Maðr er nefndr Ketill ok var kallaðr raumr.1 Hann var ríkr maðr; hann bjó á þeim bœ, er í Raumsdal heitir; þat er norðarliga í Nóregi. Hann var sonr Orms skeljamola Hross-Bjarnarsonar Jǫtun-Bjarnarsonar norðan ór Nóregi.2 Þá váru fylkiskonungar í Nóregi, er þessi saga gerðisk. Ketill var ágætr maðr ok vel auðigr at fé, rammr at afli ok inn rǫskvasti í ǫllum mannraunum ok hafði verit í hernaði inn fyrra hlut ævi sinnar, en settisk nú at búum sínum, sem aldr fœrðisk yfir hann. Hann átti Mjǫll, dóttur Ánar bogsveigis. Ketill átti son með henni; hann er Þorsteinn nefndr;3 hann var vænn maðr sjónum; 4engi var hann ágætismaðr á vǫxt eða afl; hann var átján [vetra], þá er þetta var tíðenda, en þó var athæfi Þorsteins ok allr fœrleikr með inu betra meðallagi at því, sem þá váru ungir menn.
Í þenna tíma þóttusk menn þess verða varir, at úthlaupsmenn eða illvirkjar myndi vera á leið þeiri, er liggr á milli Jamtalands ok Raumsdals,4 því at engir kómu aptr, þeir er fóru, ok þótt saman væri fimmtán eða tuttugu, þá hǫfðu þó engir aptr komit, ok þóttusk menn því vita, at frágørðamaðr5 myndi úti liggja. Menn Ketils bónda urðu minnst fyrir þessum ófriði, bæði manndrápum ok féskǫðum, ok gerðu menn mikit orð á til ámælis, at sá væri mikill vanskǫrungr, er yfirmaðr var þess heraðs, at engar atgørðir skyldu í mót koma slíkum óhœfum, ok kváðu Ketil nú mjǫk eldask, en hann gaf sér fátt um, en þótti þó eptir því, sem þeir sǫgðu.
Þat var eitt sinn, at Ketill mælti við Þorstein, son sinn: „Ǫnnur gerisk nú atferð ungra manna en þá er ek var ungr, þá girntusk menn á nǫkkur framaverk, annattveggja at ráðask í hernað eða afla fjár ok sóma 5með einhverjum atferðum, þeim er nǫkkur mannhætta var í, en nú vilja ungir menn gerask heimaelskir ok sitja við bakelda ok kýla vǫmb sína á miði ok mungáti,6 ok þverr því7 karlmennska ok harðfengi, en ek hefi því fjár aflat ok virðingar, at ek þorða at leggja mik í hættu ok hǫrð einvígi. Nú hefir þú, Þorsteinn, lítinn krapt hlotit afls ok vaxtar; er þat ok líkast, at þú fylgir þar eptir þinni athǫfn ok fari þar eljun eptir ok ǫll tilræði,8 því at eigi villtu víkjask eptir atferðum inna fyrri frænda þinna ok sýnir þik eptir því, sem þú ert ásýndum, ok mun hugr fylgja vexti. Þat var ríkra manna siðr, konunga eða jarla, várra jafningja, at þeir lágu í hernaði ok ǫfluðu sér fjár ok frama, ok skyldi þat fé eigi til arfs telja né sonr eptir fǫður taka, heldr skyldi þat fé í haug leggja hjá sjálfum hǫfðingjum.9 Nú þótt synir þeira tœki jarðir, máttu þeir eigi haldask í sínum kostum, þótt virðing felli til, nema þeir legði sik ok sína menn í hættu ok herskap, aflandi [sér] svá fjár ok frægðar, hverr eptir annan, ok stíga svá í fótspor frændum sínum. Nú ætla ek, at þér sé ókunn hermanna lǫg, ok mætta ek þau kenna þér;10 ertu nú ok svá aldrs 6kominn, at þér væri mál at reyna [þik ok vita], hvat hamingjan vill unna þér.“ Þorsteinn svarar: „Eggjat væri nú, ef nǫkkut tjóaði.“ Hann stóð upp ok gekk í brott ok var inn reiðasti.
Skógr mikill liggr á milli Raumsdals ok Upplanda, er almannavegr liggr yfir, þótt nú heptisk fyrir þeim meinvættum, er menn hugðu úti liggja, þótt engi kynni frá at segja; nú þótti sú framaferð mest at ráða hér bœtr á.
Þat var litlu síðar en þeir feðgar hǫfðu við talazk, at Þorsteinn gekk út einn saman frá drykkju ok hyggr þat helzt fyrir sér, at hann mun treysta á hamingju fǫður síns ok verða eigi fyrir atyrðum hans, heldr vildi hann nú leggja sik í nǫkkura mannhættu; hann tók hest sinn ok reið einn saman til skógar, þangat sem honum þótti helzt ván illvirkjanna, þó at honum þœtti lítil ván framgangsins við slíkt ofrefli, sem hann þóttisk vita, at fyrir myndi búa; vildi hann nú ok heldr leggja lífit á en fara at ørendislausu. Hann hepti hest sinn við skóginn ok gekk síðan í hann ok fann afstíg einn, er lá af þjóðgǫtunni; ok sem hann hafði lengi gengit, fann hann í skóginum hús mikit ok vel gǫrt. Þorsteinn þóttisk vita, at þetta herbergi myndi sá eiga, er stígana hafði bannat, hvárt sem þeir váru einn eða fleiri. Síðan gekk Þorsteinn inn í skálann ok fann þar stórar kistur ok mart til gœða. Þar var skíðahlaði11 mikill, en annars vegar vara í sekkum ok alls kyns varningr. Þar sá hann rekkju eina; hon var miklu meiri en nǫkkur sæng, er Þorsteinn hafði fyrr sét; þótti honum sá 7œrit hár, er þetta rúm var mátuligt. Rekkjan var vel tjǫlduð. Þar var ok borð búit með hreinum dúkum ok heiðrligum krásum ok inum bezta drykk. Ekki gerði Þorsteinn at þessum hlutum; síðan leitaði hann sér undanbragðs, at hann væri eigi þegar fyrir augum þeim, er skálann byggði, því at hann vildi fyrr vita, hvert efni honum þœtti í vera, en þeir tœkisk orðum eða sæisk. Hann fór síðan upp í milli sekkanna í vǫruhlaðann ok sat þar. Síðan heyrði hann út dyn mikinn, er á leið kveldit, ok síðan kom inn maðr ok leiddi eptir sér hest; sjá maðr var harðla mikill, hvítr var hann á hár, ok fell þat á herðar með fǫgrum lokkum. Þorsteini sýndisk maðrinn vera inn fríðasti. Síðan kveykði þessi maðr upp eld fyrir sér, en leiddi áðr hest sinn til stalls; hann setti munnlaug fyrir sik ok þó sik ok þerrði á hvítum dúk.12 Hann renndi ok af verpli vænan drykk í stórt stéttarker13 ok tók síðan til matar. Allt sýndisk Þorsteini athæfi þessa manns merkiligt ok mjǫk hœverskligt; miklu var hann meiri maðr en Ketill, faðir hans, ok þótti hann, sem var, manna mestr. Ok er skálabúinn var mettr, sat hann við eld ok sá í ok mælti: „Skipun er hér á orðin, eldrinn er nú meir fǫlskaðr en ek hugða; hygg ek, at hann hafi verit fyrir skǫmmu upp kveykðr,14 ok veit ek eigi, hvat þat veit, ok má vera, at menn sé komnir ok siti um líf mitt, ok er þat eigi fyrir sakleysi, ok skal ek fara ok leita um húsit.“ Síðan tók hann sér eldiskíð ok leitaði ok kom þar at, sem vǫruhlaðinn var. Svá var þar háttat, at ganga mátti af hlaðanum ok í 8einn stóran reykbera, er á var skálanum.15 Ok er spellvirkinn kannaði hlaðann, var Þorsteinn úti, ok gat skálabúinn eigi hitt hann, því at Þorsteini var annarra forlaga auðit en vera þar drepinn. Hinn leitaði þrysvar um húsit ok fann ekki. Þá mælti skálabúinn: „Kyrrt mun ek nú vera láta, ok er óvíst til hvers um dregr, ok má vera, at þat komi fram um mína hagi, sem mælt er, at illa gefask ill ráð.“ Síðan gekk hann aptr til hvílunnar ok tók af sér saxit.16 Svá sýndisk Þorsteini, sem þat væri in mesta gersemi ok alllíkligt til bits, ok gerði sér þat í hug, at duga myndi, ef hann næði saxinu. Honum kom nú ok í hug eggjan feðr síns, at þrótt ok djarfleik myndi til þurfa at vinna slíkt afrek eða ǫnnur, en frami ok fagrligir penningar myndi í móti koma, ok hann myndi þá þykkja betr gengit hafa en sitja við eldstó móður sinnar. Þá kom honum ok í hug, at faðir hans segði hann eigi betra til vápns en dóttur eða aðra konu ok meiri sœmð væri frændum, at skarð væri í ætt þeira en þar sem hann var. Slíkt hvatti Þorstein fram, ok leitaði hann sér þá fœris, at hann mætti einn hefna margra vanréttis, en í ǫðru lagi þótti honum þó skaði mikill um manninn. Síðan sofnar skálabúi, en Þorsteinn gerir tilraun með nǫkkuru harki, hvé fast hann svæfi; hann vaknaði við ok snerisk á hlið; ok enn leið stund, ok gerði Þorsteinn tilraun aðra, ok vaknaði hann enn við ok þó minnr. It þriðja sinn gekk Þorsteinn fram ok drap mikit hǫgg á rúmstokkinn ok fann, at þá var allt kyrrt um hann. Síðan kveykði Þorsteinn log ok gekk 9at rekkjunni ok vill vita, ef hann væri á brott. Þorsteinn sér, at hann liggr þar ok svaf í silkiskyrtu gullsaumaðri ok horfði [í] lopt upp. Þorsteinn brá þá saxinu ok lagði fyrir brjóst inum mikla manni ok veitti honum mikit sár. Þessi brásk við fast ok þreif til Þorsteins ok kippði honum upp í rúmit hjá sér, en saxit stóð í sárinu, en svá fast hafði Þorsteinn til lagit, at oddrinn stóð í beðinn, en þessi maðr var fárrammr17 ok lét þar standa saxit sem komit var, en Þorsteinn lá í milli þilis ok hans. Inn sári maðr mælti: „Hverr er sjá maðr, er mér hefir áverka veittan?“ Hann svarar: „Þorsteinn heiti ek, ok em ek sonr Ketils raums.“ Maðrinn mælti: „Ek þóttumk vita áðr nafn þitt,18 en þó þykkjumk ek frá ykkr feðgum þessa hafa sízt makligr verit, því at ek hefi ykkr lítit eða ekki mein gǫrt, en nú vartu heldr til skjótr, en ek heldr til seinn, því at nú var ek á brott búinn at19 hverfa frá þessu óráði, en á ek alls kosti við þik, hvárt ek læt þik lifa eða deyja; nú ef ek geri eptir verðleik ok sem20 þú hefir til stefnt, þá segði engi frá okkarri sameign, en ek ætla þat nú ráðligast, at láta þik þiggja líf þitt, ok mætti mér verða at þér gagn, ef svá vildi takask. Nú vil ek ok segja þér nafn mitt; ek heiti Jǫkull, ok em ek sonr Ingimundar jarls af Gautlandi,21 en eptir hætti ríkra manna sona aflaða ek mér fjár, þótt heldr væri frekliga at ort,22 en nú var ek 10búinn til brottferðar. Nú ef þér þykkir nǫkkut veitt í lífgjǫf þinni, þá far á fund fǫður míns, en hitt þó fyrr at máli móður mína, er Vígdís heitir, ok seg henni einni saman þenna atburð ok ber henni ástsamliga kveðju mína ok seg, at hon komi þér í frið við jarl ok fulla vingan með þeim hætti, at hann gipti þér dóttur sína, en systur mína, er Þórdís heitir. Nú er hér gull, er þú skalt bera til jarteina, at ek sendi þik, ok þótt henni þykki mikill harmr sinn eptir mik, þá vænti ek, at hon virði meira ást ok orðsending mína en tilgørning þinn; en mér segir svá hugr um, at þú munir gæfumaðr verða; nú ef þér verðr sona auðit eða þínum sonum, þá láttu eigi nafn mitt niðri liggja, ok vænti ek mér þar gœða af, ok hefi ek þat fyrir lífgjǫfina.“23 Þorsteinn bað 11hann nú gera sem honum líkaði um lífgjǫf við sik ok aðra hluti ok kvazk þar einskis mundu um biðja. Jǫkull kvað nú vera hans líf undir sér, — „ok allmjǫk muntu eggjaðr verit hafa þessa verks af feðr þínum, enda hafa mik nú at fullu bitit hans ráð, ok sé ek, at þér líkar, þótt vit deyjum báðir, en meiri forlaga mun þér auðit ver[ð]a; eigi eru þeir forystulausir, er þú ert fyrirmaðr, sakar áræðis ok karlmennsku, ok betr er þá sét fyrir kosti systur minnar, at þú fáir hennar, en víkingar fái hana at herfangi. Nú þótt þér sé ríki boðit í Gautlandi, þá far þú heldr til eigna þinna í Raumsdal, því at eigi munu fǫðurfrændr mínir þér ríkis unna eptir hans dag, en verða má, at hǫrmungarvíg liggi í kyni yðru, ok munu menn missa saklaussa frænda sinna. Nú seg eigi til nafns míns alþýðu, nema feðr þínum ok frændum mínum, því at ævin hefir ófǫgr verit, enda er nú goldit at verðugu, ok ferr svá flestum ranglætismǫnnum.24 Nú tak hér gullit ok haf til jarteina, en kipp í brott saxinu, ok mun þá eigi langt verða okkart viðtal.“ Síðan kippði Þorsteinn í brott saxinu, en Jǫkull dó.
Eptir þessi tíðendi ríðr Þorsteinn heim, ok er hann nálgaðisk bœinn, sá hann marga menn ríða í mót sér ok kenndi þar fǫður sinn ok marga kunningja, ok fóru allir hans at leita; ok er þeir fundusk, kvaddi Ketill son sinn með blíðum orðum ok þóttisk hann ór helju heimtan hafa, — „ok iðr[uð]umk ek þegar eptir þeira orða, er ek mælta við þik til frýju eða áleitni.“ Þorsteinn svarar ok kvað hann lítt hafa fyrir sét, hvárt 12hann kœmi nǫkkurn tíma aptr eða aldri, en kvað hamingjuna hafa styrkt nú svá sitt mál, at hann hafði heill aptr komit. En þótt þeir25 kasti þessum orðum fram með nǫkkurri styggð, þá urðu þeir brátt vel sáttir. Segir Þorsteinn nú feðr sínum allan atburð sinnar ferðar. Fyrir þetta verk fekk Þorsteinn góðan orðstír af hverjum manni, sem ván var. Síðan lætr Þorsteinn þings kveðja, ok kómu þar allir byggðarmenn ór þeim heruðum. Á þessu þingi stóð Þorsteinn upp ok mælti: „Þat er ǫllum yðr kunnigt at gera, at ótti sá, er á hefir legit hér um hríð af stigamǫnnum, at menn máttu eigi fara ferða sinna, hann er nú af ráðinn ok endaðr. Er þat ok mest undir þessi minni þingstefnu,26 at ek vil, at hverr taki sitt fé, þat er átt hefir, en ek mun þat eignask, er af gengr.“ Hér at var gǫrr góðr rómr af mǫnnum, ok fekk Þorsteinn virðing mikla með ǫllu sínu tiltœki. Nafn illvirkjans vissi eigi alþýða manna, af því at þat var lítt á lopt borit.
Þat var einn dag, at Þorsteinn talar við fǫður sinn, at hann myndi fara austr á fund Ingimundar jarls, sem hann hefði heitit Jǫkli; kvað Ketill þat eigi ráðligt, at ganga í hendr óvinum sínum, ok bað hann heldr heima vera, — „ok þó at jarl vili eigi granda þér, þá má þó vera, at nǫkkurir verði þér ágangsamir ok eigi góðviljugir.“ Þorsteinn svarar: „Því hefi ek heitit Jǫkli, sem ek skal enda, ok þótt ek bera þaðan hvárigan fót heilan, þá skal ek þó fara.“ Síðan bjósk Þorsteinn ok 13fór til Gautlands ok helt svá til, at hann kom til heimilis jarls snimma dags. Jarl var farinn á veiðar at ríkra manna sið. Þorsteinn gekk inn í eina drykkjustofu ok settisk í bekk með fǫruneyti sínu; þá kom kona jarls í stofuna ok leit þá, er komnir váru, ok sá, at vera mundi útlendir menn. Hon spurði at, hverir þeir væri. Þorsteinn kvazk norrœnn vera, — „en ek á leynt ørendi við þik, ok gǫngum tvau saman.“ Hon gerði svá. Þá mælti Þorsteinn: „Tíðendi hefi ek at segja þér, víg Jǫkuls sonar þíns.“ Hon svarar: „Þau mega mér mikil þykkja, en eigi ólíklig, fyrir sakar hans tiltekðar ok vándrar athafnar, en hvat skyldir þik til at segja þessa harmsǫgu ok fara til langan veg?“ Þorsteinn svarar: „Mikit dregr mik til þess; ek hét honum með trúnaði at okkrum skilnaði, at ek mynda á yðvarn fund fara ok segja satt í frá okkrum skilnaði; er því eigi at leyna, at ek varð hans banamaðr, því at ófœrt þótti várum mǫnnum at sitja undir hans hendi sakar manndrápa ok férána, en þó, þér at segja í trúnaði, kom ek á hans vald, ok átti hann kost at drepa mik, ef hann vildi, en hann gaf mér líf ok lagði þat á við mik, at ek skylda á þinn fund fara at hans orðsendingu, ok sjá máttu, at hœgra væri heima en hætta á yðra miskunn. Nú hefi ek hér gull, er hann kvað yðr mundu við kannask ok bað mik þat bera til jarteina, at þú kœmir mér í sætt við jarl með þeiri umleitan, at ek fenga dóttur ykkra mér til konu, er Þórdís heitir; hann kvazk ok vænta, at meira myndir þú virða sending hans ok tilskipun en tilverknað minn.“ Vígdís roðnaði við mjǫk ok mælti: „Djarfr maðr muntu vera, en þat hygg ek, at þú segir sannendi af ykkrum fundi, ok ef Jǫkull gaf þér líf, þá væri þat mitt ráð, at þú fengir þat, því at þú ert giptuvænligr maðr at sjá; en fyrir bœnarorð Jǫkuls sonar 14míns mun ek byrja mál þitt við jarl, en þú ver í leynum fyrst.“
Ok er jarl kom heim, þá gekk drottning á fund hans ok mælti: „Tíðendi er yðr at segja, þau er bæði okkr henda.“27 Jarl svarar: „Þú munt segja dauða Jǫkuls sonar míns.“ Hon kvað þat satt vera. Jarl mælti: „Eigi mundi hann sóttdauðr verða.“ Hon svarar: „Þat er satt, at hann var veginn, ok sýndi hann áðr mikinn drengskap; hann gaf þeim manni líf, er þat gerði, ok sendi hann hingat á várt vald með sǫnnum jarteinum, at þú gæfir honum grið ok upp sakarnar, þó at miklar sé; verða mætti þér ok styrkr at manninum, ef þú efldir hann með mægðum ok gjaforði dóttur þinnar eptir28 tilskipun Jǫkuls; hefir hann ok ætlat, at þú myndir nǫkkurs virða hans síðustu bœn; máttu ok sjá, hversu trúlyndr þessi maðr hefir verit í sínum heitum, þar sem hann fór hingat í ófriðarstað frá eignum [sínum] í hendr oss. Nú vænti ek fyrir minn flutning, en sonar þíns orðsending, at þú munir gera sem ek beiði, ok lítið hér á jarteinir.“ Hon sýnir honum þá gullit. Jarl blés þá við mœðiliga ok mælti: „Mart hefir þú mælt ok mjǫk djarfliga, at ek mynda þeim manni gera sœmð, er drepit hefir son minn, ok væri sjá maðr heldr dauða verðr en29 vingjafa.“ Drottning mælti: „Á hitt er at líta, herra, hvat í er at virða, orð Jǫkuls ok dyggð mannsins at ganga á vald þitt; í annan stað aldr þinn mikinn, at þú þarft forstjóra fyrir þér, ok mun sjá maðr þar vel til fallinn. Nú svá sem Jǫkull gaf honum líf ok átti áðr alls kosti við hann ok sótti sjá maðr giptu til hans, svá óvænliga sem hann stefndi, þá er ok einsætt, at eigi farim vér þeim sigri30 eða hamingju manns þessa, en 15drengiligu órræði sonar okkars, ok er þat mikill sigr at haga svá sem Jǫkull gerði, at gefa þeim líf, er þvílíkar sakar hefir við oss gǫrt, ok er þat in mesta skǫmm at gera honum nú mein, þar sem hann er kominn á várt traust.“ Jarl mælti: „Allmjǫk fylgir þú þessum manni, ok hefir þér vel á hann litizk, ok fyrir víst vil ek sjá hann ok virða fyrir mér, hverr slœgr mér þykkir í vera, ok mun honum þat miklu skipta, hvern veg mér virðisk hann fyrir augum.“ Síðan var Þorsteinn fram leiddr ok stóð hann fyrir jarli, en drottning hafði svá til stillt, at honum var runnin in mesta reiði. Þorsteinn mælti: „Allt er nú, herra jarl, á yðru valdi um minn hag; er yðr nú ok kunnigt, hvat ørendum ek hefi hingat haft; vil ek ok biðja yðr til sætta, en kvíða engu, hvat þér vilið gǫrt hafa;31 er þat ok hǫfðingja siðr, at veita þeim líf, er sjálfkrafa ganga upp á þeira náð.“ Jarl mælti: „Svá lízk mér á þik, sem ek muna gefa þér líf; mun þat nú ok vænst til sonarbóta, at þú gangir í sonar stað, ef þú vilt með mér vera, því at hamingju mót er á þér; er þat ok eigi stórmannligt, at stríða þeim, er á vald manns gengr.“32 Þorsteinn þakkar jarli lífgjǫfina, ok var hann þar um hríð, ok kǫnnuðusk menn hugi við.33 16Jarl fann brátt, at Þorsteinn var vitr maðr ok merkiligr í ǫllum háttum. Þat var eitt sinn, at Þorsteinn mælti til jarls: „Nú vil ek vita, hvers af er kostr um mægðirnar við yðr, herra.“ Jarl svarar: „Eigi vil ek því afneita, því at vera má, at þat sé til hamingju várrar ættar, en þat vil ek þú sér með oss.“ Þorsteinn mælti: „Því vil ek játa ok kunna þǫkk, at vera hér meðan þér lifið, en eigi munu menn unna mér hér metorða eptir þinn dag, ok verðr hverr eptir sínum forlǫgum at leita.“ Jarl kvað líkliga slíkt mælt.
