gefa Frey; kǫlluðu þeir hann svá helgan, at yfir hans burst skyldi sverja um ǫll stórmál ok skyldi þeim gelti blóta at sonarblóti; jólaaptan skyldi leiða sonargǫltinn í hǫll fyrir konung ok lǫgðu menn þá hendr yfir burst65 hans ok strengja heit. Heiðrekr konungr strengði þess heit, at engi maðr skyldi svá mikit hafa af gǫrt við hann, ef á vald hans kœmi, at eigi skyldi kost eiga, at hafa dóm spekinga hans; sá skyldi ok friðheilagr vera fyrir honum, ef hann bæri upp gátur þær, er konungr kynni eigi ór at leysa. En er menn freistuðu at bera upp gátur fyrir honum, þá varð engi sú upp borin, er hann réði eigi. Konungr sendi orð Gestumblinda, at hann kœmi til hans ok setti honum dag, ella sagðiz konungr mundu láta koma til hans. Honum þótti hvárrgi góðr kostrinn, því at hann vissi sik vanfœran at skipta orðum við konung; honum þótti ok sín ván eigi góð, ef hann yrði at hafa dóm spekinganna, því at sakir váru nógar; veit hann ok, ef konungs menn koma til hans, at þat kostar líf hans. Síðan blótaði hann Óðin ok bað hann fulltings ok hét honum stórum gjǫfum. Eitt kveld kom gestr til Gestumblinda; hann nefndiz Gestumblindi; þeir váru svá líkir, at hvárgan kendi fyrir annan. Þeir skiptu klæðum, ok fór bóndi at hirða sik, en allir hugðu þar vera bónda, er gestrinn var. Þessi maðr ferr á konungs fund ok heilsar honum. Konungr sá við honum ok þagði. Gestumblindi mælti: „því em ek hér kominn, herra, at ek vil sættaz við yðr“. Konungr spurði: „viltu hafa dóm spekinga?“ Gestumblindi mælti: „eru engar fleiri undanlausnir?“ Konungr segir: „bera máttu upp gátur; skaltu lauss, ef ek sé eigi“. Gestumblindi svarar: „lítt em66 ek þar til fœrr, en harðr er á annat borð“. Konungr mælti: „viltu heldr dóminn?“ „Nei“, segir hann, „heldr vil ek bera gáturnar upp“. Konungr mælti: „þat er ok rétt, en mikit liggr á; sigrar þú mik, þá skaltu eiga dóttur mína, ok á þér eigi þessa at varna; en ólíkr ertu til mikillar speki; en aldri varð þat enn, at ek sá eigi gátur þær, er fyrir mik váru upp bornar.“ Var síðan stóll settr undir Gestumblinda, ok hugðu menn gótt til at heyra þar vitrleg orð. Þá mælti Gestumblindi:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar. Fái honum mungát, þat lemr margra manna vit; sumir verða margmæltir þar af, en sumum vefz tungubragð“.

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi; getit er þeirar; þar fórtu yfir brú, ok var árvegrinn undir henni, en fuglar flugu yfir hǫfði þér ok tveim megin þín; þat var þeira vegr; þú68AM 597 b 4to
49r:15AM 281 4to
99r:9 sátt lax í ánni, ok var þat hans vegr“.

Gestumblindi69 mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þar lagðiz þú í forsœlu ok kœldir varrar þínar á dǫgg. En ef þú ert sá Gestumblindi, sem72 ek ætlaða, þá ertu vitrari en ek hugða, því at ek hefi spurt orð þín óvitrleg, en geraz nú á leið spakleg73“. Gestumblindi mælti74: „þat er ván at mik þrjóti brátt, en þó vilda ek enn, at þér hlýðið.

Heiðrekr konungr svarar: „[góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar]77; þat er78 gullsmiðshamarr, sem79 gull80 er með slegit“.

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar;83 þat er myrkvi;84 fyrir honum sér eigi sæ,85 en hann hverfr86 þegar er vindr kømr, ok megu menn ekki at honum gera; hann drepr skini sólar. En vélasamlega berr þú upp slíkar gátur ok vandmæli,87 hverr sem þú ert“.

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat er akkeri með digrum ok sterkum streng; þat ræðr mǫrgu skipi;91 þat hrífr ǫðrum fleini í jǫrð, ok horfir sá til heljar; hann bergr mǫrgum manni. En mjǫk undrumz92 ek orðfimi þína ok vitrleik“.

Gestumblindi mælti: „ek em nú ok nálega93 þrotinn at gátum, en frekr er hverr til fjǫrsins.

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; hrafn byggir jafnan á hám fjǫllum, en dǫgg fellr jafnan í djúpa dali, fiskr lifir andalauss, en þjótandi fors þegir aldri“.

„Vandaz mun nú“, segir Gestumblindi, „ok veitka ek nú, hvat fyrir verðr“.

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat er laukr; hǫfuð hans horfir í jǫrð, en blǫðin95 í lopt“.

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; smiðbelgir98 eru þat; þeir hafa vind en øngvan anda.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; smækkaz99 nú gáturnar, en þat er hagl ok regn, því at hagli lýstr100 á stræti, en regnsdropar101 søkkva102 í sand ok sœkja í jǫrð.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat er tordýfill105, ok er nú mart til tínt, er tordýflar eru ríkra manna spurningar.“

Gestumblindi svarar: „frest106 eru bǫls bezt, en margr maðr vill at meira leita ok séz því sumum yfir; sé ek nú ok, at allra útfœra verðr at leita.

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þar sáttu sú, ok váru í henni níu grísir.“ Lét þá konungr drepa súna, ok váru í henni níu grísir, sem107 Gestumblindi hafði sagt. Þá mælti konungr: „eigi veit ek nú, nema vitrir eigi nú hlut108 í, ok eigi veit ek, hvat manna þú ert.“

Gestumblindi svarar: „slíkr em ek, sem þú mátt sjá, ok vilda ek gjarna þiggja líf mitt ok vera lauss af þessum þrautum“. Konungr svarar: „upp skaltu109 bera gátur, þar til er þik þrýtr ella mik at ráða.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; ǫr er þat,“ segir konungr.

Gestumblindi mælti:

Konungr mælti114: „er115 nú bæði, at þú hefir hǫttinn116 síðan, enda sér þú niðr undan fleira en flestir menn aðrir, er þú hugsar hvert skrípi jarðarinnar, en þat er kǫngurváfa.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat er sól, hón lýsir lǫnd ǫll ok skínn yfir alla menn, en Skalli ok Hatti heita vargar, þat eru úlfar, er annarr þeira ferr fyrir en annarr eptir100r sólu.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þú sátt hrafntinnu, ok skein á sólargeisli, er lá í einu húsi. Eða kantu ekki á annan veg gátur upp at bera en hafa et sama upphaf at, þar sem mér virðiz þú fróðr maðr?“

Þá mælti Gestumblindi:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat eru æðar tvær þær er eggjum verpa; eggin eru eigi gǫr með hamri eða122 hǫndum, en þjónostumeyjar báru ǫlit í eggskurninni123.“

Gestumblindi mælti: „liðar verðr sá at leita, er lítit sax hefir ok mjǫk er fáfróðr, ok vilda ek enn tala fleira, eða

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat er127 fjallhvannir tvær saman, ok rennr upp hvannkálfr á millum128 þeira.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat er hneftafl133; tǫflur drepaz vápnalausar um hnefann ok fylgja honum134 enar rauðu.“

[Gestumblindi mælti:]135

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat eru rjúpur.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat eru bylgjur, er heita Ægis meyjar.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; en þetta eru bárur sem áðan.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat eru enn Ægis meyjar, ok fǫrlaz þér nú mjǫk framburðrinn ok muntu nú vilja þola dóm spekinga.“

Gestumblindi segir: „tregr em ek þess, en þó væntir mik, at þar145 komi nú skjótt.

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þar komtu at á einni, ok rak ísjaka eptir ánni, ok lá þar á dauðr hestr ok á hestinum einn dauðr ormr, ok bar þar blindr blindan, er þeir váru þrír saman.“

Gestumblindi mælti:

100v„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat er húnn í hneftafli151; hann heitir sem bjǫrn; hann rennr þegar er152 honum er kastat.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat er skjǫldr; hann bergr mǫrgum; hann berr opt blóðugt bak.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þar lá ǫnd á eggjum millum nautzkjálka, er þú hálmbitz skálmir kallar159, en drynhraun hausinn, en bútimbr hreiðrit.“

[Gestumblindi mælti:]160

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat er kýr, hón hefir fjóra fœtr ok fjóra spena, tvau horn ok tvau augu, enn halinn drallar eptir.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat er fólginn eldr á arni, er drepinn er við tinnu.“

Gestumblindi mælti:

Þá svarar konungr: „þessa gátu skolu ráða hirðmenn mínir.“ Þeir gátu margs til ok eigi fagrs mjǫk. Þá mælti konungr, sem hann sá at þeir gerðu ekki at: „hest þann kallar þú línvef, en skeið meri173 hans, en174 upp ok ofan skal hrista vefinn.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat er tafl Ítreks konungs.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat er grísasýr176; þá er grísir sjúga hana, þá hrínn hón, en þeir þegja; en eigi veit ek, hvat177 manna þú ert, er þvílíka hluti gerir svá mjúklega af lítlum efnum.“ Ok nú biðr178 konungr í hljóði at byrgja skuli179 hallardyrrnar.

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þat eru glœðr fǫlnaðar á arni.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; þar saztu á vegg ok185 sáttu val fljúga ok bar æði186 í klóm sér.“

Gestumblindi mælti:

„Góð er gáta þín, Gestumblindi, getit er þeirar; margs187 freistar þú nú, er þú finnr188 þau rǫk til framburðar við mik, er forðum váru; þat er þá er Óðinn reið hestinum Sleipni; hann hafði átta fœtr, en Óðinn tvá, en þeir hǫfðu þrjú augu, Sleipnir tvau en Óðinn101r eitt.“

Gestumblindi mælti:

Konungr svarar: „undr ok argskap ok alla bleyði, en engi vissi þín þau orð, utan þú einn, ill vættr ok ǫrm192.“ Konungr brá þá Tyrfingi ok hjó til Gestumblinda, en hann bráz193 í vals líki ok fló út gegnum hallarglugg einn194, en sverðit kom á vélit valsins, ok er hann því vélstuttr jafnan síðan, svá sem heiðnir menn trúa. Ok var nú Óðinn honum reiðr orðinn, síðan hann hjó til hans, ok á þeiri nótt var konungr drepinn195.