Litlu síðar reið Þorsteinn [heim] ok segir feðr sínum alla ráðastofnun ok bað hann til ferðar, ok svá gerði Ketill. Jarl bjó veizlu, en Þorsteinn sótti til með Raumdœla ok mǫrgu stórmenni, en veizlan var prýdd góðum tilfǫngum; gekk hon út34 með inni mestu sœmð ok stórum fégjǫfum, ok skilðusk þeir jarl ok Ketill með inni mestu vináttu. Þorsteinn var eptir með konu sína. Jafnan frétti Þorsteinn vingjarnlig orð til sín frá jarli. Brátt váru ástir góðar með þeim Þorsteini ok Þórdísi.
Þess er getit eitt kveld, at menn kómu til jarls með þeim tíðendum, at þeir sǫgðu lát Ketils raums ok þat með, at menn vildu, at Þorsteinn fœri aptr til áttjarða sinna ok ríkis. Þorsteinn bar þetta mál fyrir konu sína ok jarl; hon bað hann fyrir sjá ok kvazk því vilja at fylgja, sem hann vill. Honum kvazk mest í hug at fara heim, talði þat35 sízt ǫfundar-eyri ok allir myndi honum þar bezt sœmðar unna. Þessu ráði samþykkði ok jarl ok kvað líkligt, at heima myndi honum auðit verða 17framgangs heldr en hjá ókunnu fólki. Brátt eptir þetta tók jarl sótt; hann heimti til sín Þorstein mág sinn ok svá dóttur sína ok mælti: „Búið nú ferð yðra svá heðan í braut, at þat sé með mikilli sœmð í fjárhlutum, ok megu frændr várir því þó vel una, at þeim sé hér ríki allt upp gefit í landi með því ǫllu, sem hér fylgir. En ef ykkr verðr sonar auðit, látið hann hafa mitt nafn.“ Þorsteinn kvað svá vera skyldu, en því kvazk hann eigi eptir jarls tign leita, at frændr hans váru ótignir.36
Ingimundr jarl andaðisk litlu síðar, en Þorsteinn fór heim til eigna sinna ok tók við fǫðurleifð sinni; hann var í hernaði á sumrum ok aflaði fjár ok virðingar, en sat heima at búum sínum at vetrum ok þótti inn mesti sómamaðr.
Ingjaldr hét maðr, er bjó í Hefni ey norðr á Hálogalandi;37 hann var bóndi hraustr ok var í hernaði á sumrum, en sat um kyrrt á vetrum. Þat var vingott með þeim Ingjaldi ok Þorsteini. Ingjaldr var góðr búþegn ok mikilhæfr maðr.
Þorsteinn átti son við konu sinni, ok er sveinninn var fœddr, var hann borinn at feðr sínum. Þorsteinn leit á hann ok mælti: „Sjá sveinn skal heita Ingimundr eptir móðurfeðr sínum, ok vænti ek honum hamingju sakar nafns.“38 Sveinninn var snimma með miklum þroska.
18Þeir Þorsteinn ok Ingjaldr áttu vinaboð saman á hverju hausti, þá er þeir kómu ór víkingu. Ok eitt sinn, er Ingjaldr var at veizlu hjá Þorsteini, þá rann sveinninn Ingimundr at Ingjaldi. Hann mælti þá: „Hamingjusamligr sveinn ertu, ok fyrir vináttu okkar fǫður þíns þá vil ek bjóða þér heim til mín til slíks fóstrs sem ek kann at veita þér bezt.“ Þorsteinn kvazk þiggja mundu boðit, ok fór sveinninn heim með Ingjaldi. Grímr hét son Ingjalds, en annarr Hrómundr; þeir váru vænligir menn ok gerðusk fóstbrœðr Ingimundar.39 Þeir Þorsteinn ok Ingjaldr heldu uppteknum hætti um heimboð ok veizlugørðir, ok þóttusk menn hafa iðgjǫld Ketils, þar sem Þorsteinn var, þótt hann væri maðr minni vexti eða eigi svá sterkr sem hann var.
Þat var eitt sinn, þá er Ingimundr hitti fǫður sinn, at hann mælti: „Gott fóstr hefir þú mér fengit, en nú vil ek, at þú fáir mér skip, ok vil ek herja í sumar eptir hætti inna fyrri frænda minna; em ek nú svá aldrs kominn, at ek má vel slíkt starfa, ok vil ek kosta til þessar ferðar sjálfr ok þú, en eigi fóstri minn, en veit ek, at ek má hafa af honum slíkt er ek vil.“ Þorsteinn kvað þessa vel leitat, — „ok mun ek fá þér eitt skip.“ Ingimundr kvað eigi mega minna við hlíta ok fór heim ok segir fóstra sínum. Ingjaldr svarar: „Þat er gott tillag, en ek skal fá Grími annat skip, ok skulu þit fara báðir samt með forsjá ok athygli; varizk ok [at] leggja 19þar at, sem ofrefli er fyrir; er ok þat meiri virðing at aukask af litlum efnum en at hefjask hátt ok setjask með lægingu.“ Síðan réðusk þeir í hernað, Ingimundr ok Grímr, ok fóru vel með víkingskap sínum; lǫgðu eigi at þar, at eigi sætti ráði,40 ok fengu fimm skip at hausti, ok váru ǫll vel búin at vápnum ok mǫnnum ok ǫllum herskap. Þat sýndisk brátt, at Ingimundr var djarfr í framgǫngu ok góðr drengr, traustr til vápns ok harðfengi, vinhollr ok góðgjarn, fastnæmr við vini sína,41 ok svá mátti hǫfðingja bezt farit vera sem honum var í fornum sið.42 Hann lýsir yfir því fyrir Grími, at hann ætlaði heim til fǫður síns at hausti ok vera þar um vetrinn nǫkkura stund með tuttugu menn; ok svá gerðu þeir. Þat fannsk á heldr, at Þorsteini [þótti] nǫkkut svá vita ofsa þarvist þeira ok eigi með fullri forsjá. Ingimundr svarar: „Eigi lízk mér svá, ok eigi áttu svá at mæla, ok sannligra er hitt, at þú beiðisk slíks í móti sem þú vill af fjáraflanum, eptir siðvenju hermanna, ok neyta þess svá, at sœmð fylgi. Nú samir þér vel at veita oss vistina með várum tilfǫngum.“ Þórdís mælti: „Vel er slíkt mælt ok drengiliga, ok svá myndi gǫrt hafa móðurfaðir þinn.“ Þorsteinn mælti: „Ek skal ok svá gera, ok er skǫruliga mælt.“ Þar eru þeir um vetrinn fram um jól, ok er þar góð vist ok glaðlig. Ǫllum þótti mikils um Ingimund vert, bæði um háttu hans ok yfirbragð; hann var kœnn við alla leika ok at allri atgørvi vel fœrr ok óágjarn við sér minni menn, en harðfengr ok framgjarn við sína óvini. Ok er jól leið, mælti Ingi20mundr til fǫður síns: „Nú munu vér kumpánar43 fara til fóstra míns ok vera þar, þat er eptir er vetrar, því at hann mun kunna þǫkk, at vér sém þar.“ Þorsteinn mælti: „Hitt þœtti mér nú ráð, at þú værir með oss í vetr, frændi.“ Ingimundr kvazk fyrir hinu ráð hafa gǫrt, ok svá gerðu þeir. Ingjaldr tók við þeim forkunnar vel ok sýndi á sér aufúsusvip,44 ok váru þeir þar um vetrinn, þat er eptir var. Ok er váraði, þá segir Ingimundr, at hann vill, at þeir búi ferð sína í hernað, segir þá nú til alls betr fœra en fyrr. Ingjaldr kvað þat sannendi. Síðan fóru þeir annat sumar í hernað ok fengu miklar tekjur fjár af reyfurum ok ránsmǫnnum, þeim sem lǫgðusk á fé bœnda eða kaupmanna;45 fóru svá um sumarit. Þá mælti Ingimundr: „Ef eigi verða stórar mannraunir í várum ferðum, þá er einsætt at fara með hernaðinum drengiliga.“ Allir hlýddu hans boði ok banni. Ok er nǫkkut svá var haustat, kómu þeir við Svíasker;46 þar váru víkingar fyrir, ok bjuggusk þegar hvárirtveggju til bardaga ok bǫrðusk fyrst með skotum ok grjóti. Engi var liðsmunr. Þar urðu margir menn sárir af hvárumtveggjum. Ingimundr fekk þar góðan orðstír þann dag, ok sannliga þóttusk þeir góðum hǫfðingja þjóna, er hans menn váru. Ok er kveldaði, varð á hvíld nǫkkur bardaganum. Ingimundr mælti þá: „Látum eigi þat á finnask, at vér letimsk, þótt þessi fundr hafi hóti heldr 21verit með nǫkkurri mannhættu.“ Þá stóð maðr upp á skipi þeira, sem fyrir váru; hann var bæði mikill ok vaskligr; sjá mælti: „Hverir eru þessir menn, er við oss hafa barizk í dag, en þat er ósiðligt, at menn hafask eigi orð við; eru hér ok engar sakar í milli áðr, svá at ek vita.“ Ingimundr svarar: „Ef þú spyrr at forráðsmǫnnum várs liðs, þá heitir annarr Ingimundr, en annarr Grímr, eða hverr ertu?“ Hann svarar: „Sæmundr er mitt nafn; em ek ok formaðr þessa liðs, sygnskr maðr at ætterni.47 Kunnigt er mér ok um yðr frændr, ok þar sem vér erum samlendir menn, þá samir oss betr at vera eins liðs en berjask; hǫfu vér ok góða eina frétt til yðvar. Nú vilju vér mæla til vinganar við yðr, eigi fyrir því, at vér þurfim friðar at biðja fyrir liðsmunar sakar.“ Ingimundr svarar: „Vel vilju vér þetta mál virða ok leggja eigi til hallmælis; nú munu vér eigi kjósa oss þann hlut til handa, at girnask við yðr til óviss frama, en hafa nú handtekinn frið ok vináttu yðra.“ Nú settu þeir grið ok frið sín í milli ok heldu síðan allir saman, þat er eptir var sumarsins, ok varð þeim nú gott til fjár ok sóma, ok sigldu um Sognsjó um haustit. Sæmundr kvað [þá] þar skiljask mundu ok finnask þar at sumri með vináttu. Ingimundr játtar því. Sæmundr helt nú í fjǫrðinn, en Ingimundr sigldi norðr með landi ok hafði mǫrg skip ok mikit fé; hann 22fór til fǫður síns með fimm tøguα manna. Grímr mælti: „Ætlar þú eigi nú, fóstbróðir, at feðr þínum þykki œrnir gestir?“ Hann kvazk ætla, at nú væri nær hófi. Þorsteinn gekk í mót syni sínum ok bauð honum með allri ǫlúð.48 Ingimundr kvazk svá gera mundu. Þorsteinn veitti þeim stórmannliga um vetrinn ok kvazk vel við una at eiga þvílíkan son ok kvazk hafa snimma sét á honum frændagiptu, — „ok svá sem ek sé, at þinn þroski vex, þá skaltu hafa af mér því meiri sóma.“ Ingimundr var þar um vetrinn, ok þótti mjǫk fara vaxandi hans virðing; því meira lét hann til sín koma um fégjafar ok aðra stórmennsku sem fǫngin váru nœgri.
En er váraði, þá rœddu þeir um ferðir sínar fóstbrœðr. Grímr kvazk eigi mundu um breyta ok fylgja honum. Síðan réðusk þeir í hernað, ok kom Sæmundr til móts við þá, sem mælt var, ok fóru allir samt um sumarit. Þeir áttu saman félag um þrjú sumur í samt fyrir vestan haf ok ǫfluðu fjár ok góðs orðróms. Ingimundr var fyrir þeim ǫllum um ráðagørðir ok vitsmuni ok allan skǫrungskap, ok var þeira félagskapr at ǫllu49 merkiligr. Ingimundr var með feðr sínum á vetrum; þóttisk Þorsteinn ok aldri fullmikinn geta gǫrt sóma Ingimundar sonar síns, þegar hann sá, hvélíkr maðr hann vildi verða.
Þess er getit it síðasta sumar, er þeir Sæmundr áttu fé saman, ok kómu þá með miklu meira herfangi en fyrr, þá gerðusk þau tíðendi í Nóregi, at herr safnaðisk saman austr við Jaðar, ok var þá kominn náliga allr landherr í tvá staði; var þar ǫðrum megin Haraldr, er 23kallaðr var lúfa;50 hann barðisk í mót landshǫfðingjum ok átti þann inn síðasta bardaga, áðr hann ynni allt land undir sik, er hann barðisk í Hafrsfirði.51 Ok í því bili kómu þeir Ingimundr ok Sæmundr í land, sem sagt var áðr, þar nær sem herrinn var saman kominn. Þá mælti Ingimundr: „Hér horfisk nú til mikilla tíðenda, því at hér eigu hlut í allir inir stœrstu menn innanlands, þótt ek telja Harald konung mest verðan, ok sá maðr er mér vel at skapi, ok vil ek honum bjóða mitt lið, því at eigi er þat við hváriga muni.“52 Sæmundr kvazk eigi mundu hætta lífi sínu fyrir hans sakar; kom hann ok eigi í þann bardaga. Ingimundr svarar: „Sjá máttu, fóstbróðir, at mikill er afli konungs, eða hvárt þeim gegnir betr, er með honum eru, eða hinum, er í mót honum standa; at því er ek hygg, mun hann þat ok góðu launa þeim, er honum veita nú sœmð ok eptirgǫngu, en mér myndi þykkja óvíst, hvat fyrir lægi, ef eigi er hans vili gǫrr, ok mun þat skilja með okkr.“ Síðan sigldi Sæmundr frá ok inn eptir Sognsjó með sitt lið, en Ingimundr sigldi inn í Hafrsfjǫrð ok leggr at skipaflota Haralds konungs. Þessir hǫfðingjar váru mestir í mót Haraldi konungi: Þórir haklangr53 ok Ásbjǫrn 24kjǫtvi;54 þeir hǫfðu allmikit lið ok harðsnúit. Ingimundr lagði at við lyptingina á konungs skipinu ok kvaddi konung á þessa leið: „Heill, heill, herra.“ Konungr svarar: „Vel fagnar þú, eða hverr ertu?“ „Ingimundr heiti ek ok em Þorsteinsson ok því hér kominn, at ek vil bjóða yðr mitt lið, ok hyggju vér þá betr hafa, er yðr veita, en hina, er við rísa; em ek nýkominn ór hernaði með nǫkkurum skipum.“ Konungr tók vel hans máli ok kvazk [hans] heyrt hafa getit at góðum hlutum, — „ok þat mynda ek vilja, at þér yrði launat þitt starf, því at ek skal allan Nóreg undir mik leggja,55 ok mikinn mun á ek at gera þeira, er mér vilja þjóna,56 eða þeira, er nú hlaupask á braut í flokka fjándmanna várra eða til eigna sinna, sem ek hefi spurt, at Sæmundr hefir gǫrt, félagi þinn, ok kalla ek meira manndóm sýnask í slíkum tiltekðum, sem þú hefir haft.“ Ingimundr segir Sæmundi mart þjóðvel gefit.
Eptir þetta kváðu við lúðrar um allan herinn, ok bjuggusk menn til, hverr eptir sínum efnum. Þenna bardaga átti Haraldr konungr mestan; þá var með honum Rǫgnvaldr af Mœri57 ok margir aðrir stórir hǫfðingjar ok þeir berserkir, er Úlfheðnar váru kallaðir; þeir hǫfðu vargstakka fyrir brynjur ok vǫrðu framstafn 25á konungs skipinu,58 en konungr sjálfr varði lyptingina með inni mestu prýði ok karlmennsku; mátti þar sjá mǫrg hǫgg bæði ok stór. Nú gerðusk brátt mǫrg tíðendi ok stór á skammri stundu í hǫggum ok spjótalǫgum með grimmligri grjótflaug;59 gerðisk nú skjótt mikit mannfall af hvárumtveggjum. Ingimundr fylgði vel Haraldi konungi ok aflaði sér góðs orðs. Fundinum lauk svá, sem mǫrgum er kunnigt ok fullfrægt er orðit, at Haraldr konungr fekk ágætan sigr ok varð síðan einvǫldugr yfir ǫllum Nóregi. Hann launaði hǫfðingjum ǫllum þeim, er honum fylgðu, ok svá hverjum ǫðrum með inni mestu stórmennsku. Rǫgnvaldi gaf hann jarldóm ok mælti: „Þú hefir sýnt mikinn manndóm í fylgð þinni við mik; þú hefir ok látit son60 þinn fyrir mínar sakar, ok má hann eigi aptr gjalda, en hitt má ek, at launa þér sœmðum, fyrst því at verða jarl ok þar með eyjar þær, er liggja fyrir vestan haf, er Orkneyjar heita; þær skaltu hafa í sonarbœtr; margan annan sóma skaltu þiggja af mér;“ — ok þat efndi konungr. Rǫgnvaldr sendi vestr Hallað, son sinn, ok gat hann eigi haldit ríkinu fyrir víkingum. Þá sendi hann Torf-Einar, son sinn, ok lézk vænta, at hann myndi halda ríkinu. Hann var jarl fyrstr á Orkneyjum, ok af honum eru komnir allir Orkneyja jarlar.61 Haraldr konungr gaf 26mǫrgum stór lén fyrir sína fylgð ok virði svá mikils við menn, hvárt með honum hǫfðu verit eða móti, at alla gœddi hann þá at nǫkkurum hlutum, en hina, sem honum hǫfðu mótsnúnir verit, rak hann ór landi, meiddi eða drap, svá at engir fengu nǫkkura viðréttu. Síðan mælti konungr til Ingimundar: „Mikla vináttu hefir þú við mik sýnt, en aukit sjálfum þér frama; skal ek ávallt þinn vinr vera, en hlutskipti þitt skulu vera þrjár skipshafnir; þar með skaltu hafa herbúnað allan þeira víkinga, er þú barðisk við,62 ok til marks, at þú hefir verit í Hafrsfirði, skaltu eignask at gjǫf hlut þann, er átt hefir [Ásbjǫrn] kjǫtvi, sem hann hafði mestar mætur á,63 nú 27er þat meir til sannenda þessa fundar en þat sé mikit fé, en þó sœmð í at þiggja af oss; en þá er vér hǫfum skipat ríki várt, skal ek launa þér liðsemðina með heimboði ok vingjǫfum.“ Ingimundr þakkar konungi gjafar ok góð orð, ok skilðusk með því. Konungr sagðisk ok minnugr vera skyldi Sæmundar fyrir sínar tiltekjur ok dróttinsvik við sik.
Ingimundr hitti brátt eptir bardagann í Hafrsfirði Sæmund ok segir honum, at eigi hefir fjarri farit hans hugboði um fundinn, — „ek veit ok, sakar orða konungs, at þér hœfir eigi kyrrum at sitja, ok kalla ek ráð, at þú leitir undan, því at konungr mun efna heit sín, en ek spari þik til harðra álaga fyrir okkarn vinskap; þœtti mér eigi óráðligt, at þú leitaðir til Íslands, sem nú gera margir virðingamenn, þeir sem eigi bera traust til at halda sik fyrir ríki Haralds konungs.“ Sæmundr mælti: „Sýnir þú í þessu sem ǫðru trúskap þinn ok vingan, ok mun ek þetta ráðs taka.“ Ingimundr bað hann svá gera, — „ok hefði betr verit, at þú hefðir mér fylgt í Hafrsfirði ok þurfa nú eigi at fara í eyðisker þetta.“ Sæmundr kvað hann mǫrgu nær geta. Síðan seldi hann jarðir sínar á laun ok bjósk til brautferðar, en þakkaði Ingimundi sín tillǫg ok mælti enn til vináttu. Sæmundr fór síðan til Íslands ok kom í Skagafjǫrð; var þá enn víða ónumit landit;64 hann fór með 28eldi at fornum sið65 ok nam sér land þar er nú heitir Sæmundarhlíð í Skagafirði ok gerðisk þroskamikill maðr. Sonr hans hét Geirmundr, en Reginleif dóttir, er átti Þóroddr hjálmr; þeirra dóttir var Hallbera, móðir Guðmundar ins ríka á Mǫðruvǫllum ok Einars Þveræings.66
Ingimundr fór til fǫður síns eptir bardagann í Hafrsfirði með miklum sóma. Þorsteinn tók við honum báðum hǫndum ok sagði hann hamingjusamliga snúit hafa sínum ráðum; kvað þat ok líkligt, — „þar sem þú ert dóttursonr Ingimundar jarls, ins gǫfgasta manns.“ Hann var þar um vetrinn, ok á þeim vetri kom Ingjaldr til Þorsteins, ok varð þar mikill fagnafundr. Ingjaldr kvað þá komit í þat efni um Ingimund, sem honum hefði hugr sagt, — „en veizlu hefi ek þér nú búna, fóstri minn, með ǫllum þeim fǫngum, sem ek hefi til.“ Ingimundr kvazk ok koma mundu. Ingjaldr fór heim ok bauð mǫrgum mǫnnum með sér. Síðan fór hverr sem boðit var. Þeir Ingjaldr efna þar seið eptir fornum sið, 29til þess at menn leitaði eptir forlǫgum sínum.67 Þar var komin Finna ein fjǫlkunnig.68 Ingimundr ok Grímr kómu til veizlunnar með miklu fjǫlmenni. Finnan var sett hátt ok búit um hana vegliga; þangat gengu menn til frétta, hverr ór sínu rúmi, ok spurðu at ørlǫgum sínum. Hon spáði hverjum eptir því sem gekk, en þat var nǫkkut misjafnt, hversu hverjum líkaði. Þeir fóstbrœðr sátu í rúmum sínum ok gengu eigi til frétta; þeir lǫgðu ok engan hug á spár hennar. Vǫlvan mælti: „Hví spyrja þeir inir ungu menn eigi at forlǫgum sínum, því at mér þykkir þeir merkiligastir menn af þeim, sem hér eru saman komnir?“ Ingimundr svarar: „Mér er eigi annara at vita mín forlǫg fyrr en fram koma,69 ok ætla ek mitt ráð eigi komit undir þínum tungurótum.“ Hon svarar: „Ek mun þó segja þér ófregit; þú munt byggja land, er Ísland heitir; þat er enn víða óbyggt; þar muntu gerask virðingamaðr ok verða gamall; þínir ættmenn munu ok margir verða ágætir í því landi.“ Ingimundr svarar: „Þetta er af því vel sagt, at þat hefi ek einhugsat,70 at koma aldri í þann stað, ok eigi verð ek þá góðr kaupmaðr, ef ek sel áttjarðir mínar margar ok góðar, en fara í eyðibyggðir þær.“ Finnan svarar: „Þetta mun fram koma, sem ek segi, ok þat til marks, at hlutr er horfinn ór pússi þínum,71 sá er Haraldr konungr gaf þér í Hafrsfirði, ok er hann nú 30kominn í holt þat, er þú munt byggja, ok er á hlutnum markaðr Freyr af silfri;72 ok þá er þú reisir bœ þinn, mun saga mín sannask.“ Ingimundr svarar: „Ef fóstra mínum væri eigi mótgørð í, þá myndir þú taka launin í hǫfði þér; en með því at ek em eigi ágangsmaðr eða tyrrinn,73 þá mun þat fyrir farask.“ Hon kvað þetta eigi þurfa at reiðimálum gera. Ingimundr segir hana þar illu heilli hafa komit. Hon kvað nú svá búit vera mundu, hvárt er honum þœtti vel eða illa. Ok enn mælti hon: „Gríms eru ok [forlǫg] þangat ok svá bróður hans, Hrómundar, ok munu þeir báðir verða gildir bœndr.“ Um morgininn eptir leitaði Ingimundr hlutarins ok fann eigi; þat þótti honum eigi góðs viti. Ingjaldr bað hann vera glaðan ok láta þetta eigi á sik bíta eða fyrir gleði standa ok kvað marga ágæta menn láta sér nú sóma at fara til Íslands; — „hefir mér ok gott eina til gengit, þótt ek byða hingat Finnunni.“ Ingimundr sagðisk honum enga þǫkk fyrir þetta kunna, — „en þó mun aldri týnask okkart vinfengi.“ Síðan ferr Ingimundr heim til fǫður síns ok var þar um vetrinn. Ok er váraði, spurði hann fóstbrœðr sína um ferðirnar, hvat þeim sýndisk. Grímr kvazk hyggja, at eigi mundi tjóa at brjótask við forlǫgunum, — „ok ætla ek 31nú í sumar til Íslands ok vit báðir brœðr, ok láta sér nú þat margir sóma, þótt gǫfgir sé; er mér sagt gott frá landakostum, at þar gangi fé sjálfala á vetrum, en fiskr í hverju vatni, skógar miklir, en frjálsir af74 ágangi konunga ok illræðismanna.“ Ingimundr svarar: „Eigi mun ek þangat, ok mun þat skilja með okkr.“ Grímr kvað svá vera mega, — „en eigi kemr mér þat á óvart, þótt við finnimsk á Íslandi, því at óhœgt mun forlǫgin at flýja.“ Ingimundr kvað sér víst sviptu75 at þeira skilnaði. Grímr sigldi út um sumarit ok báðir þeir brœðr, kómu í Borgarfjǫrð ok lǫgðu inn at Hvanneyri. Grímr kvazk ætla, at þat land myndi hann nema sér til ábúðar. Hann tók sér landnám svá mikit, at þar eru nú bœir margir í hans landeign.76 Hrómundr kvazk mundu leita upp til fjalla ok kvazk þar mundu ynði nema í fjallaendum. Grímr kvað þat vel efnat, at þeir hefði bæði jarðkost fjallanna [ok] þó neyti77 af sjónum. Hrómundr nam Þverárhlíð78 ok þótti vera merkismaðr ok kynsæll. Frá honum er kominn Illugi svarti.79 Grímr varð ok kynsæll, ok kom mart gǫfugmenni frá honum, þótt hér sé eigi nefndir.80
Þat sumar, er þeir brœðr fóru til Íslands, þá fór Ingimundr til fǫður síns ok var með honum. Þorsteinn faðir hans tók þá at eldask. Ok eitt sinn mælti Þorsteinn til Ingimundar: „Gott er nú at deyja ok vita son sinn slíkan hamingjumann; uni ek því bezt við ævi mína, at ek hefi verit engi ágangsmaðr við menn; er ok líkast, at með þeim enda slitni ævi mín, því at ek kenni nú sóttar. Nú vil ek þér, frændi, í kunnleika gera fjárfar mitt, hvert er, en eigi þykki mér kynligt, þótt þér svífi81 af þessum ættjǫrðum, ok læt ek mér eigi at því þykkja.“ Ingimundr kvazk hug mundu á leggja at breyta eptir hans fyrirsǫgn. Þorsteinn kvazk ætla, at Ingimundr myndi þykkja þar mikilmenni sem hann byggði, hvar sem hann væri. Þorsteinn segir honum þá marga hluti fyrir, ok brátt eptir þat andaðisk hann. Var honum þá veittr sœmiligr umbúnaðr eptir fornum sið. Ingimundr tók við fjárforráðum ok ǫllum eignum; ætlaði hann þar at nema ynði ok settisk nú um kyrrt.
Haraldr konungr inn hárfagri var nú kominn í fullan frið ok kyrrsetu, er mestr hefir verit allra fornkonunga í Norðrlǫndum; hann minntisk þá þess, er hann hafði játtat vinum sínum, ok gerði þeim nú ríkuligar veizlur með stórum sœmðum; hann bauð einkum Ingimundi,82 ok er hann kom, tók konungr allvel við honum ok mælti svá: „Þitt ráð spyrsk mér á 33margan hátt sómasamligt, en þó skortir þik einn hlut, at þú ert kvánlauss, en þó hefi ek hugsat þér ráðakost; var mér þat [þá] í hug, er þú lagðir líf þitt í hættu fyrir mitt líf. Dóttir Þóris jarls þegjanda heitir Vígdís; hon er kvenna fríðust ok með miklu fé; því ráði mun ek þér í hendr koma.“ Ingimundr þakkaði konungi ok kvazk fúss vera þessa ráðahags.83 Konungr veitir veizlu þessa með miklum ríkdóm ok metnaði, ok fara menn heim. Eptir þetta efnar Ingimundr til brúðhlaupsgørðar, ok at því búnu kemr þar Haraldr konungr ok mart annat stórmenni; gengr Ingimundr at eiga Vígdísi eptir því sem stofnat var. Þetta brúðkaup var veitt með inni mestu virðingu. Konungr lagði þar til mikinn kost í fégjǫfum ok annarri sœmð. Ingimundr mælti til konungs: „Nú uni ek allvel við minn kost, ok stórr heiðr er at verða fyrir yðrum góðvilja, en þat stendr mér í hug, er Finnan hefir mér spát um ráðabreytni, því at ek vilda, at þat sannaðisk eigi, at ek fœra af ættjǫrðum mínum.“ Konungr svarar: „Þar kann ek þó eigi af at taka, nema þat sé til nǫkkurs gǫrt84 ok vili Freyr þar láta sinn hlut niðr koma, er hann vill sitt sœmðarsæti setja.“ Ingimundr kvað sér fýst á at vita, hvárt hann fyndi hlutinn eða eigi, þá er grafit væri fyrir ǫndvegissúlum hans, — „kann ok vera, at þat sé eigi til einskis gǫrt; er nú ok eigi því at leyna, herra, at ek ætla at gera eptir Finnum þeim, er mér sýni heraðs vǫxt ok lands skipun, þar sem ek skal vera, ok ætla ek at senda þá til Íslands.“ Konungr kvað hann þat mega gera, — 34„en þat hygg ek, at þangat munir þú koma, ok er þat uggligt, hvárt þú ferr í lofi mínu eða leynisk þú, sem nú tekr mjǫk at tíðkask.“ „Þat mun mér aldri verða,“ segir Ingimundr, „at ek fara í banni þínu.“ Síðan skilðu þeir konungr; fór Ingimundr heim ok sat at búum. Hann sendir eptir Finnum, ok kómu norðan þrír.85 Ingimundr segir, at hann vill kaupa at þeim, — „ok vil ek gefa yðr smjǫr ok tin,86 en þér farið sendiferð mína til Íslands at leita eptir hlut mínum ok segja mér frá landslegi.“87 Þeir svara: „Semsveinum88 er þat forsending at 35fara, en fyrir þína áskorun vilju vér prófa. Nú skal oss byrgja eina saman í húsi, ok nefni oss engi maðr,“89 — ok svá var gǫrt. Ok er liðnar váru þrjár nætr, kom Ingimundr til þeira. Þeir risu þá upp ok vǫrpuðu fast ǫndinni ok mæltu: „Semsveinum er erfitt, ok mikit starf hǫfu vér haft, en þó munu vér með þeim jarteinum fara, at þú munt kenna land, ef þú kemr, af várri frásǫgn, en torvelt varð oss eptir at leita hlutinum, ok mega mikit atkvæði Finnunnar, því at vér hǫfu lagt oss í mikla ánauð.90 Þar kómu vér á land, sem þrír firðir gengu af landnorðri ok vǫtn váru mikil fyrir innan einn fjǫrðinn. Síðan kómu vér í dal einn djúpan, ok í dalnum undir fjalli einu váru holt nǫkkur;91 þar var byggiligr hvammr, ok þar í holtinu ǫðru var hlutrinn, ok er vér ætluðum at taka hann, þá skauzk hann í annat holtit, ok svá sem vér sóttum eptir, hljóp hann æ undan, ok nǫkkur hulða lá ávallt yfir, svá at vér náðum eigi, ok muntu sjálfr fara verða.“92 Hann kvazk þá ok skyldu brátt fara ok kvað eigi mundu stoða við at 36sporna. Vel gerði hann við Finna, ok fóru þeir braut, en hann settisk um kyrrt at búum sínum ok var vel auðigr at fé ok góðr drengr. Síðan hitti hann konung ok sagði honum sína meðferð93 ok fyrirætlan. Konungr kvað sér slíkt eigi á óvart koma ok sagði óhœgt at gera við ákveðnu.94 Ingimundr kvað þat satt, — „ok hefi ek nú alls í leitat.“ Konungr mælti: „Hvar landa sem þú ert, muntu sœmðarmaðr vera.“ Konungr fekk honum enn sem fyrr nǫkkurn sœmðarhlut.
Eptir þat gerði Ingimundr veizlu ok bauð til vinum sínum ok hǫfðingjum með miklum ríkdóm, ok at þeiri veizlu kvaddi hann sér hljóðs ok mælti: „Ráðabreytni hefi ek ætlat fyrir mér, ok hygg ek mik fara munu til Íslands, meir af forlǫgum ok atkvæði rammra hluta en fýsi; en þat er heimilt þeim, er fara vilja með mér; hinum er ok leyfiligt eptir at vera, er þat vilja, ok jafnkomnir eru hvárirtveggju várir vinir, hvárt sem heldr vilja kjósa fyrir sik.“ Mikill rómr varð at máli hans, ok sǫgðu mikinn skaða at slíks manns brottferð, — „en þó er fátt skǫpum ríkara;“ — urðu ok þess margir búnir at fara með Ingimundi, þeir er mikils váru virðir, bæði bœndr ok lausir menn.
Þenna tíma var sem mest sigling til Íslands, ok í þat mund fœddi Vígdís barn; þat var sveinn; sá var vænn mjǫk. Ingimundr leit á sveininn ok mælti: „Sjá sveinn hefir hyggiligt augnabragð, ok skal eigi seilask til nafns; hann skal heita Þorsteinn, ok mun ek 37þess vilnask,95 at hamingja mun fylgja.“ Sjá sveinn var snimma vænn ok gørviligr, stilltr vel, orðvíss, langsær, vinfastr ok hófsmaðr um alla hluti. Son áttu þau annan; sjá var ok borinn at feðr sínum, ok skyldi hann ráða fyrir nafni; hann leit á ok mælti: „Þessi sveinn er allmikilfengligr ok hefir hvassar sjónir; hann mun verða, ef hann lifir, ok eigi margra maki96 ok eigi mikill skapdeildarmaðr, en tryggr vinum ok frændum ok mun vera mikill kappi, ef ek sé nǫkkut til; mun eigi nauðr at minnask Jǫkuls frænda várs, sem faðir minn bað mik, ok skal hann heita Jǫkull.“97 Hann óx upp ok gerðisk afreksmaðr at vexti ok afli. Hann var fálátr, ómjúkr ok ódæll, harðúðigr ok hraustr um allt. Þórir hét inn þriði sonr Ingimundar skírgetinn;98 hann var vænn maðr ok mikill vexti ok hafði mjǫk á sér kaupmanns œði. Fjórði hét Hǫgni, fimmti Smiðr; hann var frillusonr. Þorsteinn var þeira vitrastr allra brœðra. Þórdís hét dóttir Ingimundar, heitin eptir móður hans, ǫnnur Jórunn.99
Jǫrundr hét maðr ok var sonr Þóris jarls þegjanda, bróðir Vígdísar; hann lýsir yfir því, at hann mun fara til Íslands með Ingimundi, lét bæði til halda vingan ok mágsemð. Ingimundr lézk því vel kunna. Hvati hét maðr ok Ásmundr, þrælar Ingimundar. Þá hét maðr 38Friðmundr, annarr Þórir, þriði Refkell,100 fjórði Úlfkell, fimmti Bǫðvarr. Þessir menn bjuggu ferð sína til Íslands með Ingimundi ok hǫfðu allir stórfé.101
Nú lætr Ingimundr í haf, þegar hann var búinn, með sitt fǫruneyti, ok áttu góða útivist ok kómu út102 vestr fyrir Ísland ok sigldu inn á Borgarfjǫrð í Leiruvág;103 brátt spurðisk skipkváman. Grímr reið til skips ok fagnaði vel fóstbróður sínum ok kvazk mikla þǫkk kunna hans þarkvámu, — „ok kemr hér nú at því, sem mælt er, at torsótt er at forðask forlǫgin.“ Ingimundr kvað þat satt vera, — „ok verðr eigi við gǫrt, fóstbróðir.“ Grímr mælti: „Þat er mitt boð, at þú farir heim til mín ok lið þitt allt, ok haf allt þat af mínu fé, er þú vill, hvárt þat eru lǫnd eða aðrir aurar.“ Ingimundr þakkar boðit ok kvazk mundu vera hjá honum 39í vetr, — „en þar sem ek hefi breytt ráðahag mínum til þessar ferðar, þá mun ek þangat á leita, sem mér var á vísat til landnáma, af tómi.“104 Ingimundr fór á Hvanneyri, kona hans ok synir, en lið hans var þar allt umhverfis. Grímr veitti þeim stórmannliga ok lét ekki undan dregit þeim til sœmðar um vetrinn. En er váraði, þá lét Grímr enn sem fyrr innan handar allt þat, er hann átti um land eða aðra hluti. Ingimundr kvað honum fara allt sem bezt, sem ván var at, — „en norðr mun ek halda, en um flutning ok farargreiða verðu vér þín at njóta.“105 Grímr kvað svá vera skyldu; slíkt sama gerði ok Hrómundr, því at allir fǫgnuðu Ingimundi ágæta vel. Hann fór norðr um sumarit í landaleitun ok fór upp Norðrárdal ok kom ofan í eyðifjǫrð einn; ok um daginn, er þeir fóru með þeim firði, þá hljópu ór fjalli at þeim tveir sauðir; þat váru hrútar. Þá mælti Ingimundr: „Þat mun vel fallit, at þessi fjǫrðr heiti Hrútafjǫrðr.“ Síðan kómu þeir í fjǫrðinn ok gerði þá þoku mikla; þeir kómu á eyri eina, fundu þeir þar borð106 stórt nýrekit. Þá mælti Ingimundr: „Þat mun ætlat, at vér skylim hér ørnefni gefa, ok mun þat haldask, ok kǫllum eyrina Borðeyri.“107 Þá leið á sumarit, því at mart var at fœra, en farit síð, ok kómu nær vetri í dal þann, er allr var víði vaxinn. [Þá mælti Ingimundr: „Sjá dalr er mjǫk víði vaxinn;] kǫllum hann Víðidal, ok hér ætla ek líkast til vetrsetu.“ Þeir váru þar vetr annan 40ok gerðu sér þar skála, er nú heitir Ingimundarhóll.108 Þá mælti Ingimundr: „Nú mun eigi vera vistin jafnglǫð sem í Nóregi, en eigi þarf nú at minnask á þat, því at margir góðir drengir eru hér enn saman komnir til gamans, ok gleðjumsk enn eptir tilfǫngum.“ Allir tóku vel undir. Þar váru þeir um vetrinn ok hǫfðu leika ok alls kyns gleði.
En er váraði ok nǫkkut leysti snjó ór hlíðum, þá mælti Ingimundr: „Forvitni er mér á at vita, ef nǫkkurir menn gengi á hátt fjall ok sæi, ef nǫkkut væri snjóminna at sjá í aðra staði, því at eigi þykki mér sem vér munim í þessum dal búnað reisa, ok eigi er elligar jafnkeypi.“109 Síðan gengu menn á fjall eitt hátt ok sá víða þaðan. Þeir kómu aptr ok sǫgðu Ingimundi, at fjǫll váru snjólaus mjǫk þau er lágu í landnorðr,110 — „ok gott til at líta, en hér er sem in sama hríð sé ávallt, er vér erum, ok kunnu vér þat at sjá, at þar eru lands41kostir miklu betri.“ Ingimundr svarar: „Þá er hóf at, ok væntum enn, at nǫkkut grœnt mun fyrir liggja;111 svá mun hlut til draga.“112
Nú búask þeir snimma um várit, ok er þeir nálgask norðr til Vatnsdals, þá mælti Ingimundr: „Sú mun sannask spáin Finnanna, því at nú kenni ek landsleg at frásǫgn þeira, at hér mun oss at vísat, ok vænkask nú mjǫk; ek sé nú ok land at víðleika með vexti,113 ok ef þar fylgja kostir, þá má vera, at hér sé vel byggjanda.“ Ok er þeir kómu at Vatnsdalsá, þá mælti Vígdís, kona Ingimundar: „Hér mun ek eiga dvǫl nǫkkura, því at ek kenni mér sóttar.“ Ingimundr svarar: „Verði þat at góðu.“ Þá fœddi Vígdís meybarn; hon var Þórdís kǫlluð. Ingimundr mælti: „Hér skal Þórdísarholt heita.“114 Síðan sótti liðit upp í dalinn ok sá þar góða landakosti at grǫsum ok skógum; var fagrt um at litask; lypti þá mjǫk brúnum manna. Ingimundr nam Vatnsdal allan fyrir ofan Helgavatn ok Urðarvatn.115 Þórdísarlœkr fellr vestan í 42Smiðjuvatn.116 Ingimundr kaus sér bústað í hvammi einum mjǫk fǫgrum ok efnaði til bœjar; hann reisti hof mikit hundrað fóta langt, ok er hann gróf fyrir ǫndvegissúlu[m], þá fann hann hlut sinn, sem honum var fyrir sagt.117 Þá mælti Ingimundr: „Þat er þó satt at segja, at eigi má við skǫpunum sporna, en þó skal nú á þetta góðan hug leggja. Bœr sjá skal heita at Hofi.“ Menn Ingimundar skipuðu sér um dalinn ok tóku bústaði at hans ráði.
Þetta haust váru íslǫg mikil, ok er menn gengu á ísana, þá fundu menn birnu eina ok með henni húna tvá.118 Ingimundr var í þeiri ferð ok kvað þat Húnavatn heita skyldu, — „en fjǫrðr sá, er flóir allr af vǫtnum, hann skal heita Vatnafjǫrðr.“119 Eptir þat fór Ingimundr heim. Hann setti saman virðuligt bú ok gerðisk brátt yfirmaðr Vatnsdœla ok þeira sveita, er nálægstar váru; hann átti mart ganganda fé, bæði naut ok sauði ok annan búsmala. Þat sama haust hurfu frá honum sauðir ok fundusk um várit í skógum; þar heitir nú Sauðadalr; ok má af því marka landskosti þá, er í þat mund 43váru, at fét gekk allt sjálfala úti.120 Þess er enn getit, at svín hurfu frá Ingimundi ok fundusk eigi fyrr en annat sumar at hausti, ok váru þá saman hundrað, þau váru stygg orðin; gǫltr einn mikill ok gamall fylgði þeim ok var kallaðr Beigaðr.121 Ingimundr safnar mǫnnum til at henda svínin ok kvað svá rétt at mæla, at tvau hǫfuð væri á hvívetna. Þeir fóru eptir svínunum ok ráku at vatni því, er nú er kallað Svínavatn, ok vildu kvía þar við, en gǫltrinn hljóp á vatnit ok svam yfir ok varð svá móðr, at af honum gengu klaufirnar;122 hann komsk á hól einn, er nú heitir Beigaðarhóll, ok dó þar. Ingimundr festi nú ynði í Vatnsdal;123 þá gerðusk ok margar sveitir byggðar; tókusk þá upp lǫg ok landsréttr.124
Þá er Ingimundr hafði búit nǫkkura hríð at Hofi, lýsir hann útanferð sinni at sœkja sér húsavið, því at hann kvazk vel vilja sitja bœ sinn ok kvazk vænta, 44at Haraldr konungr myndi honum vel taka. Vígdís segir hann vænan til góðs. Hann setti menn yfir féforráð sín með Vígdísi. Ingimundr hafði bjarndýrin með sér. Honum fórsk greitt ok kom við Nóreg. Hann helt fréttum til Haralds konungs; var allt kyrrt í landi; ok er hann fann Harald konung, þá var honum vel fagnat; bauð konungr honum með sér at vera, ok þat þá Ingimundr; hann var um vetrinn með mikilli sœmð haldinn af konungi. Konungr spurði, hvernig honum hugnuðu landakostir; hann lét vel yfir, — „en þat er mitt ørendi mest, at afla mér húsaviðar.“ Konungr mælti: „Þat er vel gǫrt, er þér ok heimil vár mǫrk sem þú vilt hǫggva láta, en ek mun láta til skips fœra, ok skaltu engan hlut um þat annask, ok ver með mér.“ Ingimundr mælti: „Hér máttu sjá, herra, bjarndýri, er ek náða á Íslandi, ok vilda ek, at þú þægir af mér.“ Konungr svarar: „Ek vil víst þiggja ok kunna þǫkk fyrir.“125 Þeir skiptusk mǫrgum gjǫfum við um vetrinn, ok er váraði, var búit skip Ingimundar með farmi þeim, er hann kaus, ok því viðarvali, er bezt fekk. Konungr mælti: „Ek sé þat, Ingimundr, at þú munt eigi sjálfr ætla optar at fara til Nóregs; nú þyrftir þú at hafa svá mikinn við, at þér nœgði, en þat má eigi eitt skip bera. Nú er hér at líta á nǫkkur skip; kjós hér af, hvert er þú vill.“ Ingimundr mælti: „Kjósið, herra, mér til handa; þat mun mestri giptu stýra.“ „Svá skal ok vera, mér er kunnast um; hér er skip, er Stígandi heitir, er vér kǫll45um bíta í siglingu allra skipa bezt126 ok farsælla en hvert annarra, ok þat mun ek kjósa þér til handa; skipit er frítt ok eigi mikit.“ Ingimundr þakkar konungi gjǫfina. Síðan fór hann af konungs fundi með mǫrgum vingjǫfum. Hann sér brátt, hversu fljótt skip Stígandi var. Þá mælti Ingimundr: „Vel hefir konungr mér skip valit, ok þat má rétt heita Stígandi, er svá less hafit.“127 Þeir kómu við Ísland ok sigldu fyrir norðan ok svá vestr fyrir. Þat hǫfðu engir áðr gǫrt.128 Ingimundr kom báðum skipunum í Húnavatnsós ok gaf þar ǫll ørnefni, er síðan hafa haldisk. Þar heitir Stígandahróf, er hann var upp settr.129 Þetta spyrsk nú víða, útkváma Ingimundar, ok létu allir vel yfir því, er hann kom heim. Ingimundr átti ágætt bú með nógum efnum; hann bœtti nú mikit bœ sinn, því at efnin váru nóg; hann fekk sér ok goðorð ok manna forráð.
Jǫrundr háls, er annarr maðr var mestr, sá er út kom með Ingimundi, hann nam sér land at ráði Ingimundar, mágs síns, fyrir útan Urðarvatn ok til Mógilslœkjar ok bjó á Grund út frá Jǫrundarfjalli í Vatnsdal ok var mikill maðr fyrir sér, sem ætterni hans var til. Már hét sonr hans, er bjó á Másstǫðum í Vatnsdal, virðuligr maðr. Þeir óxu upp samtíðis ok Ingimundarsynir.130 Þá gerðisk fjǫlbyggðr dalrinn. Hvati hét maðr, 46er út kom með Ingimundi, hann nam land frá Mógilslœk til Giljár. Ásmundr nam land út frá Helgavatni131 ok um Þingeyrasveit. Sauðadalr liggr fyrir austan Vatnsdal, en þá Svínadalr, ok er þar í Svínavatn ok Beigaðarhóll.132 Þórólfr hét maðr ok var kallaðr heljarskinn; hann nam land í Forsœludal; hann var ójafnaðarmaðr mikill ok óvinsæll; hann gerði margan óskunda ok óspekð í heraðinu. Hann gerði sér virki suðr við Friðmundará skammt frá Vatnsdalsá við133 gjá eina, ok gekk nes í milli gjárinnar ok árinnar, en hamarr stórr fyrir framan.134 Grunaðr var hann um þat, at hann mundi blóta mǫnnum, ok var eigi sá maðr í dalnum ǫllum, er óþokkasælli væri en hann.135 Á Hvatastǫðum hét þar, er Hvati bjó, en Ásmundr at Gnúpi.136 Óttarr hét maðr, er bjó í Grímstungum; hann átti Ásdísi, dóttur Óláfs frá Hauka47gili; þeira sonr var Hallfreðr vandræðaskáld, en dóttir hans hét Valgerðr, ofláti mikill ok væn at sjá.137
Nú líða svá stundir fram. Ingimundr gerðisk nǫkkut aldraðr ok helt hann ávallt búrisnu sinni; eigi er hér getit þingdeilda hans, at hann ætti stórmálum at skipta við menn, því at hann varð samhuga við flesta ok óágangsamr. Gott var þá mannval víða þar nálægt, þótt hann væri með mestri virðingu, ok helt til þess góðgirnd hans, stórlæti ok vitsmunir. Synir hans óxu upp ok váru allir gørviligir með því móti, sem fyrr segir.
Þess er getit eitt sumar, at skip kom í Húnavatnsós, er norrœnir menn áttu. Stýrimaðr hét Hrafn; hann var fálátr í skaplyndi, stór ok ódæll ok mikill af sjálfum sér,138 verit lengi í víkingu ok bjósk mjǫk at vápnum ok klæðum. Ingimundr var vanr fyrstr manna til skips at koma ok taka af varningi slíkt er honum sýndisk, ok enn gerði hann svá, hitti stýrimann at máli ok lét honum heimila vist með sér, ef hann vildi. Hrafn kvað ok eigi annat sýnna, ok fór hann heim með Ingimundi, ok helt hann háttum sínum, var mjǫk einn um sitt. Fleiri hǫfðu þeir139 verit með Ingimundi, at honum hafði 48betr við líkat, því at Hrafn var honum eigi fylgjusamr, en mjǫk ólíkr. Jafnan hafði hann í hendi gott sverð. Opt renndi Ingimundr augum til sverðsins, ok eitt sinn beiddisk hann at sjá; Hrafn sagði þess mundu kost. Ingimundr tók við ok brá; eigi þótti honum þá minna um vert, ok spurði, ef hann vildi selja. Hrafn kvazk eigi svá féþurfi, at hann seldi vápn ór hendi sér, en sagði, at bóndi skyldi sjá stað forgiptar sinnar af sér,140 ok kvazk þar verit hafa, er hann þurfti vápna við, ok kvað enn mega svá vera. Ingimundr reiddisk mjǫk ok þótti hann vanvirða sik ok leitaði sér ráðs. Ok einn tíma, er hann gekk til hofs síns, stillti hann svá til, at Austmaðrinn fór með honum. Ingimundr talar þá til hans hugarlátliga þat er hann fann, er honum var bezt at skapi; hann vildi jafnan rœða um víking sína ok herferðir. Ingimundr gekk inn í hofit fyrir, ok eigi finnr hann fyrr en Hrafn hleypr inn í hofit með sverðit. Ingimundr snerisk við honum ok mælti: „Eigi er þat siðr at bera vápn í hofit, ok muntu verða fyrir goða reiði, ok er slíkt ófœrt, nema bœtr komi fram.“141 Hrafn svarar: „Hér hefir þú lengi um setit ok ráð til sett, ok ef ek hefi misgǫrt í lǫgum yðrum, þá ætla ek þat ráð, at þú gerir um, því at þú ert kallaðr sannsýnn maðr.“ Ingimundr kvað þat vænligt til bóta, at142 hann sœmði goðin, 49en lét þat helzt at duga, at hann gerði eigi at sjálfvilja sínum,143 — „ok því mun eigi jafnmikilla fyrir ván hefndanna,“ — ok kvað þat sannligast, at hann gæfi sverðit í vald hans, því at hann lézk eiga ok því at stjórna, ok mýkja svá reiði goðanna. Hrafn kvað hann mikit fé annat af sér hafa gǫrt, at eigi þœtti honum þat betra, — „ok mun þér annat stórmannligar fara.“ Hann fór á brott um sumarit ok er ór þessi sǫgu. Þetta sverð áttu þeir feðgar, meðan þeir lifðu, ok kǫlluðu Ættartanga.144
Eyvindr hét maðr ok var kallaðr sørkvir; hann kom út með Ingimundi ok fór útan eitt sumar ok þeir Þórormr; þeir váru vinir.145 Ingimundr léði þeim Stíganda ok kvazk forvitni á at vita, þótt hann fœri eigi sjálfr, hvárt hann kynni skríða. Vingóðr maðr var Ingimundr við alla góða menn. Þeir kómu út annat sumar í Blǫnduárósi ok kunnu þat Ingimundi [at] segja, at skip mátti eigi fríðara vera. Þeir hǫfðu haft algóða kaupferð. Eyvindr bjó í Blǫndudal, en Gautr í Gautsdal.146
Hrolleifr hét maðr ok var kallaðr inn mikli; hann kom út í Hvítá ok móðir hans, er Ljót hét; lítt var hon lofuð at skaplyndi, ok ein var hon sér í lýzku,147 ok var þat líkligt, því at hon var fám góðum mǫnnum lík; sonr hennar var henni mjǫk líkr í skapsmunum. Hrolleifr var bróðursonr Sæmundar, fóstbróður Ingimundar.148 Þau fóru á fund hans til Skagafjarðar ok sǫgðu honum deili á sér ok sǫgðu hann frænda sinn. Sæmundr svarar ok kvazk eigi mega dylja frændsemi við Hrolleif, — „en þat er mitt hugboð, at verr sé þér fengit móður en fǫður, ok mjǫk em ek hræddr um, at þú sér meir í hennar ætt en fǫðurfrænda.“ Hrolleifr kvað sér annat haldkvæmra en illar getur. Sæmundr kvazk mundu veita þeim vetrvist. Hrolleifr var allra manna sterkastr ok fór illa með afli sínu við sér minni menn, var hann glettinn ok ágangssamr ok launaði illu gott með ráði móður sinnar. Hann var illa við Geirmund, son Sæmundar, bæði í leikum ok ǫðrum hlutum, ok gerðisk fæð á með þeim frændum. Eitt sinn mælti Geirmundr til fǫður síns: „Þessi frændi okkarr leggr fram vistarlaun þau, sem hann mun nœgst til hafa, en ǫðrum sé óhaldkvæm, þat er heitan ok harðyrði með óþyrmiligum meðferðum; hafa sumir hlotit af honum beinbrot eða ǫnnur meizl, ok engum hlýðir um at tala.“ Sæmundr kvað hann víst verr launa vistina en stofnat var, — „ok má eigi um þat hræfa lengr.“149 Hrolleifr kvað þat skammsamligt at krikta150 um smáhluti, 51en rœkja eigi ættmenn sína, — „nenni ek víst eigi, at ǫlmusur sparki í andlit mér.“ Sæmundr mælti: „Svá muntu kalla, en meir hefir þú skapsmuni Ljótar móður þinnar, sem mik grunaði, en vár frænda. Nú hefi ek hugat þér landakosti ok bústað út á Hǫfðastrǫnd fyrir útan Hǫfða út frá Unadal; væri þat mitt ráð, at þú vægðir við þá, er þar búa næstir þér, Þórð bónda í Hǫfða ok Una í Unadal eða aðra byggðarmenn, ok bið þér byggðarleyfis.“151 Hann kvazk ætla, at hann myndi eigi skríða undir skegg þeim. Hrolleifr fór út í dalinn ok móðir hans ok bjuggu þar; síðan er þar kallaðr Hrolleifsdalr.152 Þau vinguðusk lítt við menn, kómu þar fram hót eða heitan, ok sýndu búum sínum óþokkasvip í ǫllum búsifjum.153 Brátt tóku menn at hatask í móti, ok þótti Sæmundr hafa sent þeim illt rekald. Þeim þótti í fyrstu ógott at mæla í móti, er hann var frændi Sæmundar. En nú, er mǫnnum tók at kynnask þeira skaplyndi, vildu menn fœra þau í brottu ok154 aldri hefði 52þau komit. Uni var auðigr maðr ok átti þann son, er Oddr hét; hann var vel frumvaxta; dóttir hans hét Hróðný; hon var fríð kona ok vinnugóð. Hrolleifr fór brátt á fund Una ok kvað eigi vera mega kátt eða glatt í dalverpi því, þótt menn hefði þat til skemmtanar, sem mætti; — „nú kalla ek vel sama,“ sagði hann, „at vit festim mágsemð með okkr ok eiga ek dóttur þína; má vera, at þá batni búsifjar várar.“ Uni kvað hann eigi mundu skaplyndi til þess eiga at fá góðrar konu, — „ok eigi sýnir þú þat af þér; en dóttir mín er eigi ógiptusamlig kona, ok mun ek synja þér ráðsins.“ Hrolleifr kvað hann þá þat upp taka, sem óráðligra var, — „ok skal hon þá vera frilla mín, ok er henni þó fullkosta.“ Síðan vanði Hrolleifr þangat gǫngur sínar ok settisk á rœður við Hróðnýju; fór því fram um hríð at óvilja frænda hennar.
Þat var eitt sinn, at Hrolleifr bjósk heim at fara, at Uni mælti við Odd son sinn: „Eigi sýnisk mér meðalatferðarleysi í, er vér hǫfum ekki at um kvámur þessa manns,155 ok hættu vér oss meir á unga aldri, þá er ek bǫrðumk við Kolbein, ok hafða ek inn hæra hlut, ok er hann hǫfðingi ok mikils ráðandi, en sjá gengr einn til at vinna oss ósœmð.“156 Oddr kvað eigi hógligt 53við heljarmann þann, en við fjǫlkynngi móður hans; — „segja menn, at hann hafi kyrtil þann, er eigi bíta vápn á; nú mun ek hitta Hrolleif fyrst,“ — ok svá gerði hann. Þeir fundusk uppi á fjallinu milli dalanna.157 Oddr mælti: „Þat er þér tíðast, at ganga jafnan þessa stígu, en oss þœtti betr, at þú fœrir eigi svá opt.“158 Hrolleifr svarar: „Síðan ek var níu vetra, hefi ek jafnan sjálfráði verit ferða minna, ok svá mun enn; skal ek þín orð einskis virða hér um, ok þykki mér sem ekki torfœri sé á leið minni, þóttú lafir á stígum.“ Oddr kvað svara mega betr. Hrolleifr kom heim ok sagði móður sinni, at hann myndi nú taka þræl af verki, — „ok fari hann með mér húsgǫngur, því at þeir taka næsta at amask við mik.“ Ljót svarar ok kvað þræl eigi mega þarfara vinna en fylgja honum, — „ok hirtu eigi um læti þeira kotkarla ok far í kyrtil þinn, þegar þú vill, ok vit, hversu dugir.“ Síðan fann Oddr fǫður sinn ok sagði, at hann vill finna Sæmund ok segja honum til málsins. Uni kvað sér illa líka ǫll frestin, þau sem á yrði. Oddr fór á fund Sæmundar ok mælti: „Ill sending hefir komit til vár af þínu tilstilli, þar sem er Hrolleifr frændi þinn, ok sitju vér honum marga svívirðing ok gǫngum því eigi frekt at, at hann er þinn frændi.“ Sæmundr kvað sér þat eigi á óvart koma, — „ok væri eigi illa, þótt slíkir menn væri af ráðnir.“ Oddr kvazk ætla, at honum myndi eigi svá þykkja, ef þat yrði gǫrt, — „en þar er þó sá maðr, er við alla vill illt eiga, ok virða menn þik til, at eigi er at gǫrt.“159 54Oddr fór [heim]. Uni mælti: „Svá þykkir mér, sem Hrolleifr láti eigi af sínum ferðum, ok þœtti mér til þín koma, Oddr frændi, því at þú ert nú maðr ungr ok til alls [vel] fœrr, en ek em ørvasi fyrir aldrs sakar. Nú þótt hann sé harðr maðr, en móðir hans margkunnig, þá má þó eigi svá búit vera.“ Oddr svarar ok kvazk mundu í leita nǫkkurs. Eitt kveld bjósk Oddr við fimmta mann í fyrirsát við Hrolleif, en þeir fóru tveir saman, ok160 spratt Oddr upp ok mælti: „Nú má vera, at stǫðvisk ferð [þín] at sinni, Hrolleifr; mætti ok verða, at nú settisk illska þín ok vefisk þér um fœtr.“ Hrolleifr kvað enn ósýnt, hverr mest mætti fagna at þeira skilnaði, — „þótt þér séð fjǫlmennari en ek; ætla ek nú [eigi] illa, þótt einhverjum blœði.“ Síðan hljópusk þeir at ok bǫrðusk. Hrolleifr var harðr maðr ok afrendr at afli;161 hann hafði ok kyrtil þann, er móðir hans hafði gǫrt honum ok eigi festi járn á. Nú er frá því at segja, at Oddr vá Ljót, fylgðarmann Hrolleifs, en gekk síðan mót Hrolleifi ok mælti: „Illa bíta þik vápnin, Hrolleifr, ok alls konar er þér illa farit, bæði fjǫlkunnigr ok þó at ǫðru illa siðaðr.“ Síðan slœmði Oddr á fót Hrolleifi, ok beit þar, er kyrtillinn tók eigi. Þá mælti Oddr: „Eigi hlífði þér nú gørningastakkrinn.“ Hrolleifr hjó þá til Odds ok veitti honum banasár, ok annan mann til drap [hann], en þrír kómu á flótta.162 Þat var síð um kveld upp frá bœ Una. Hrolleifr kom heim ok sagði móður sinni, at þeim hefði illa vegnat, 55er í mót váru. Hon lét vel yfir því, at eigi réði búkarlar eða synir þeira ferðum hans, þeir er sætti illyrðum við hann. Hrolleifr kvazk nú hafa launat Oddi þat, — „er hann hrakði mik mest ok kvað mik at ǫllu ósamjafnan dugandi mǫnnum, en ek spáða honum þat, sem nú er fram komit, at vaxa myndi hans svívirðing af okkrum fundi, sem nú gafsk honum.“
Uni fór á fund Hǫfða-Þórðar ok sagði honum sín vandræði um víg Odds sonar síns, — „ok vilda ek hafa þitt liðsinni at rétta mitt mál; liggr þar ok mjǫk við þín sœmð, at óeirðarmenn hefisk eigi hér í héraði.“ Þórðr kvað hann satt segja, — „ok mikill vandi er oss at hendi kominn, en þó er Sæmundr skyldastr at leysa óhœfu frænda síns ok fœra hann163 ór heraði.“ Síðan fóru þeir á fund Sæmundar ok báðu hann rétta málit ok sǫgðu honum eigi sama annat. Sæmundr kvað svá vera skyldu. Var þá tekin upp byggð Hrolleifs, ok fór hann til Sæmundar ok móðir hans, en menn til fengnir búsins. En á sættarfundi um várit lukusk upp málin, at Uni tók land Hrolleifs at sakabótum, en Hrolleifr gǫrr heraðssekr svá víða sem vǫtn fellu til Skagafjarðar.
Sæmundr minntisk nú á fornt vinfengi þeira Ingimundar; ok er þeir fundusk, mælti Sæmundr: „Svá er með vexti, fóstbróðir, at maðr sá er kominn til mín, er eigi þykkir dæll í skaplyndi, en hann er þó frændi minn ok heitir Hrolleifr. Nú vilda ek, at þú tœkir við honum ok við móður hans ok fáir þeim þar ráðstafa hjá þér.“164 Ingimundr svarar: „Eigi hafa þau góða orð56heill,165 ok em ek ófúss at taka við þeim, en synsemi166 mun þér í þykkja ok eigi stórmannligt, ef ek synja, en meðallagi er oss til fallit, því at ek á sonu suma eigi mjǫk skaphœga.“ Sæmundr svarar ok kvað hann hamingjudrjúgan vera mundu ok flesta farsælask af honum. Ingimundr lét þat þá reynt, ef hér tœkisk vel. Síðan fór Hrolleifr til Ingimundar ok móðir hans Ljót með litlum orðstír.167
Nú váru þau Hrolleifr með Ingimundi tvá vetr eða þrjá; þau skiptu eigi skapsmunum sínum svá við sonu Ingimundar sem við aðra menn, en þeir þolðu þat illa ok einna verst Jǫkull, því at þeir áttu svá harða ok marga leika,168 at við meiðingar stóð, ok kvað Jǫkull illa vera sendingina Sæmundar, — „ok sætir þó hófi,“ segir hann, „ef eigi verðr meira at,“ — ok kvað aldri þann mannfjánda yfir þá skyldu ganga. Engi var munr þeira á vǫxt ok afl, því at hvárrtveggi var œrit sterkr. Ingimundr mælti: „Illa gerir þú, Hrolleifr, er þú stillir eigi skap þitt ok launar eigi góðu gott; nú sé ek, at eigi má svá búit hlýða, ok mun ek fá þér bústað hér yfir í Ási.“ Hrolleifr kvað sér þat ok eigi óvinveittra — „en vera hér við illlyndi sona þinna.“ „Leitt er mér at segja þik afhendan,“ kvað Ingimundr, „því at þat hefi ek aldri gǫrt, ef ek hefi við manni tekit.“ Þorsteinn kvazk ætla, at síðar myndi verra. Ingimundr byggði 57þeim Hrolleifi ok Ljót,169 móður hans, bœinn í Ási,170 ok bjuggu þau þar lengi, ok helt Hrolleifr sik í ǫllu til jafns við sonu Ingimundar.
Í þenna tíma kómu út brœðr tveir; hét annarr Hallormr, en annarr Þórormr, ok váru auðgir menn; þeir váru með Ingimundi um vetrinn. Hallormr171 hefr upp orð sín ok biðr Þórdísar, dóttur Ingimundar; honum var vel svarat; kvað Ingimundr at honum mikinn styrk sakar ríkdóms, ok var hon honum gefin; fylgði henni heiman Kárnsárland;172 þeira son var Þorgrímr. En Þórormr bjó í Tungu inni neðri í Vatnsdal; þar var síðan kǫlluð Þórormstunga.173
Þess er getit, at veiðr mikil var í Vatnsdalsá, bæði laxa ok annarra fiska;174 þeir skiptu með sér verkum brœðr, synir Ingimundar, því at þat var siðr ríkra 58manna sona í þann tíma, at hafa nǫkkura iðn fyrir hendi.175 At þessu váru þeir fjórir brœðr, Þorsteinn, Jǫkull, Þórir ok Hǫgni, en Smiðr hafðisk annat at. Þeir brœðr fara í ána ok fengu mikit af. Hrolleifr hafði venju sína; váru þat illar búsifjar við alla þá, er í nánd váru; hafði þat ok eigi verit vina ráð, at Ingimundr tók nǫkkurn tíma við honum.176 Synir Ingimundar tóku því stórilla, er Hrolleifr sat í kostum þeira, en miðlaði illt eina í mót, ok kǫlluðu þat mjǫk hafa orðit á fyrir fǫður sínum, at hann tók hann til sín. Þeir áttu veiði allir saman Hofsmenn ok Hrolleifr; en svá var mælt, at Hrolleifr skyldi hafa veiði, ef eigi kœmi Ingimundarsynir til eða þeira menn,177 en at því gaf hann engan gaum, því at hann virði meira vilja sinn ok ranglæti en hvat skilit var.178 Ok eitt sinn, er húskarlar Ingimundar kómu til árinnar, mæltu þeir til Hrolleifs, at hann skyldi rýma netlǫgin fyrir þeim. Hrolleifr kvazk mundu gefa at því engan gaum, hvat sem þrælar segði. Þeir svǫruðu ok sǫgðu honum þat betr sama, at halda eigi til kapps við þá Hofsmenn, ok kváðu honum þat eigi endask munu, þótt hann kœmi því fram við aðra.179 Hrolleifr bað þá dragask á brott, vánda þræla, ok hœta180 sér eigi mǫnnum. Hann keyrði þá í braut hrakliga ok ómakliga. Þeir sǫgðu: „Illa gerir þú þat, svá mikils góðs sem Ingimundr er makligr frá þér, þá er hann tók við þér ok gaf þér bæði bú ok veiðina ok mart annat gott, 59þar er áðr þóttir þú hvergi hæfr með dugandi mǫnnum.“ Hrolleifr kvað sik eigi skyldan at ganga ór ánni fyrir illskuþrælum ok lætr vaða stein til eins þeira, svá at sá liggr í svíma, ok lét þeim eigi skyldu hlýða at vera allfjǫlorðir. Þeir kómu heim, er menn sátu yfir borðum; þeir fóru flaumósa. Ingimundr spyrr, hví þeir fara svá hrapalliga. Þeir kváðusk reknir braut ór ánni með meiðingu ok illum orðum af Hrolleifi. Jǫkull svarar: „Hann mun vilja gerask Vatnsdœlagoði ok vilja búa við oss sem aðra fyrr, en þat skal aldri verða, at sá manndjǫfull kúgi oss.“ Þorsteinn kvað ofmikit bragð at vera, en þó vænst at gæta til með stillingu, — „ok var ósynju nǫkkurn tíma tekit við Hrolleifi.“ „Mikit er til þess haft,“ kvað Ingimundr, „en þó gerið þér svá vel, at þér sættizk á, því at þér eiguð ójǫfnu til at verja;181 hann er heljarmaðr, ok ván, at illt hljótisk af.“ Jǫkull kvazk reyna skyldu, hvárt hann gengi ór ánni, ok hljóp fram undan borðinu ok út. Ingimundr mælti: „Þorsteinn frændi, þér treysti ek bezt til um alla stilling, ok far þú með brœðrum þínum.“ Þorsteinn lézk eigi vita, hversu hœgt vera myndi at halda Jǫkli, — „en ek mun eigi standa hjá, ef hann bersk við Hrolleif.“ Ok er þeir kómu at ánni, þá sá þeir, at Hrolleifr var í ánni ok veiddi. Þá mælti Jǫkull: „Dragsktu ór ánni, fjándinn, ok dirf þik eigi at þreyta við oss, ok skulu vér nú elligar reyna með oss til fulls.“ Hrolleifr mælti: „Eigi at síðr, þótt þér séð þrír eða fjórir, mun ek halda minni sýslu fyrir blóti þínu.“182 Jǫkull mælti: „Þitt ill60menni treystir trollskap móður þinnar, ef þú ætlar at verja oss veiðina einn ǫllum.“ Jǫkull [rézk þá í ána at honum, en Hrolleifr fór eigi brott]. Þorsteinn mælti: „Lát af þrályndi þinni, Hrolleifr, [ok þat mun þér at illu verða], ef vér nám eigi réttu af þér; þá má vera, at fleiri gjaldi; dugir ok eigi, at þú gangir yfir menn með rangendum.“ Jǫkull mælti þá: „Drepum mannfjánda þenna.“ Þá lét Hrolleifr hefjask at landi, þar sem grjót var fyrir, ok grýtti at þeim, ok þeir í móti um ána þvera, en sumir skutu, ok varð Hrolleifi eigi skeinusamt.183 Jǫkull vill ráðask at honum annars staðar yfir ána ok kvað eigi meðalskǫmm í vera, ef þeir bera eigi af honum. Þorsteinn mælti: „Hitt er mitt ráð, at víkjask aptr hingat ok eiga heldr undir184 oss en ganga í greipr þeim mœðginum, því at ek hygg hana skammt frá hefjask,185 ok er sem menn reyni sik eigi við dugandi menn, þótt vér eigim við gørningar þeira.“ Jǫkull kvazk aldri þat hirða ok leitar at fara, en brœðr hans grýta ok skjóta at Hrolleifi.186 Nú kom maðr heim til Hofs hlaupandi ok sagði Ingimundi, at í óefni var komit ok þeir bǫrðusk um ána þvera, — „ok er búi þinn fæstum líkr.“ Ingimundr mælti: „Búið hest minn, ok vil ek til ríða.“ Hann var þá gamall ok nær blindr. Hafði hann ok þá af hǫndum látit ǫll fjárforráð ok svá bú. Sveinn var honum fenginn til fylgðar. Ingimundr var í blári kápu. Sveinninn leiddi hestinn undir honum; ok er þeir kómu á árbakkann, þá sjá synir hans hann. Þorsteinn mælti: „Kominn er faðir várr, ok látum hefjask undan, ok mun hann ætla, at vér mynim gera vilja 61hans, en hræddr em ek um kvámu hans,“ — ok bað nú Jǫkul hepta sik. Ingimundr reið á ána ok mælti: „Gakk ór ánni, Hrolleifr, ok hygg at, hvat þér hœfir.“ Ok er Hrolleifr sá hann, skaut hann til hans spjóti, ok kom á hann miðjan. Ok er hann fekk lagit, reið hann aptr at bakkanum ok mælti: „Þú sveinn, fylg mér heim.“ Hann hitti eigi sonu sína; ok er þeir kómu heim, var mjǫk liðit á aptaninn. Ok er Ingimundr skyldi af baki fara, þá mælti hann: „Stirðr em ek nú, ok verðu vér lausir á fótum inir gǫmlu mennirnir.“ Ok er sveinninn tók við honum, þá þaut í sárinu. Sá sveinninn þá, at spjótit stóð í gegnum hann. Ingimundr mælti: „Þú hefir mér lengi trúr verit, ger nú sem ek bið þik; meiri ván, at ek krefja þik fás heðan af. Far þú nú ok seg Hrolleifi, at áðr morgin kemr get ek, at synir mínir þykkisk eiga þangat at sjá eptir fǫðurhefndum sem hann er, ok gæti hann svá síns ráðs, at hann fari í braut áðr dagr komi; mín er eigi at betr hefnt, þótt hann deyi, en mér samir at skjóta skjóli yfir þann, er ek hefi áðr á hendr tekizk, meðan ek má [um] mæla, hversu sem síðar ferr.“ Hann braut spjótit af skapti ok gekk inn með fulltingi sveinsins ok settisk í ǫndvegi sitt ok bað hann eigi ljós gera, áðr synir hans kœmi heim. Sveinninn kom til árinnar ok sá þar laxa marga, er Hrolleifr hafði veitt. Sveinninn mælti: „Þat er sannmælt, at þú ert mestr mannhundr;187 þú hefir þat gǫrt, at vér munum aldri bœtr bíða, veitt Ingimundi bónda bana, ok bað hann mik svá segja þér, at þú skyldir eigi morgins heima bíða, ok kvazk þat ætla, at synir hans myndi til þín eiga eptir fǫðurhefndum at leita; ok gerða ek þetta meir at bœn hans en hitt, at þú værir mér svá sparr undir øxi þeira brœðra.“ Hrolleifr svarar: 62„Ek trúi því, er þú segir, en eigi skyldir þú heðan heill fara, ef þú hefðir eigi þessi tíðendi sagt.“
Nú er þat at segja frá Ingimundarsonum, at þeir fóru heim um kveldit ok rœddu með sér, at Hrolleifr væri endemismaðr. Þorsteinn mælti: „Enn vitu vér eigi gǫrla, hversu illt vér munum af honum hlotit hafa, ok segir mér eigi létt hugr um ferð fǫður várs.“ Þeir kómu heim, ok gekk Þorsteinn í eldaskálann ok stakk niðr hendinni, er hann hrataði, ok mælti: „Hví er vátt, húsfreyja?“ Hon svarar: „Þat ætla ek, at runnit muni hafa ór klæðum Ingimundar bónda.“ Þorsteinn svarar: „Þetta er hált sem blóð, ok kveykið ljós skjótt,“ — ok svá var gǫrt. Sat þá Ingimundr í ǫndvegi sínu ok var dauðr; stóð þar spjótit í gegnum hann. Jǫkull mælti: „Allillt er slíkt at vita um svá gǫfgan mann, at slíkt illmenni skal hafa honum at bana orðit, ok fǫrum þegar ok drepum hann.“ Þorsteinn mælti: „Eigi kanntu góðgirnd fǫður várs, ef hann hefir honum eigi undan skotit, eða hvar er sveinn sá, er honum fylgði?“ Nú sásk hann eigi. Þorsteinn mælti: „Eigi get ek nú Hrolleifs heima at vænta, ok munu vér með ráðum verða hans at leita, en eigi með áhlaupum, en við þat megu vér huggask, at mikill manna munr er orðinn með þeim Hrolleifi, ok njóta mun faðir minn þess frá þeim, er sólina hefir skapt ok allan heiminn, hverr sem sá er. En þat má vita, at þat mun nǫkkurr gǫrt hafa.“188 Jǫkull var svá óðr, at varla fengu þeir stillt hann. Í því bili kom inn sveinninn ok sagði sitt ørendi. Jǫkull kvað þat óþarft. Þorsteinn mælti: „Eigi er hann um at kunna, því at 63hann gerði sem faðir várr vildi.“ Ingimundr var lagiðr í bátinn frá skipinu Stíganda ok búit um virðuliga, sem þá var siðr um tigna menn.189 Þetta spurðisk nú víða ok þótti, sem var, mikil tíðendi ok ill. Þorsteinn mælti við brœðr sína: „Þat sýnisk mér ráð, at vér setimsk eigi í sæti fǫður várs, hvárki heima né í mannboðum, meðan hans er óhefnt,“ — ok svá gerðu þeir ok sóttu lítt til leika eða mannfundi.190
En er Eyvindr sørkvir frá þetta, þá mælti hann við fóstrson sinn: „Far þú ok seg Gauti, vin mínum, hvat ek tek til, ok slíkt þœtti mér honum til liggja.“ Síðan brá hann saxi undan skikkju sinni ok lét fallask á ofan ok dó svá. Ok er Gautr spyrr þetta, mælti hann: „Erat vinum líft Ingimundar, ok skal neyta góðs bragðs Eyvindar, vinar míns,“191 — ok brá saxi fyrir brjóst sér ok 64drap sik. Hermundr hét sonr hans Eyvindar ok Hrómundr inn halti, er síðar verðr getit.192
Látum þar nú fyrst líða um, en segjum nǫkkut frá Hrolleifi; hann hittir móður sína ok segir henni tíðendin; hon kvað engan komask yfir skapadœgr sitt, kvað Ingimund hafa lengi aldrs notit. — „Er þat mitt ráð,“ segir hon, „at þú farir á braut fyrst, því at blóðnætr eru bráðastar; vitja þá hingat, er mér þœtti vænst, at nǫkkut yrði af framkvæmð um mína ráðagørð, en eigi sé ek þar á milli, hvárt drjúgara verðr, vitsmunir Þorsteins ok gipta eða brǫgð mín.“ Síðan fór Hrolleifr norðr til Skagafjarðar ok kom í Sæmundarhlíð, ok var Sæmundr þá andaðr, en Geirmundr réð þá fyrir eignum; bróðir hans hét Arnaldr.193 Geirmundr spyrr tíðenda. Hrolleifr kvazk segja líflát Ingimundar bónda frá Hofi. Geirmundr svarar: „Þar fór nýtr maðr, eða hvat varð honum at bana?“ Hrolleifr sagði: „Hann var hafðr at skotspæni,“ — ok sagði síðan allan atburðinn. Geirmundr svarar: „Þat sé ek, at þú ert inn versti óhappamaðr, ok far á brottu, in vánda mannfýla, ok kom hér aldri.“ Hann kvazk hvergi fara mundu, — „ok skal ek hér drepinn þér til svívirðingar, ok man ek þat enn, at faðir minn fell í liði fǫður þíns ok Ingimundar, ok hefir þat af þér hlotizk ok þínum mǫnnum.“ Geirmundr 65kvað þat dugandi menn henda at falla í bardǫgum, — „ok fram mun ek þik selja, þegar er Ingimundarsynir koma.“ Honum kvazk þess at ván eða annars verra. Hann var þar á laun í gørvibúri.194
Ingimundarsynir váru heima um vetrinn ok sátu á inn óœðra bekk ok fóru til engra leika eða þings195 ok váru mjǫk ókátir. Ok er skammt var til sumars, þá heimti Þorsteinn brœðr sína á mál ok mælti: „Ǫllum oss ætla ek þat einn veg gefit, at mál myndi þykkja at leita um fǫðurhefnd, en eigi er þat allauðsóttligt; sýnisk mér þat ráð, at sá er ráðleitni hefir til eptir at leita, at sá skal kjósa einn kostgrip af eigu várri.“ Þeir kváðusk þat vilja, — „ok ertu bezt til fallinn af oss sakar vitsmuna.“
Einn morgin var Þorsteinn snimma á fótum ok mælti til brœðra sinna: „Nú skulu vér búask norðr til heraða, hvat sem fyrir starf kemr.“ Þeir váru saman fimm brœðr ok eigi fleiri menn. Þeir kómu at kveldi eins dags til Geirmundar, ok tók hann allvel við þeim, ok váru þar um nóttina í góðum beinleika. En um morgininn mælti Þorsteinn við brœðr sína: „Nú skulu þér brœðr vera at tafli í dag,196 en ek skal tala við Geirmund.“ Þeir gerðu svá. Þorsteinn mælti til Geirmundar: „Því eru vér brœðr hér komnir, at vér leitum eptir 66Hrolleifi, er vér hyggjum hér vera með þér; ertu ok mjǫk skyldr til at veita oss, þar sem þér senduð feðr várum þann mannfóla, er svá mikit illt hefir af hlotizk, þótt þat sé eigi at yðrum vilja; á hann ok enga góða frændr nema þik einn.“ Geirmundr svarar: „Allt er slíkt satt, ok er vitrliga eptir leitat, en eigi er Hrolleifr hér [nú].“ Þorsteinn mælti: „Hitt ætla ek sannara, at hann siti í útibúri þínu; tak nú hér hundrað silfrs197 ok lát hann á braut, ok skal ek svá til stilla, at hann sé eigi hér tekinn á þínum varnaði, svá at þat sé þér lagit til ámælis, en vér munum þó eptir honum leita, þó at fǫður várs sé eigi at hefndra; seg honum, at þú þykkisk eigi traust til hafa at halda hann fyrir oss ok sitja fyrir fjándskap várum, en ella hafa [vára] vináttu.“ Geirmundr svarar: „Nú skal ok við ganga, at hann er hér, ok virði nú hverr sem vill; mun ek svá gera, sem þú leggr ráð til, ok segja honum at fara á brott, ok leitið þér þá eptir honum, er hann [er] eigi hjá mér.“ „Svá skal vera,“ segir Þorsteinn. Geirmundr hitti nú Hrolleif ok mælti: „Nú eru hér komnir Ingimundarsynir ok leita eptir þér; mun nú eigi verða vist þín lengr hér með mér, því at ek vil eigi leggja mik í hættu fyrir þik eða fé mitt við málaefni þín ill, en þeir brœðr eru bæði ráðugir ok atgǫngumiklir.“ Hrolleifr svarar: „Þess var ván, at þér myndi klækiliga198 verða, ok hafðu alla óþǫkk fyrir þína liðveizlu.“ Geirmundr segir: „Verð á brottu skjótt.“199 Síðan hitti hann Þorstein: „Þat þykki mér bezt til mín gǫrt, at þér hrapið at engu ok sitið 67hér í dag.“ Hann kvað svá vera skyldu. Bjuggusk síðan annan dag ok fóru vestr yfir skǫrðin,200 en þeyr hafði á verit,201 ok sá manns sporin í snjónum. Þá mælti Þorsteinn: „Nú skulu vér niðr setjask, ok mun ek segja yðr viðtal okkar Geirmundar. Ek varð varr, at Hrolleifr var þar.“ Jǫkull mælti: „Þú ert kynligr maðr, vildir sitja kyrr, en fǫðurbani þinn sat hjá þér; ok ef ek hefða vitat þat, þá myndi eigi kyrrt með ǫllu verit hafa.“ Þorsteinn kvað þat eigi ørvænt, — „en þat samir betr, at gera Geirmund eigi beran at þessu; nú skulu vér fara fullum dagleiðum ok vita, ef vér kœmim eigi síðar vestr en hann, því at heim munu liggja spor hans, ok nú mun Ljót, móðir hans, blóta í mót sumri, sem hon er vǫn at þeira sið, en þá mun eigi fram koma hefndin, ef áðr er framit blótit.“202 Jǫkull mælti: „Skyndum þá.“ Hann var þá fremstr á stígum af ǫllum þeim. Þá leit hann aptr ok mælti: „Illt er þeim mǫnnum, er ǫlmusur eru at vexti ok fráleik, sem er Þorsteinn, bróðir minn, ok mun nú draga ór hǫndum hefndina, er vér komumsk hvergi.“ Þorsteinn svarar: „Eigi er enn sýnt, at minna megi tillǫg mín ok ráðagørðir en áhlaup þín óvitrlig.“ Síð um aptaninn kómu þeir ofan at bœnum at Hofi,203 ok sátu menn undir borðum.
Þorsteinn hitti úti smalamann sinn ok mælti: „Far þú í Ás ok drep á dyrr ok hygg at, hversu skjótt er til hurðar gengit, ok kveð meðan vísu;204 gef þér þat til ørendis, at spyrja at sauðum, ok spurðr muntu vera, hvárt vér sém heim komnir, en þú skalt segja, at vér sém eigi heim komnir.“ Sauðamaðr fór ok kom í Ás ok drap á dyrr, ok var eigi fyrr til gengit en hann hafði kveðit tólf vísur. Þá kom húskarl út ok spurði tíðenda eða hvárt þeir brœðr væri heim komnir; hann kvað þá eigi heim komna ok spurði at sauðum sínum. Hann kvað þá eigi þar komna. Sauðamaðr fór aptr ok sagði Þorsteini, hvé margar vísur hann hafði kveðit. Þorsteinn kvað hann úti hafa staðit þá stund, at mart mátti at hafask inni á meðan, — „eða komtu nǫkkut inn?“ Hann kvazk ganga inn ok skyggnask um. Þorsteinn spurði: „Var bjartr eldr á arni eða eigi?“ Hann svarar: „Svá nǫkkut sem fyrir litlu hefði verit kveykðr.“ Þorsteinn mælti: „Sáttu nǫkkura nýlundu í húsinu?“ Hann kvazk sét hafa hrúgu eina mikla ok koma undan fram rautt klæði.205 Þorsteinn mælti: „Þar muntu sét hafa Hrolleif ok blótklæði hans;206 nú mun þangat eptir at leita; búumsk nú skjótt ok hættum á, hvat gerir.“ Þeir fóru ok kómu í Ás, ok var ekki manna úti. Þeir sá hlaðit skíðum á húsvegginn tveim megin mœnis. Þeir 69sá hús standa lítit fyrir durum ok hlið í milli ok heimaduranna. Þorsteinn mælti: „Þetta mun vera blóthús, ok mun Hrolleifi hingat ætlat, þá er hon hefir fullgǫrt sitt efni ok allan sinn fjándskap, en mér er minna um þat;207 nú gangið þér í krókinn hjá húsunum, en ek mun sitja yfir durum uppi ok hafa kefli í hendi; en ef Hrolleifr gengr út, þá mun ek kasta keflinu til yðvar, ok hlaupið þér þá til mín.“ Jǫkull mælti: „Auðsét er þat, bróðir, at þú vill virðing af þessu hafa sem ǫllu ǫðru, en ek vil eigi þat, ok mun ek sitja við keflit.“ Þorsteinn mælti: „Þú munt ráða vilja, þó at eigi sé svá betra, því at mér þykkir þú ráðinn til nǫkkurra slysa.“ Jǫkull settisk í skíðahlaðann, ok vánum bráðara kom út maðr ok kagaði208 hjá durum ok sá eigi mennina, er komnir váru. Þá kom út maðr annarr ok inn þriði, ok var þat Hrolleifr.209 Jǫkull kenndi hann gǫrla ok vazk við hart, ok fell skíðahlaðinn, ok þó gat hann kastat keflinu til brœðra sinna ok hljóp ofan af húsinu ok gat þrifit Hrolleif, svá at honum gafsk eigi undanrásin. Engi var þeira aflamunr, ok ultu báðir ofan fyrir brekkuna, ok lágu ýmsir undir; ok er þeir brœðr kómu at, mælti Hǫgni: „Hvat fjánda ferr hér at oss, er ek veit eigi hvat er?“ Þorsteinn svarar: „Þar ferr Ljót kerling ok hefir breytiliga um búizk;“210 — hon hafði rekit fǫtin 70fram yfir hǫfuð sér ok fór ǫfug ok rétti hǫfuðit aptr milli fótanna; ófagrligt var hennar augnabragð, hversu hon gat þeim trollsliga skotit.211 Þorsteinn mælti til Jǫkuls: „Dreptu nú Hrolleif, þess hefir þú lengi fúss verit.“ Jǫkull svarar: „Þess em ek nú albúinn.“ Hjó hann þá af honum hǫfuðit ok bað hann aldri þrífask.212 „Já, já,“ sagði Ljót, „nú lagði allnær, at ek mynda vel geta hefnt Hrolleifs sonar míns, ok eru þér Ingimundarsynir giptumenn miklir.“ Þorsteinn svarar: „Hvat er nú helzt til marks um þat?“ Hon kvazk hafa ætlat at snúa þar um landslagi ǫllu, — „en þér œrðizk allir ok yrðið at gjalti eptir á vegum úti með villidýrum,213 ok svá myndi ok gengit hafa, ef þér hefðið mik eigi fyrr sét en ek yðr.“214 Þorsteinn kvað þess ván, at hamingja skipti með þeim. Síðan dó Ljót kerling í móð sínum ok trolldómi, ok eru þau ór þessi sǫgu.215
Eptir dráp þeira Hrolleifs ok Ljótar fóru þeir brœðr heim, ok urðu menn þeim fegnir. Nǫkkuru síðar mælti Þorsteinn við brœðr sína: „Nú þykkjumk ek kominn til at kjósa kostgrip einnhvern af eigu várri.“ Þeir játtuðu því. „Þá kýs ek bœinn at Hofi ok landit með búinu.“ Þeir kváðu þat varla einn grip vera, ok þótti frekliga á horfask. Þorsteinn kvað allt saman eiga at fara land ok bú, — „en þótt yðr þykki þetta nǫkkut frekliga horfa, þá er á hitt at líta, at vár virðing mun þá mest, at vér sém sem sáttastir, ok hitt annat, at ek sjá sem helzt fyrir; eru hér ok fleiri kostgripir, ok ann ek [yðr] þeira allvel.“ Var þá lagit til skiptis; hlaut Hǫgni skipit Stíganda, því at hann var farmaðr. Þórir hafrsþjó hlaut goðorðit, en Jǫkull Ættartanga; hafði hann sverðit á leikmótum ok hestaþingum, en Þorsteinn bar hann á leiðum ok lǫgmótum, því at Jǫkull vildi, at svá væri. Þórir mælti ok slíkum orðum, þótt hann ætti goðorðit, at hann unni Þorsteini bezt allra virðinga af málaferlum. Þorsteinn mælti: „Þat er mér auðsætt, at þér brœðr mínir vilið mér í ǫllu sœmðar leita, en þótt ek hafa kosit mér bústað, þá ann ek yðr þó fjár fyrir; nú þykki mér ráð, at vér fœrim sess várn í ǫndvegi fǫður várs,“ — ok svá gerðu þeir. Þorsteinn gerðisk hǫfðingi yfir Vatnsdœlum ok Vestrhópi ok ǫllum þeim sveitum, sem Ingimundr, faðir hans, hafði haft.216 Þorsteinn átti þá konu, er Gyða hét ok var Sǫl72mundardóttir Guðmundarsonar; hann var faðir Víga-Barða.217 Þótti þá virðingarvænligt at tengjask við Vatnsdœla. Jǫkull bjó í Tungu, en Smiðr á Smiðsstǫðum, Þórir hafrsþjó at Nautabúi; þat heitir nú at Undunfelli.218
Nú skal segja frá þeim manni, er fyrr var nefndr, er hét Þórólfr sleggja;219 hann gerðisk inn mesti óspekðarmaðr, bæði var hann þjófr ok þó um annat stórilla fallinn; þótti mǫnnum með stórmeinum hans byggð ok 73einskis ills ørvænt fyrir honum, ok þótt hann hefði eigi fjǫlmenni hjá sér, þá átti hann þá hluti, er hann vænti trausts at, þat váru tuttugu kettir; þeir váru ákafliga stórir ok allir svartir ok mjǫk trylldir.220 Fóru menn nú til Þorsteins ok sǫgðu honum sín vandræði ok létu til hans koma um alla heraðsstjórn, sǫgðu Þórólf frá mǫrgum stolit hafa ok gǫrt svá mart ómannligt annat. Þorsteinn kvað þá satt segja, — „en eigi er allhœgt við heljarmanninn at eiga ok við kǫttu hans, ok þar til spari ek alla mína menn.“ Þeir sǫgðu hann varla mega halda sœmð sinni, ef eigi væri at gǫrt. Eptir þetta safnaði Þorsteinn mǫnnum ok vildi undir sér eiga fyrir mannfjǫlða sakar. Með honum váru brœðr hans allir ok Austmaðr hans.221 Þeir fóru á Sleggjustaði.222 Þórólfr 74gaf sér ekki at; aldri mátti hann góða menn með sér hafa. Hann gekk inn, er hann sá mannareiðina, ok mælti: „Nú er við gestum at taka, ok ætla ek þar til kǫttu mína, ok mun ek setja þá alla í dyrr út, ok mun seint ráðask inngangan, ef þeir verja dyrrnar.“ Síðan magnaði hann þá mjǫk, ok váru þeir þá stórum illiligir með emjun ok augnaskotum. Jǫkull mælti við Þorstein: „Nú tóktu gott ráð, attú lézt eigi sitja mannfjánda þenna lengr kyrran.“ Þeir váru átján menn. Þórólfr mælti: „Nú skal eld gera, ok hirði ek eigi, þótt reykr fylgi, því at kváma Vatnsdœla mun eigi vera friðsamlig.“ Hann lét ketil yfir eld ok bar undir ull ok hvers konar harka, ok var fullt húsit af reyk.223 Þorsteinn kom at durum ok mælti: „Útgǫngu beiðu vér þik, Þórólfr.“ Hann kvazk ætla, at þat eitt myndi ørendi þeira, at eigi væri vingjarnligt. Þá tóku kettirnir þegar at amra ok illa láta. Þorsteinn mælti: „Þetta er ill sveit.“ Jǫkull svarar: „Gǫngum inn at þeim ok hirðum eigi um kǫttu þessa.“ Þorsteinn kvað þat eigi skyldu; — „því at meiri ván er, at vér haldim eigi liði váru heilu með ǫllu saman, kǫttunum ok vápnum Þórólfs, því at hann er garpr mikill, ok þœtti mér betra, at hann gæfi sik upp sjálfr ok gengi út, því at meira efni hefir hann til eldingar, en honum megi vel eira inni at vera.“ Þórólfr reiddi ketilinn af eldinum, en felldi á224 ullarhlaðann, ok lagði út remmuna, svá at þeir Þorsteinn máttu eigi vera allnær durunum. Hann mælti þá: „Varizk þér kǫttuna, at 75þeir hremmsi yðr eigi, ok fleygjum eldinum upp at húsunum.“225 Jǫkull þreif einn eldibrand mikinn ok fleygði upp at durunum, en kettirnir hǫrfuðu undan, ok fell hurðin við þat aptr. Veðrit stóð á húsin, en bálit tók at vaxa. Þorsteinn mælti: „Stǫndum út við garðinn, þar er reykrinn er mestr, ok sjám þá, hvat hann taki til, því at meira efni hefir hann til um eldsgørð en þat megi honum lengi duga.“ Varð Þorsteinn þess ok nærgætr; hljóp Þórólfr þá út með kistur tvær fullar af silfri ok fór með reyknum, ok þá er hann kom út, var þar fyrir Austmaðrinn ok mælti: „Hér ferr nú fjándinn, ok er nú illsligr.“ Austmaðrinn hljóp eptir honum ofan til Vatnsdalsár. Þórólfr kom þar at, er váru augu djúp eða fen. Þórólfr snerisk þá í mót honum ok greip til hans ok brá honum undir hǫnd sér ok mælti: „Til rásar kostar þú nú, ok fǫrum at því báðir saman;“ — ok hljóp í fenit, ok sukku svá at hvárrgi kom upp.226 Þorsteinn mælti: „Stórilla hefir nú tekizk, er Austmaðrinn minn hefir týnzk, en þat mun bóta, at endask mun fé Þórólfs at bœta hann,“ — ok svá var gǫrt. Þar heita síðan Sleggjustaðir, er Þórólfr hafði búit, ok sásk jafnan kettir, ok illt þótti þar optliga síðan. Sjá bœr er ofan frá Helgavatni.
Már Jǫrundarson færði bú sitt af Grund á Másstaði; góð var frændsemi með þeim Ingimundarsonum. Þat var til tíðenda eitt haust, at Mávi hurfu sauðir nǫkkurir, ok var víða leitat, ok fundusk eigi.
76Þorgrímr hét maðr ok var kallaðr skinnhúfa; hann bjó á Hjallalandi; hann var fjǫlkunnigr mjǫk ok þó at ǫðru illa.227
Var nú orðrœða mikil um sauðahvǫrfin, ok þótti dalrinn víðast vel skipaðr. Eitt kveld, er sauðamaðr kom heim, spurði Már tíðenda; hann sagði, at sauðir hans váru fundnir, ok hafði engi illr228 at orðit, — „en þó fylgir annat meira. Land hefi ek fundit í skógum, ok er ágæta jǫrð góð, ok hafa sauðirnir þar verit ok eru allvel holdir.“229 Már spurði: „Hvárt er þat í mínu landi eða annarra?“ Hann kvazk ætla, at honum mundi berask, — „en þó liggja við lǫnd Ingimundarsona; má ok ór þínu landi at eins í ganga.“ Már sá landskostinn, ok þótti góðr ok eignaði sér. Þorgrímr kvazk ætla, at þeir myndi haldit fá landinu fyrir Ingimundarsonum.230
Þorsteinn spyrr þetta ok mælti: „Mjǫk þykki mér Már, frændi minn, bera sinn sann231 á þetta ok unna oss varla laga.“ Litlu eptir þat hitti Jǫkull Þorstein, bróður sinn, ok varð þeim talat mart, ok sagði Jǫkull þat mikil firn, ef menn skyldu ræna þá þar í dalnum, — „ok 77dregsk sú mannfýla mjǫk óþarfi til, hann Þorgrímr skinnhúfa, at reita oss, ok væri hœfiligt, at hann tœki gjǫld fyrir.“ Þorsteinn kvað hann eigi sparnaðarmann,232 — „en eigi veit ek, hvárt hann er svá þegar upp næmðr.“233 Þorsteinn bað, at þeir fœri á fund Þorgríms; Jǫkull kvazk þess albúinn. Ok er Þorgrímr varð þess varr, fór hann ok hitti Má; þeir kvǫddusk vel. Þorgrímr lézk kominn af hlaupi, — „ok munu Ingimundarsynir hér koma.“ Már spurði, hvat hann vissi til þess. Þorgrímr svarar: „Þeir eru nú á ferð komnir til bœjar míns ok vilja drepa mik, ok mun þat jafnan sýnask, at ek veit fleira en aðrir menn.“ Ok er þeir kómu á bœinn, mælti Þorsteinn: „Hér eigu vér við hrekkvísan um, er Þorgrímr er, því at hann mun eigi heima vera.“ Jǫkull mælti: „Gerum hér þó nǫkkut illt.“ Þorsteinn kvazk þat eigi vilja, — „nenni ek eigi, at þat sé mælt, at vér takim upp fé hans, en fáim eigi veitt hann sjálfan;“ — ok fóru heim við svá búit.
Eitt sinn mælti Þorsteinn enn til brœðra sinna: „Forvitni væri mér á at freista, at vér gætim fundit Þorgrím.“ „Nú em ek ok albúinn,“ sagði Jǫkull. Enn fór Þorgrímr at hitta Má ok mælti: „Enn eru þeir eigi afhuga við mik Ingimundarsynir; vilda ek, at þú fœrir nú heim með mér, ok skulu þeir þat sanna, at ek þori at bíða þeira heima.“ Már fór þangat. Þá riðu ok at garði Ingimundarsynir, ok fundusk þeir í túni. Þorsteinn mælti: „Eigi ferr þann veg frændsemi vár, Már, sem skyldi; vilda ek, at hvárir vægði til við aðra, en þú settir eigi niðr vandræðamenn þá,234 er bægjask vilja við oss.“ Már kvað þá sýna af sér óvingjarnligar heimsóknir ok lézk eigi mundu láta sinn hlut fyrir þeim. 78Jǫkull kvað ok einsætt, at þeir reyndi þá með sér. Þorsteinn kvazk tregr til vandræða við frændr sína; — „en þó er eigi ørvænt, at þar komi, ef vér náim eigi réttendum.“ Þeir fóru á braut, því at þeir máttu eigi ná Þorgrími fyrir fjǫlkynngi hans, en mótgangi Más, ok var annat tveggja, at Þorgrímr hvarf af bœ sínum eða Már sat þar við fjǫlmenni, ok stóð þetta mál svá nǫkkura hríð.
Í þenna tíma kom út Hǫgni Ingimundarson með skip sitt Stíganda ok var með Þorsteini um vetrinn ok sagði frá ferðum sínum merkiliga, meðan hann hafði útan verit; svá ok þat, at hann hafði eigi skip reynt jafngott Stíganda.
Mikill orðrómr gerðisk á um heraðit um málaferli þeira frænda. Jǫkull hitti opt Þorstein, bróður sinn, ok kvað hann enn undan vilja leita235 við Má. Þorsteinn svarar: „Svá hefir verit til þessa, en þó munu vér nú sitja um Þorgrím, ok segir mér þó í meðallagi hugr um.“ Þeir bjuggusk heiman brœðr einn dag, ok váru hálfr þriði tøgr manna; váru þeir brœðr fimm. Þá mælti Þorgrímr: „Nú eru ills efni í; þeir munu hér koma brátt, Ingimundarsynir;“ — hann hljóp út ok tók klæði sín áðr. Hann hitti Má ok sagði, at þá væri Ingimundarsynir á ferð, — „ok munu oss ætla með grimmum hug at fá, ok er nú ráð at búask við ok leiða þeim hlaup þeira.“236 Már safnaði mǫnnum. Hrómundr, sonr Eyvindar sørkvis, kappi mikill, hann átti dóttur Más, hann var þar á búi;237 hann kvað einsætt, at þeir reyndi þá með sér. Þeir urðu alls fjórir tigir manna ok umfram tveir systursynir Más, ungir menn, ok vænligir.238 Þorgrímr mælti: „Þat er ráð, at fara í mót Ingimundarsonum,“ — ok svá var gǫrt. Þorsteinn sá þat ok mælti: 79„Nú mun oss gefa til at reyna oss, ok þykki mér nú ráð, at hverr gefisk eptir efnum.“ Jǫkull brá þá Ættartanga ok kvazk allgott til hyggja at reyna hann í hálsum manna Más. Þeir fundusk á Kárnsnesi.239 Þorgrímr segir Mávi, at hann myndi felask, — „ok má þó vera, at ek sé eigi óþarfari en þótt ek standa hjá yðr, en ek trúi mér eigi til framgǫngu.“ Már svarar engu. Tóksk síðan bardagi, ok er hann hafði gengit um hríð, mælti Jǫkull: „Eigi hœli ek bitinu hans Ættartanga.“ Þorsteinn svarar: „Slík dœmi eru með oss, ok verðr nú várum mǫnnum skeinisamt.“ Jǫkull var fremstr af ǫllum ok hjó til beggja handa. Maðrinn var afrendr240 at afli, en inn mesti fullhugi; hann hjó svá, at lamðisk fyrir, en eigi beit. Jǫkull mælti: „Ertu nú heillum horfinn, Ættartangi, eða hvat?“ Þorsteinn svarar: „Ok svá sýnisk mér sem þeir standi upp, er ek hefi hǫggvit, eða sjái þér nǫkkut Þorgrím?“241 Þeir kváðusk eigi hann sjá. Þorsteinn bað Jǫkul þá víkja frá orrostunni ok vita, hvárt þeir sæi hann eigi, — „en þú, Hǫgni frændi, halt upp meðan bardaganum.“ Hann kvazk svá gera mundu. 80Síðan leituðu þeir hans. Jǫkull mælti: „Ek sé, hvar fjándinn kemr upp.“ Þorsteinn mælti: „Þar liggr nú grenskollinn,“ — ok í því koglaði hann til þeira þaðan sem hann lá;242 þat var við ána. Jǫkull hljóp eptir honum ok báðir þeir brœðr. Þorgrímr hljóp undan til árinnar. Jǫkull komsk svá nær, at sverðit tók til hans ok af þat, er nam, en þat váru þjóhnapparnir báðir allt við bakhlut. Þar heitir síðan Húfuhylr, er hann hljóp á kaf.243 Jǫkull mælti: „Beit nú Ættartangi.“ Þorsteinn svarar: „Svá get ek, at heðan af sé.“ Þess verðr nú at geta síðan, hvat tíðenda varð í bardaganum. Hrómundr gekk fast fram í mót Hǫgna, ok áttusk þeir hart hǫggvaskipti við; lauk svá þeira skipti, at Hǫgni fell fyrir Hrómundi, ok í því kom Jǫkull at ok tók þá í annat sinn œsing sinn inn mikla, sótti þá at Hrómundi með ákafa; skorti þá eigi, at sverðit beit, bæði hans ok annarra. Hann hjó á fót Hrómundi ok veitti honum svá mikit sár, at hann var alla ævi síðan ørkumlaðr ok var kallaðr244 Hrómundr halti. Þar fellu systursynir Más. Ok nú er svá er komit bardaganum, þá sá menn af bœjum fund þeira ok fóru til at skilja þá; var þar fyrstr Þorgrímr at Kárnsá ok aðrir bœndr, hann var frændi Ingimundarsona; váru þeir þá skilðir, ok var sárt mart,245 en allir mœddir. Þorgrímr mælti: „Þú, Már, hefir sýnt þrályndi mikla við þá brœðr í mótgangi, en þeir eru eigi þínir líkar við at eiga; er þat nú mitt ráð, at þú vægir 81til við þá ok selir Þorsteini sjálfdœmi.“ Hann kvað þetta heilræði, ok sættusk at þessu. Þorsteinn kvazk eigi mundu gørð upp lúka fyrr en á nǫkkuru lǫgþingi. Fóru menn nú heim af þessum fundi.
Ok er þat þing kom, er Þorsteinn vildi gørð upp lúka, fjǫlmenntu þeir mjǫk Hofverjar. Þorsteinn mælti þá: „Þat er flestum mǫnnum kunnigt hér um sveitir, hversu fór um fund várn Más, frænda várs, ok svá hitt, at þat mál er undir mik komit. Er þat nú gørð mín, at jafnt skal víg Hǫgna, bróður míns, ok ákvámur þær,246 er fengu menn Más, smár ok stórar. Hrómundr skal sekr vera milli Hrútafjarðarár ok Jǫkulsár í Skagafirði fyrir víg Hǫgna, en hafa ekki fyrir ørkuml sín. Már skal eiga Hjallaland, því at ór hans landi at eins má upp ganga, en gjalda oss brœðrum hundrað silfrs. Þorgrímr skinnhúfa skal ekki hafa fyrir sína ákvámu, ok er hann þó verra verðr.“247 Síðan fóru menn heim ok váru sáttir at þessu. Skinnhúfa fór í brott ór heraði ok kom niðr norðr á Melrakkasléttu ok var þar til dauðadags.
Þorsteinn átti tvá sonu; hét annarr Ingólfr, hann var manna vænstr; annarr hét Guðbrandr, hann var ok fríðr maðr.248 Jórunni, dóttur Ingimundar, átti Ásgeirr œðikollr, faðir Kálfs ok Hrefnu, er átti Kjartan Óláfsson, ok Þorbjargar, er kǫlluð var bœjarbót.249
Frá Þórólfi heljarskinni er þat at segja, at hann bjó fyrst í Forsœludal ok var illa kenndr af mǫnnum. Þorsteinn frá Hofi kom til hans ok kvazk eigi vilja byggð hans þar, — „nema þú takir annan hátt en þú hefir áðr, ella munu vér eigi láta kyrrt vera.“ Þórólfr kvað þat vænst, at Þorsteinn réði því, hvárt hann byggi þar eða eigi, — „en sjálfr mun ek ráða háttum mínum.“ Síðan fœrði hann bú sitt ok gerði sér virki suðr við Friðmundará. Þórólfr lagðisk á250 fé manna ok gerðisk inn mesti þjófr; hann átti ok blótgrafar, því at menn hugðu, at hann blótaði bæði mǫnnum ok fé.251 Illt varð honum til eptirgǫngu252 manna þeira, er góðir váru, en þó váru þeir níu saman, þá er þeir váru flestir, allir hans jafningjar eða verri. Ok er þeir spurðu, at Þorsteinn ætlaði at gera til þeira, flýðu sumir ór virkinu ok vildu eigi bíða. Heraðsmenn hittu Þorstein ok báðu hann þenna mann af taka, er svá var illr í byggðarlagi, at menn máttu eigi um tœla eða við búa. Hann kvað þá satt mæla; sendir síðan eptir brœðrum sínum, Jǫkli 83ok Þóri. Á Þóri kom stundum berserksgangr; þótti þat þá með stórum meinum um þvílíkan mann, því at honum varð þat at engum frama.253 Jǫkull mælti til Þorsteins: „Vel gerir þú þat, at þú lætr hér í dalnum engi illmenni fá nǫkkura uppreist.“ Síðan fóru þeir nítján saman, ok er þeir sá virki Þórólfs, mælti Þorsteinn: „Eigi veit ek, hversu vér fám at sótt virkinu fyrir árgljúfrum þessum.“ Jǫkull svarar: „Þetta er engi torveldi, ok mun ek gefa hér ráð til. Þú, Þorsteinn, ok menn með þér skuluð skjóta at þeim ok glettask við þá, en ek mun fara upp með ánni við fá menn ok vita, ef ek mætta komask á bak þeim í virkit, ok ætti þeir þá við hvárutveggjum at sjá.“ Þorsteinn kvað þat hættuferð mikla. Jǫkull fór þá upp með ánni við fá menn. Þeir Þórólfr sá eigi þat ok bað þá sína menn vel gefask, — „en þó hafa þeir brœðr rammar fylgjur; leitu vér þá til leyna várra, ef at oss ekr.“ Jǫkull komsk yfir ána fyrir ofan virkit; hann hafði í hendi øxi mikla, er hann átti; síðan komsk hann at virkinu ok gat krœkt øxinni upp á virkit ok las sik síðan eptir skaptinu ok komsk svá í virkit; hann fór snyðjandi254 at leita Þórólfs, ok varð hann eigi fyrir augum. Jǫkull gat þá at líta, hvar Þórólfr kom upp ór blótgrǫf sinni ok hljóp ór virkinu, en Jǫkull eptir honum. Menn Jǫkuls leita at fǫrunautum Þórólfs, ok eru þar eltingar miklar. Þá var Þórólfr kominn á mýri nǫkkura upp með ánni, en Jǫkull sótti eptir. En er Þórólfr sá, at hann myndi eigi komask undan, þá settisk hann niðr í mýrinni ok grét. Þar heitir síðan Grátsmýrr.255 Jǫkull kom þá at honum ok kvað hann vera mikla mannfýlu ok illmenni, en þó 84engan þróttinn í. Jǫkull hjó hann þá banahǫgg. Þorsteinn sótti at virkinu, því at þeir illvirkjarnir váru þá aptr komnir. Jǫkull skopar256 at skeið ok komsk í virkit, ok er þeir sjá þat, er í virkinu váru, óttuðusk þeir ok hljópu undan honum tveir í nestangann, ok drap hann þá báða. Inn þriði hljóp fyrir hamra ofan. Eigi þótti rǫskvari ferð farin hafa verit en sú, er Jǫkull fór þá. Þeir fóru heim brœðr eptir þetta ok hǫfðu unnit mikla heraðsbót í drápi Þórólfs heljarskinns.257
Þorsteinn frá Hofi var stórlátr af búi sínu við heraðsmenn; þar var ǫllum mǫnnum matr heimill ok hestaskipti ok allr annarr farargreiði, ok skylt þótti þat ǫllum útanheraðsmǫnnum, at hitta Þorstein fyrstan ok segja honum tíðendi ór sveitum ok þat, er til nýlundu varð. Eyjarengi heitir þat, er bezt er með Hofslandi; þar áttu verkmenn Þorsteins tjald á sumrum.258 Þau sá einn dag, at tíu menn áðu í enginu, ok var kona eitt; þeir váru allir í litklæðum. Vesl hafði einn yfir sér ok slœður af góðu klæði;259 þau sá, hvat þessi maðr gerði; hann brá sverði ok sneið af neðan, þat er saurugt hafði orðit í reiðinni, ok kastaði á braut, — þat var spannarbreitt, — ok mælti svá at þau heyrðu, at hann kvazk eigi vilja reiða eptir sér saur. Eigi hittu þau mennina, en illa þótti þeim gǫrt at æja í engjum manna. Grið85kona tók þat, er hann hafði af skorit, ok kvað þenna mann mega heita inn mesta ofláta. Þorsteinn spurði þau tíðenda um kveldit, en þau kváðusk engi segja kunna ok þó nýlundu litla. Síðan sǫgðu þau þat, sem þau hǫfðu sét ok heyrt til manna þessa, ok sýndu þat, sem hann hafði skorit af slœðunum. Þorsteinn kvað þetta bragð tveggja hvárt, at spilla gripum sínum, þótt stykki á, ok síðan at æja í engjum manna, nǫkkurs heimsks manns ok óráðvands, ella mikils manns ok ofláta. — „Þessir menn hafa ok eigi mik hitt, sem siðr er til langferðamanna. Nú mun ek geta til, at þar mun hafa verit Bergr inn rakki, er út hefir komit í sumar, systursonr Finnboga ins ramma frá Borg ór Víðidal; hann er rammr at afli ok inn mesti ofrkappsmaðr.“260 Var þetta sem annat, þat er Þorsteinn leiddi getum um, at hann varð nærgætr. Bergr kom til Borgar, ok tók Finnbogi við honum allvel ok spurði hann tíðenda, en hann sagði slík er hann vissi. Finnbogi spurði, hvárt hann hefði nǫkkut hitt Þorstein Ingimundarson. Bergr kvazk eigi hann hitt hafa ok riðit fyrir neðan garð. Finnbogi lét hitt þó venjuligra, at hitta hann fyrst ok segja honum tíðendi. Bergr kvazk eigi vilja lægja sik svá, at finna hann,261 — „því at ørindi mitt var eigi til hans.“
Þorgrímr hét maðr, er bjó at Borg inni minni í Víðidal; hann festi sér konu þá, er Þorbjǫrg hét ok var Skíðadóttir.262 Þorgrímr bauð þeim Finnboga ok Bergi 86til boðsins; þeir hétu ferðinni. Brúðhlaupit skyldi vera at vetrnóttum at Skíða. Hann hitti þá Ingimundarsonu ok bauð þeim til boðsins, — „því at mér þykkir þetta eigi með fullum sóma, nema þér komið.“ Þeir hétu at fara. Veðrátta var eigi algóð ok illt yfir Vatnsdalsá, ok fórsk þeim Víðdœlum heldr ógreitt; létu þeir Finnbogi eptir hestana at bónda þess, er bjó við ána. Áin var opin um mitt, en lágu at fram hǫfuðísar. Bergr mælti: „Ek mun bera yfir fólk;“ — ok svá gerði hann, sótti knáliga; frost var á mikit, ok fraus um hann klæðin. Skíði gekk í mót boðsmǫnnum ok fyrirboðsmenn hans,263 Þorsteinn ok þeir brœðr. Síðan váru eldar gǫrvir ok þídd klæði manna. Þorsteinn bóndi gekk mjǫk [at] at vinna mǫnnum beinleika ok taka við klæðum manna, því at hann var hverjum manni lítillátari. Finnbogi gekk fyrstr ok skyldi sitja í ǫndvegi gegnt264 Þorsteini, þá Bergr, hann var í slœðum ok skinnólpu; stóð þetta út af honum, er hann var allr frosinn, ok þurfti hann rúm mikit ok fœrðisk at eldinum ok vildi þíða sik. Hann gekk þar hjá, sem Þorsteinn var, ok mælti: „Gef mér rúm, maðr.“ Hann gekk svá snúðugt, at Þorsteinn hrataði fyrir ok við því búit, at hann myndi falla á eldinn. Jǫkull sá þetta ok varð reiðr mjǫk; hann helt á Ættartanga, spratt upp ok hljóp at honum, laust milli herðanna Bergi með hjǫltunum, svá at hann fell við áfram, ok mælti: „Hvat vill skelmir þinn, villtu eigi hlífa goða várum Vatnsdœla?“ Bergr spratt upp ok varð ákafliga 87reiðr ok tók til vápna; stóðu þá menn í milli þeira, ok helt þó við, at þeir myndi á berjask, því at Bergi eirði it versta; urðu þeir þó skilðir. Þorsteinn mælti: „Illa hefir nú enn tekizk fyrir bráðræði Jǫkuls, bróður míns; vil ek bjóða fébœtr, svá at Bergr sé vel sœmðr af.“ Bergr kvað sik eigi fé skorta ok kvazk sjálfr hefna skyldu. Jǫkull kvað hann æ því vesalla verða skyldu sem þeir ættisk fleira við. Skíði bað, at þeir Finnbogi fœri á brott ok ættisk menn eigi við. Þorsteinn kvað þat eigi hœfa, at ráðahag þessum væri brugðit, — „ok skulu vér ríða brœðr með várum mǫnnum á Másstaði;“ — ok svá var.
Bergr lýsti hǫgginu til Húnavatnsþings ok bjó þangat til málit. Síðan kómu menn til þings ok leituðu um sættir. Bergr kvazk eigi mundu fébœtr taka ok því at eins sættask, at Jǫkull gengi undir þrjú jarðarmen, sem þá var siðr eptir stórar afgørðir, — „ok sýna svá lítillæti við mik.“265 Jǫkull kvað fyrr mundu hann troll taka en hann lyti honum svá. Þorsteinn kvað þetta vera álitamál, — „ok mun ek ganga undir jarðarmenit.“ 88Bergr kvað þá goldit. It fyrsta jarðarmen tók í ǫxl, annat í bróklinda, þriðja í mitt lær. Þá gekk Þorsteinn undir it fyrsta. Bergr mælti þá: „Svínbeygða ek nú þann, sem œztr var af Vatnsdœlum.“266 Þorsteinn svarar: „Þetta þurftir þú eigi at mæla, en þat mun fyrst í mót koma þessum orðum, at ek mun eigi ganga undir fleiri.“ Finnbogi mælti: „Þetta er víst eigi vel mælt, en þó kemr eigi mikit fyrir vansa Bergs, er hann fekk af Jǫkli, ef hér skal staðar nema, ok þykkir yðr allt lágt hjá yðr Vatnsdœlum, ok vil ek skora á þik, Þorsteinn, til hólmgǫngu á vikufresti við stakkgarð þann, er stendr í eyjunni fyrir neðan bœ minn at Borg.“267 Bergr mælti þá: „Slíkt it sama vil ek mæla við þik, Jǫkull, at ek býð þér hólmgǫngu at ákveðnum tíma Finnboga, ok skulu þér þá lútir fara Hofverjar.“ Jǫkull svarar: „Heyr, hvat mannfýlan mælir, at þú dirfir þik at því, at jafnask við oss eða bjóða mér hólmgǫngu, því at mér þykkir mér eigi of ætlat, þótt ek berimk við ykkr Finnboga báða; skal ok þat vera, ok vil ek leysa undan Þorstein bróður minn, því at þat er skaði, at honum verði nǫkkut til meins, en þat er þó eigi ørvænt, ef þeir Finnbogi berjask, því at hann er inn mesti ofrhugi, en hér er hváriga at spara, sem vér erum; fór Bergr þá lútari, bikkjan,268 er ek sló hann, svá at hann fell við, enda kom þú nú til hólmstefnunnar, ef þú hefir heldr manns hug en merar; en ef nǫkkurir koma eigi, þá skal þeim reisa níð með þeim formála, at hann skal vera hvers manns níðingr ok vera hvergi í samlagi góðra 89manna, hafa goða gremi ok griðníðings nafn.“ Skilja þeir síðan við svá búit, ok fór hverr heim til síns heimilis. Var þetta nú gǫrt at tíðendasǫgn um sveitir. Þat bar saman, hólmstefnur þessar ok Þorsteinn hafði vinaboð at Hofi, því at svá gerði hann hvert haust.
Helga hét kona; hon kom út með Bergi ok var frilla hans;269 hon var mikil kona ok skǫrulig, framsýn ok forspá ok margkunnig um flesta hluti; hon mælti til Bergs: „Óvitrliga hefir ykkr frændum orðit, at þit ætlið at þreyta hamingju við sonu Ingimundar; þat ferr eigi svá, því at Þorsteinn er reyndr bæði at viti ok gæfu, en þat er sannmælt til Jǫkuls, at engi berserkr [er] slíkr í ǫllum Norðlendingafjórðungi sem hann, ok ertu eigi hans jafningi, þóttú sér mikill fyrir þér, ok svá mikla sneypu sem þú hefir áðr farit fyrir honum, þá ferr þú nú aðra hálfu meiri, ef þit eiguzk nǫkkut við.“270 Bergr svarar: „Mikit hefir Jǫkull um mælt, svá at mér er þat eigi þolanda.“ Helga svarar: „Þóttú sér svá heimskr, at þú kunnir eigi fyrir þér at sjá, þá skal ek þat at gera, at sjá hólmganga skal engi verða.“ „Muntu eigi ráða?“ sagði Bergr. Eigi vissi Finnbogi þessi ráð.
Svá er sagt, at þann sama morgin, at fara skyldi til hólmgǫngu þessarrar, var komit á svá mikit kafafjúk með frosti, at engu vætta271 var út komanda. Þann sama morgin snimma var barit á dyrr at Hofi. Þorsteinn gekk til dura ok heilsaði Jǫkli, bróður sínum. Hann mælti: „Ertu búinn, Þorsteinn, til hólmstefnunnar?“ 90Hann svarar: „Þykkir þér einsætt at fara, því at þetta er illviðri?“ Jǫkull mælti: „Þat þykkir mér víst.“ Þorsteinn svarar: „Gakk inn fyrst, bróðir, ok bíðum, ef veðr batnar.“ Jǫkull kvazk eigi inn vilja ok þíða á sér snjó, — „ok þóttú vilir hvergi fara, þá skal ek þó fara.“ Þorsteinn mælti: „Aldri skal sá munr hreysti okkarrar, at ek sitja eptir, en þú farir, ok bíð mín.“ Þorsteinn gekk inn ok bjósk ok mælti við boðsmenn sína, at þeir skyldu þar sitja ok eigi þaðan fara, fyrr en algott væri; bað húsfreyju ok sonu sína vinna mǫnnum beinleika. Þeir fóru báðir brœðr saman. Þá mælti Þorsteinn: „Hver er nú ráðagørð þín?“ Jǫkull svarar: „Þetta veit ek þik eigi fyrr gǫrt hafa, at leita ráða undir mik; mun hér ok til lítils at sjá, ef þeira þarf við, en þó verðr mér eigi til þessa ráðfátt; vit skulum fara til Undunfells, ok skal Þórir fara með okkr, bróðir okkar.“ Þeir gerðu svá, fóru þaðan ok kómu at kveldi til Faxa-Brands; hann var vinr Jǫkuls; váru þar um nóttina.272 Brandr átti hest fǫxóttan, er kallaðr var Freysfaxi; hann var virkr at hestinum, ok þótti góðr; var hann ok øruggr til alls, bæði vígs ok annars; hǫfðu flestir þat fyrir satt, at Brandr hefði átrúnað á Faxa.273 Um morgininn eptir var in sama hríð, nema meiri væri. Þeir vildu fara brœðr, þótt eigi batnaði. Brandr hafði tjaldat sleða með húðum274 ok beitt fyrir Faxa ok kvað þá 91mundu hitta leið báða saman. Jǫkull mælti: „Þorsteinn ok Þórir skulu setjask í sleða, en vit Faxa-Brandr skulum ganga fyrir.“ Þeir kómu snimma dags undir stakkgarðinn, ok var ekki komit.
Um morgininn mælti Finnbogi til Bergs: „Ætlar þú eigi Jǫkul kominn vera til hólmstefnunnar?“ „Eigi ætla ek,“ segir hann, „því at þat er einskis manns at fara í þvílíku veðri.“ „Annarr maðr er Jǫkull þá en ek ætla,“ segir Finnbogi, „ef hann er eigi kominn, ok hefði betra verit at ganga eigi jafnlangt fram við hann ok þola nú eigi hverja skǫmm á aðra ofan.“ „Þat hafi þér of síð sét,“ segir Helga, „ok svá illt sem nú er frá at taka, þá mun þó síðar verra.“ „Ætlar þú Jǫkul kominn?“ segir Bergr. „Ekki mun ek um ætla,“ segir hon, „en hitt ætla ek, sem gangask mun, at hann er eigi yðvarr maðr.“275 Fellr þetta þar niðr, en þeir fara hvergi.
Þeir brœðr biðu til nóns, ok er svá var komit, þá fóru þeir Jǫkull ok Faxa-Brandr til sauðahúss Finnboga, er þar var hjá garðinum, ok tóku súlu eina ok báru undir garðinn; þar váru ok hross, er þangat hǫfðu farit til skjóls í hríðinni. Jǫkull skar karlshǫfuð á súluendanum ok reist á rúnar með ǫllum þeim formála, sem fyrr var sagðr. Síðan drap Jǫkull meri eina, ok opnuðu hana hjá brjóstinu ok fœrðu á súluna ok létu horfa heim á Borg;276 fóru síðan heimleiðis ok váru at Faxa-Brands um nóttina; váru nú kátir mjǫk um kveldit. Jǫkull mælti: „Þannig er nú, Þorsteinn frændi, at þú ert maðr miklu vinsælli en ek ok átt vini fleiri, en þó er nú svá komit, at vinir mínir duga nú eigi verr en þínir; þykkir mér sem Faxa-Brandr hafi vel dugat.“ „Vel 92hefir Brandr gefizk,“ segir Þorsteinn. Brandr mælti: „Gott er slíkum manni at duga við sem Jǫkull er, því at hann er fára líki.“ Þeir Faxa-Brandr ok Jǫkull kváðu þetta gørningaveðr verit hafa ok kenndu þat Helgu frá Borg. Þeir kómu heim, brœðr, ok urðu allir menn þeim fegnir. Spurðisk þetta nú um allar sveitir, hversu mikla sneypu Borgarmenn hǫfðu enn farit fyrir þeim brœðrum.277
Einnhvern tíma skammt frá þessu heimti Finnbogi ok þeir Bergr menn saman um Víðidal, ok urðu saman þrír tigir. Helga spurði, hvat þeir ætlaði. Finnbogi kvazk eiga ferð til Vatnsdals. „Já,“ sagði Helga, „nú munu þit ætla ykkar at hefna á þeim brœðrum, en ek ætla, at þit farið því fleiri ófarar [sem] þér eiguzk fleira við.“ „Á þat skal nú hætta,“ segir Finnbogi. Helga svarar: „Fari þér, eigi mun yðr óannara heim en heiman.“ Þetta spurðisk nú brátt víða ok kom til Hofs til Þorsteins; hann sendi orð brœðrum sínum, ok kómu þeir til hans; segir hann þeim slíkt er hann hafði spurt; gera nú þat ráð, at þeir safna mǫnnum, ok þann dag, er þeira Finnboga var útan ván, kómu saman at Hofi sex tigir manna. Þar var Már af Másstǫðum, frændi þeira, ok Eyjólfr ór Kárnsnesi ok aðrir vinir þeira;278 var þá ok sén reið þeira Finnboga. Þor93steinn mælti: „Nú skulu vér stíga á hesta vára ok ríða í mót þeim, því at ek vil eigi spark279 þeira á bœ mínum.“ Þeir gera svá. Jǫkull mælti: „Ríðum at vel ok hlaupum á þá, svá at þeir verði eigi við búnir.“ Þorsteinn svarar: „Eigi skulu vér óðliga láta, ok skal ek hafa orð fyrir oss ok vita, hvat þeir vilja, ok má vera, at lítils þurfi við; en veit ek, frændi, at þú ert búinn til allra atgørða.“ Jǫkull svarar: „Ván var þess, at þú myndir eigi vilja, at lengi stœði mínar ráðagørðir yfir.“ „Vel dugði þá, frændi,“ sagði Þorsteinn, „er þín ráð váru hǫfð, en nú mun lítils við þurfa.“
Finnbogi mælti til sinna manna: „Menn ríða frá Hofi eigi allfáir, ok er þat sannast at segja, at Þorsteini kemr fátt á óvart; eru nú tveir kostir fyrir hǫndum ok hvárrgi góðr, ríða undan ok heim við svá búit, ok er þat þó in mesta sneypa, eða at hætta á fundi við þá, ok er þó nǫkkut hættu280 við liðsmun þann, sem mér sýnisk at sé.“ „Mun nú eigi verða at hætta á eitthvat,“ segir Bergr, „ok skulu vér víst finnask.“ Finnbogi mælti: „Stígum af baki ok bindum hesta vára ok hǫldum oss saman vel, hvat sem í gerisk.“ Þetta sjá þeir Þorsteinn ok stigu af baki ok bundu sína hesta. Þá mælti Þorsteinn: „Nú skulu vér ganga til móts við þá, en ek skal hafa orð fyrir oss.“ Þá mælti Þorsteinn: „Hverr er foringi þessa manna, sem hér eru komnir?“ Finnbogi segir til sín. Þorsteinn mælti: „Hver eru ørendi hingat í dalinn?“ „Opt eru smá ørendi um sveitir,“ segir Finnbogi. Þorsteinn mælti: „Þess281 get ek, at nú sé orðit þat ørendi,282 sem ætlat var, þá er þér fóruð heiman, þótt annan veg hafi at borit en hugsat var, at finna oss 94brœðr. Ef svá er, þá hefir nú vel til borit. Skal nú gera þér tvá kosti, Finnbogi, eigi fyrir því tvá, at eigi væri hitt makligra, at þú hefðir einn; far heim til Borgar við svá búit ok sit í búi þínu. Hinn er annarr kostr, at nú skulu vér þreyta hólmgǫngur várar, ok þó með því móti, at nú munu hvárir njóta síns brautargengis, ok muntu þá vita, hvat þú vinnr á, þóttú sér bæði stórr ok sterkr. Þat skal þessu fylgja, at þú skalt fara brott ór Víðidal at vári ok vera eigi vistum milli Jǫkulsár í Skagafirði ok Hrútafjarðarár ok ætla þér aldri síðan at deila kappi við oss brœðr. En þú, Bergr, hefir mjǫk dregizk til óvísu við oss brœðr;283 þú gerðir mér ok lítit óspekðarbragð, fyrst er þú komt í herað, þá áðir þú hestum þínum í engjum mínum ok ætlaðir mik þat lítilmenni, at ek mynda hirða, hvar hestar þínir bitu gras; en þar er Jǫkull, bróðir minn, laust þik hǫgg, þat skaltu hafa bótalaust, því at þú afníttir, þá er þér váru boðnar; þú skalt ok eigi vera í þessu takmarki, er Finnboga er bannat, ok hafið þit þá nǫkkurar minjar várra viðskipta; takið nú skjótt annan hvárn.“ Jǫkull stóð hjá Þorsteini með Ættartanga ok var búinn at bregða. Finnbogi ok þeir Bergr ganga til hesta sinna ok stíga á bak, ríða á brott ok létta eigi fyrr en þeir koma heim til Borgar. Helga stóð úti ok spyrr tíðenda; þeir kváðusk engi segja kunna. „Vera má, at ykkr þykki svá, en eigi mun þat ǫðrum þykkja, þar sem þit eruð gǫrvir heraðssekir sem illræðismenn, ok hefir nú yfir tekit um ykkrar ófarar.“ Þorsteinn ok þeir brœðr riðu heim til Hofs ok hverr til síns heimilis; þakkaði Þorsteinn þeim vel fylgðina; sat hann nú enn [í] virðingu um þetta mál sem ǫll ǫnnur. Um várit seldi Finnbogi landit at Borg ok rézk norðr á Strandir í Trékyllisvík ok bjó þar. 95Bergr fór ok á brott, ok er þat eigi sagt í þessi sǫgu, hvat hann lagði helzt fyrir sik, ok lýkr þar skiptum þeira Ingimundarsona.284
Frá því er sagt eitt sumar, at skip kom í Hrútafjǫrð; þar váru á systr tvær, Þórey ok Gróa. Þær fóru báðar til vistar til Hofs ok váru þar um vetrinn með Þorsteini, en sóttu hann at um várit, at hann skyldi fá þeim staðfestu nǫkkura. Þórey keypti land at ráði Þorsteins ok bjó þar, en Gró fekk hann bústað nær sér.285 Þorsteinn hafði beðit ámæli af konu sinni, Þuríði, at hann legði hug á Gró fyrir sakar fjǫlkynngi hennar. Gróa keypti malt ok bjó til veizlu ok bauð Ingimundarsonum þangat; — eigi þóttu þær systr svá lítils háttar vera; — hon bauð ok Mávi af Másstǫðum ok mǫrgum heraðsmǫnnum. Ok ina þriðju nótt, áðr Þorsteinn skyldi heiman ríða, dreymði hann, at kona sú, er fylgt hafði þeim frændum, kom at honum ok bað hann hvergi fara; hann kvazk heitit hafa. Hon mælti: „Þat lízk mér óvarligra, ok þú munt ok illt af hljóta;“ — ok svá fór [þrjár nætr], at hon kom ok ávítaði hann ok kvað honum eigi hlýða mundu ok tók á augum hans.286 Þat 96var siðvenja þeira, þegar Þorsteinn skyldi nǫkkur287 heiman fara, at allir kómu þann dag til Hofs, er ríða skyldu. Kómu þeir Jǫkull ok Þórir, Már ok þeir menn aðrir, er fara skyldu. Þorsteinn bað þá heim fara; hann kvazk vera sjúkr. Þeir gera svá. Þann aptan, þá er sól var undir gengin, sá sauðamaðr Gró, at hon gekk út ok gekk andsœlis um hús sín ok mælti: „Erfitt mun verða at standa í mót giptu Ingimundarsona.“ Hon horfði upp í fjallit ok veifði gizka eða dúki, þeim er hon hafði knýtt í gull mikit, er hon átti, ok mælti: „Fari nú hvat sem búit er.“288 Síðan gekk hon inn ok lauk aptr hurðu. Þá hljóp aurskriða á bœinn, ok dó allir menn.289 Ok er þetta spurðisk, þá ráku þeir brœðr á brott Þóreyju, systur hennar, ór sveit. Þar þótti reimt jafnan síðan, er byggð Gró hafði verit, ok vildu menn þar eigi búa frá því upp.290
Þorgrímr á Kárnsá gat barn við frillu sinni, er Nereiðr hét, ok af orðum konu hans var barnit út borit.291 Ástúðigt var með þeim brœðrum, Ingimundarsonum, ok opt fundusk þeir. Eitt sinn hitti Þorsteinn Þóri, bróður sinn;292 leiddi Þórir hann á gǫtu. Þorsteinn spyrr þá Þóri, hverr honum þœtti fyrir þeim brœðrum. Þórir kvað þat eigi getumál, — „at þú ert fyrir oss um allar ráðagørðir ok vitsmuni.“ Þorsteinn svarar: „Jǫkull er brjóst fyrir oss um ǫll harðræði.“ Þórir kvazk minnstháttar af þeim, — „fyrir þat, at á mik kemr berserksgangr jafnan, þá er ek vilda sízt, ok vilda ek, bróðir, at þú gerðir at.“ „Því em ek hér kominn, at ek hefi spurt, at Þorgrímr frændi várr hefir látit bera út barn sitt af orðum konu sinnar, ok er þat illa gǫrt; þykkir mér ok með stórum meinum, at þú ert eigi í eðli þínu sem aðrir menn.“ Þórir kvazk hvatvetna293 mundu til vinna, at þetta hyrfi af honum. Þorsteinn kvazk ok vilja ráð til leggja, — „eða hvat muntu vilja til vinna?“ Þórir svarar: „Þat sem þú vill.“ Þorsteinn mælti: „Einn er sá hlutr, er ek beiðumk, en þat er goðorðit til handa sonum mínum.“ Þórir kvað þat vera skyldu. Þorsteinn mælti: „Nú vil ek heita á þann, er sólina hefir skapat, því at ek trúi hann máttkastan, at sjá 98ótími294 hverfi af þér; vil ek þat gera í staðinn, fyrir hans sakar, at hjálpa við barninu ok fœða upp, til þess at sá, er skapat hefir manninn, mætti honum til sín snúa síðan, því at ek get honum þess auðit verða.“ Síðan stigu þeir á hesta sína ok fóru þangat til, er þeir vissu, at barnit var fólgit ok þræll Þóris hafði fundit við Kárnsá, ok sá þeir, at breitt hafði verit yfir andlitit ok kraflaði fyrir nǫsunum,295 ok var þá komit at bana. Þeir tóku barnit ok fluttu heim til Þóris, ok hann fœddi upp sveininn, ok var kallaðr Þorkell krafla;296 en berserksgangr kom aldri síðan á Þóri; komsk svá Þorsteinn at goðorðinu.297
Óláfr bjó at Haukagili, en Óttarr í Grímstungum; hann átti Ásdísi, dóttur Óláfs, ok á lǫgfundum áttu þeir eina búð.298 Synir Þorsteins óxu upp ok váru gørviligir menn. Guðbrandr var mikill maðr ok sterkr. Ingólfr var manna fríðastr ok þó mikill; hann hafði ok atgørvi yfir flesta menn. Ok á einu haustþingi kómu þar margir menn saman, ok var leikr stofnaðr. Ingólfr var í leiknum ok sýndi þá enn atgørvi sína, ok eitt sinn, er hann sótti eptir knetti sínum, bar svá til, at hann fló til Valgerðar Óttarsdóttur; hon svipti at mǫttli sínum, ok tǫluðusk þau við um hríð. Honum sýndisk 99konan forkunnliga fríð; ok hvern dag, þann er eptir þingsins var, kom hann til tals við hana. Eptir þat gerir hann þangat kvámur sínar jafnan. Óttari var þetta í móti skapi, ok kom á rœðu við Ingólf ok bað hann eigi þat gera, er báðum þeim var til ósœmðar, ok kvazk heldr vilja gefa honum konuna með sœmð en hann fífldi hana með vanvirðu. Ingólfr kvazk gera mundu um kvámur sem honum sýndisk ok kvað honum enga ósœmð at því. Óttarr hitti nú Þorstein ok bað hann eiga hlut í með Ingólfi, at hann gerði at. Hann kvað svá vera skyldu. Þorsteinn mælti til Ingólfs: „Hví verðr þér þat fyrir, at gera Óttari sneypu eða svívirða dóttur hans; hefir þú illt ráð upp tekit, ok mun okkr verða at sundrþykki, ef þú gerir eigi at.“ Lét Ingólfr þá af kvámum,299 en orti mansǫngsvísur nǫkkurar um Valgerði ok kvað síðan. Óttarr fór enn á fund Þorsteins ok kvazk illa una við kveðskapinn Ingólfs, — „þykkir mér þú skyldr til at leggja nǫkkut ráð á.“ Þorsteinn kvað eigi at sínu skapi gǫrt, — „ok hefi ek um talat, ok tjóar300 eigi.“ Óttarr mælti: „Bœta máttu fé fyrir Ingólf eða leggja leyfi til, at vér sœkim hann til laga.“ „Fýsa vil ek þik,“ kvað Þorsteinn, „at þú gefir at engan gaum, ok máttu at lǫgum gera þat.“ Óttarr fór stefnufǫr til Hofs ok stefndi Ingólfi til Húnavatnsþings ok bjó mál til sóknar. Ok er Jǫkull spyrr þetta, gerði hann sik óðan um ok kvað slíkt mikil endemi, ef þeir frændr skyldi þar sekir gǫrvir í átthaga sínum, ok kvað Þorstein mjǫk eldask; — „ok þótt vér sém eigi lǫgmenn, þá munu vér eyða málit með øxarhǫmrum.“ Ok er várþing kom, bað Ingólfr Þorstein leggja ráð til um málit, ella kvazk hann mundu fœra øxi í hǫfuð Óttari. Þorsteinn mælti: „Nú vil ek, at þú neytir goðorðsins 100ok takir við;“ — ok svá var gǫrt. Ok er í dóm kom málit, gengu þeir Ingólfr ok Jǫkull at dóminum301 ok hleypðu upp með hǫggum, ok fell niðr málit. Litlu eptir þingit segir Óttarr Óláfi, mági sínum, at hann myndi eigi við vera ok selja land sitt. Hann gerði svá, fœrði bú sitt suðr um heiði.
En eigi langan tíma upp frá þessu tók Þorsteinn sótt ok andaðisk, ok þó at fyrr segi líflát Þorsteins, þá lézk Jǫkull fyrstr þeira brœðra, en Þórir lifði lengst. Þorkell krafla var þá þrévetr, er Þórir andaðisk, fóstri hans. Þá fór Þorkell til Þórorms ok var þar upp fóstraðr.302 Eigi ætluðu menn, at fá myndi iðgjǫld Þorsteins ok brœðra hans, en þó þótti mǫnnum303 synir hans vel stíga í spor honum. Ingólfr þótti konunum vænstr, svá sem kveðit var:
Allar vildu meyjar
með Ingólfi ganga,
þær er vaxnar váru;
vesǫl kvazk hon æ til lítil.304
Þeir brœðr skiptu arfi með sér. Ingólfr bjó at Hofi, en Guðbrandr at Guðbrandsstǫðum.305 Ingólfr átti Halldísi, dóttur Óláfs frá Haukagili;306 hon var yngri en Ásdís, er Óttarr átti, er móðir var Valgerðar ok Hallfreðar vand101ræðaskálds. Ingólfr kom at finna Valgerði jafnan, er hann fór til þings eða frá. Þat líkaði Óttari illa; hon gerði honum ok klæði ǫll, þau er mest skyldi vanda.307
Nǫkkurum vetrum eptir líflát Þorsteins Ingimundarsonar fann Óttarr, er hann reið af þingi, á Bláskógaheiði mann sekjan, er Þórir nefndisk, kominn at austan ór Fjǫrðum, ok kvazk hafa sekr orðit um konumál, ok bað hann Óttar viðtǫku.308 Óttarr kvazk mundu gera á þessu kost, — „ef þú ferr sendiferð mína.“ Hann spyrr, hver sú væri. Óttarr svarar: „Ek vil senda þik norðr í Vatnsdal til Ingólfs, at þú sitir um líf hans eða annars hvárs þeira brœðra, því at eigi er ólíkligt, ef at líkendum ferr, at þeir verði eigi giptudrjúgir. Nú ef þú ferr, mun ek veita þér ásjá.“ Hann kvazk til þess vel fœrr, — „því at eigi brestr mik áræði.“ Hann fór heim með Óttari, ok keyptu þessu saman, at hann skyldi drepa Ingólf eða Guðbrand, ef hann næði honum heldr, en Óttarr skyldi koma honum útan. Hann fór norðr til Vatnsdals ok kom til Hofs, var þar um nótt ok bað Ingólf ásjá, kvazk vera sekr maðr. Ingólfr kvazk eigi þurfa útanheraðsmanna ok kvað sér slíka auðfengna, bað hann á brottu verða skjótt ok kvazk illa á hann lítask. Þórir fór á brott ok kom til Guðbrands; hann tók við honum, ok var hann þar um hríð. Ok einn morgin bað Guðbrandr hann taka sér hest ok 102gekk út, en Þórir eptir; ok er Guðbrandr kom á þreskǫldinn, þá laut hann við, en Þórir veitti honum tilræði, ok er hann heyrði, at øxin þaut, veik hann sér hjá durunum, en Þórir hjó í ásinn, er fram tók ór vindskeiðunum, ok stóð øxin þar fǫst, en Þórir hljóp á brott ór garði, en Guðbrandr eptir. Þórir hljóp yfir árgljúfrin, þegar er hann kom at, ok lá fallinn. Guðbrandr skaut eptir honum sverði, ok kom á hann miðjan. Hann hafði knýtt beizlinu309 um sik, ok kom sverðit á beizlhringinn. Guðbrandr hljóp yfir ána ok at Þóri, ok var hann þá dauðr; kasaði hann hann þar. Skǫrð váru fallin í sverðinu, ok eitt, þat er leggja mátti [í] fingrar góm. Brýnt var at síðan, ok var it bezta vápn. Guðbrandr fór at finna bróður sinn ok sagði honum þessi tíðendi ok kvað þetta vera ráð Óttars ok lét þá við slíku mundu búask eiga. Ingólfr kvað slík mikil firn, ok riðu þegar suðr til Borgarfjarðar ok báru þetta at Óttari, en hann mælti móti, því at þar var þá fjǫlmennt, ok náðu þeir honum eigi; var þá leitat um sættir, ok sættusk at því, at Óttarr galt hundrað silfrs, en Þórir skyldi ógildr.310 Þat fylgði ok þessi sætt, at Ingólfr skyldi óheilagr falla, ef hann kœmi at finna Valgerði, svá at Guðbrandr fylgði honum eigi. Þá mælti Ingólfr: „Til þess máttu ætla, Óttarr, ef fleiri farar verða óvingjarnligar til vár en sjá, at þá mun eigi fébótum við koma, ok þér mun þá at verðugu goldin svikræðin.“ Hann 103kvað þat marga mæla mundu, at væri sakar til, áðr þetta var gǫrt. Síðan skilðu þeir.
Svartr hét maðr, er skipi sínu kom á Minþakseyri;311 hann var suðreyskr at ætterni, maðr mikill ok sterkr, óvinsæll ok lítt við alþýðuskap; hann kom af brotnu skipi. Ok er menn vissu, hvers háttar maðr hann var, þá urðu engir til at taka við honum, ok fór hann um sveitir, unz hann kom til Óttars, ok bað hann viðtǫku ok ásjá. Hann svarar: „Ómakliga sýnisk mér til þín gǫrt, at veita eigi slíkum manni sem þú ert, ok vil ek við þér taka, því at þú ert maðr eigi lítilmótligr, ok hygg ek, at mér sé traust at þér mikit.“ Hann kvað hann þess makligan. Svartr átti nǫkkut fé. Var hann nú með Óttari ok eigi lengi, áðr hann mælti til Svarts: „Ek vil senda þik norðr til Vatnsdals til Hofs. Sá maðr býr þar, er Ingólfr heitir; hann er sǫkudólgr minn ok hefir gǫrt mér margs konar skammir, ok fæ ek eigi rétt 104af honum, en hann er þó mikilhæfr maðr, en ek hygg þik munu gæfu til bera með mínu tilstilli at hefna, því at mér lízk vel á þik.“ Svartr kvazk verit hafa þar, er eigi þótti ǫllum einn veg;312 kvað þat ok líkligra, at hann fengi ørendit, sagðisk verit hafa í víking ok opt einn á brott komizk. Skip stóð uppi í Hvítá. Ok með þeim hætti keyptu þeir saman, at hann skyldi hǫggva hǫnd eða fót af Ingólfi eða drepa Guðbrand, ef hann næði eigi Ingólfi, en Óttarr skyldi fá honum vetrvist ok koma honum útan. Svartr skyldi leita fyrir sér, ef hann kœmi eigi fram verkinu, en ella fara til vistar sinnar. Óttarr fekk sér varning frá skipi ok fekk hann Svarti til meðferðar, hann fekk honum ok mann til fylgðar ok hesta tvá, sagði honum til byggða eða hverjar leiðir honum var bezt at fara norðr eða norðan. Svartr fór þar til er hann kom í Hvanndali,313 tók þar af hestum sínum ok bjó um varning314 sinn, en hestar gengu á bit. Svartr kom gangandi til Hofs snimma dags, ok var Ingólfr úti ok skepti spjót. Svartr kvaddi Ingólf ok kvað sér eigi greitt farizk hafa, kvað sér horfna á heiðinni hesta tvá, en varning sinn liggja þar, kistu ok húðfat,315 ok bað Ingólf fá til menn at leita með sér eða flytja fǫng sín til byggða, kvazk vilja flytjask norðr til Eyjafjarðar ok kvað sik verit hafa at Hrafnagili fyrir nǫkkurum vetrum. Ingólfr kvað nú fátt manna á bœnum, — „en ek vil hvergi fara, ok verð í brottu í stað.“ „Þá muntu vilja fylgja mér á gǫtu ok vísa mér til annars bœjar,“ — ok svá var, hann fór með honum á gǫtuna, ok var105aðisk Ingólfr hann þó af hugboði sínu, því at Svartr vildi ávallt síðar fara; hann var gyrðr sverði, en hafði spjót í hendi mjǫk mikit; þat var fjaðrspjót langskept ok vafit járni skaptit.316 Svartr beiddisk viðtǫku, en Ingólfr hefði af varningi slíkt er hann vildi, — „ertu víðfrægr maðr, ok samir þér vel at taka útlenda menn, allra helzt ef eigi skortir fé til forgiptar.“ „Eigi em ek því vanr,“ kvað Ingólfr, „at taka ókunna menn til mín, gefask þeir margir illa, ok ertu eigi til þess ólíkligr, því at þú hefir illsligt317 bragð á þér;“ — ok vísaði honum skjótt af hǫndum ok kvazk engu vilja við hann kaupa ok hvarf aptr. Svartr fór ok kom til Guðbrands ok sagði honum ina sǫmu sǫgu.318 Guðbrandr mælti: „Eigi gefizk þér vel inir ókunnu menn, en sœkja má ek láta varning þinn, en gerum síðan sem sýnisk um vistafar.“ Þeir fóru ok fundu varninginn, en ætluðu hestana hafa í brott hlaupit. Þeir fundu þá fljótt. Guðbrandr hafði heim til sín allt saman ok tók við Svarti. Ok er þat spyrr Ingólfr, hitti hann bróður sinn ok þótti óvarlig hans tiltekja, — „ok vil ek, at hann fari á brott.“ Guðbrandr kvazk ætla, at eigi myndi sjá maðr honum til skaða ætlaðr, ok kvað hann sik eigi líkligan hafa til gǫrt, síðan hann kom. Ingólfr svarar: „Þá lízk okkr eigi þat einn veg, því at mér lízk maðrinn flugumannligr, ok illa mun hann reynask, ok vil ek eigi, at hann sé hjá þér, því at mér segir illa hugr um hann, en mér þykkir betri inn fyrri varinn,“319 — en þat varð þó eigi, ok var hann þar um vetrinn.
En um várit, þá er sumra tók, fœrði Guðbrandr lið320 106sitt í sel, ok var svá til skipat, at húsfreyja reið ein saman, en Guðbrandr ok Svartr einum hesti báðir, ok reið Svartr at baki. En er þeirβ kómu á mýrar þær, er nú heita Svartsfellsmýrar,321 þá liggr í hestrinn undir þeim, ok bað Guðbrandr Svart skreiðask aptr af322 hestinum, ok svá gerir hann; ok nú sem Svartr sér, at Guðbrandr varask hann eigi, þá snýr hann spjótinu. Þetta sér húsfreyja ok mælti: „Varasktu hundinn, er vill svíkja þik ok drepa.“ Ok í því lagði Svartr Guðbrand með spjótinu undir hǫndina ok þegar á hol. Guðbrandr fekk brugðit sverðinu ok slœmir eptir honum ok í sundr í miðju. Húsfreyja kom til sels ok sagði líflát þeira beggja, ok þóttu þetta ill tíðendi. Ingólfr spyrr þetta ok kvað farit hafa eptir sínu hugboði ok bjó þegar mál til á hendr Óttari til alþingis um fjǫrráð við sik ok bróður sinn. Ok er menn kómu til þings, var leitat um sættir, ok var þat mjǫk torsótt við Ingólf. En sakar þess, at margir góðgjarnir áttu hlut í, ok hitt annat, at Ingólfr hafði eigi haldit sætt sína við Óttar um fundi við Valgerði, þá tók hann sættir, ok kómu fyrir fjǫrráð við Guðbrand þrjú hundruð silfrs; skyldi þá ok niðr falla sættarof við Óttar um Valgerðar mál; skiljask nú við þetta ok váru sáttir.323 Ingólfr átti tvá sonu við konu 107sinni, ok hétu þeir Surtr ok Hǫgni. Þeir váru báðir gørviligir menn.324 Ingólfr þótti mikill hǫfðingi ok stíga vel í spor sínum feðr um marga hluti. Óláfr at Haukagili tók þá at eldask mjǫk.
Útilegumenn ok ránsmenn váru mjǫk í þenna tíma bæði suðr ok norðr, svá at náliga mátti engi á sínu halda. Á einni nótt ræntu þeir at Haukagili mat miklum, því at þar váru gnóttir hversvetna. Óláfr fór ok hitti Ingólf ok sagði honum. Ingólfr bjósk heiman við fimmtánda mann. Óláfr bað hann vera varfœran ok kvað sér meira varða, at hann kœmi heill heim en hitt, hvar matr hans fœri. Þeir riðu suðr á heiði ok rœddu um ránit Óláfs. Þjófarnir hǫfðu rænt til fimmtán hundraða.325 Þeir Ingólfr kómu á sporin þeira ok rǫkðu þau, þar til er þeir villtusk um, því at sporin lágu þá á tvá vega. Þá skiptu þeir ok liði sínu, fóru átta í ǫðrum stað, en sjau í ǫðrum, ok leituðu svá lengi. Þar váru sel skammt frá þeim, ok fóru þeir þangat. Þar sá þeir átján hross hjá selinu ok rœddu um, at þar mundu vera komnir þjófarnir, ok kváðu þá ráðligast at leita eptir fǫrunautum sínum. Ingólfr kvað þat fyrir sumt óráðligra, — „því at þeir megu þá ná til hellisins, því at hann er skammt frá þeim, ok eru þeir hólpnir, ef þeir fá hann, ok er þá vár fǫr sljólig, en eigi víst, hvar várir menn eru.“ Ingólfr spratt af baki ok hljóp í gil nǫkkut, er hjá honum var, ok þrífr upp hellur tvær, 108lætr aðra koma fyrir brjóst sér, en aðra milli herða, ok gyrði at útan.326 Hann hafði í hendi sverðit Ættartanga ok gekk síðan at selinu. Þat var tvídyrt. Þat segja menn, at Ingólfr væri þar þá eigi fjǫlmennari en við annan mann. Þá mælti fǫrunautr Ingólfs, at þeir myndi gera sína menn við vara. Ingólfr kvazk verja mundu seldyrrnar, en hann fœri eptir mǫnnum þeira. Hann kvazk nú eigi mundu á brott fara, — „þykkir mér þínir eigi of margir.“ Ingólfr vildi þegar inn ráða at þeim ok bað hann fylgja sér drengiliga. Þjófarnir lǫgðu þegar at honum, er hann kom inn, ok honum hlífðu hellur þær, er hann hafði, ok svǫddu lǫgin af honum;327 sóttu þeir þá at Ingólfi ǫllu megin, en hann varðisk vel ok drengiliga. Þá reiddi hann upp Ættartanga, ok kom sverðit í hǫfuð þeim, er stóð at baki honum, svá at sá fekk bana, en hjó þann banahǫgg, er fyrir stóð, ok drap Ingólfr þá báða í einu hǫggvi. Þeir áttu snarpan bardaga, ok lauk svá, at Ingólfr drap fimm menn, enda var þá fallinn fylgðarmaðr hans; váru þeir þá komnir út ór selinu, en Ingólfr var sárr mjǫk. Kómu þá at menn hans. Þjófarnir stukku þá í brott, en þeir tóku ránit ok bundu á hesta sína ok ráku norðr aptr. Ingólfr lá í sárum vetr þenna, ok greri yfir at kalla. En um várit, er sumarhita tók, rifnuðu upp aptr ǫll, svá at þat leiddi hann til bana.328 Ok áðr Ingólfr andaðisk, 109bað hann sik grafa í ǫðru holti en þeir váru grafnir frændr hans, ok kvað þá hugkvæmra Vatnsdalsmeyjum, ef hann væri svá nær gǫtu. Síðan andaðisk hann. Þar heitir Ingólfsholt, sem hann var jarðaðr.329 Alþýða manna harmaði mjǫk fráfall330 Ingólfs. Tólf vetr lifði hann eptir andlát fǫður síns með mikilli virðingu. Óttarr gipti Valgerði dóttur sína stafhylzkum manni.331 En er Ingólfr var andaðr, var hǫfðingjalaust í Vatnsdal, því at synir Ingólfs váru eigi til fœrir sakar aldrs at varðveita goðorðit. Var nú um leitat, hversu fara skyldi. En þat váru lǫg í þann tíma, meðan erfingjar váru í ómegð, at sá skyldi af þingmǫnnum varðveita goðorðit, sem bezt þœtti til fallinn.332
Þorkell krafla Þorgrímsson var maðr bæði mikill ok sterkr; hann var þá tólf333 vetra, er þetta var tíðenda. Þorgrímr gekk eigi við faðerni hans, en hann var þó miklu frœknligri en skírgetnir synir hans. Þorkell silfri frá Helgavatni var hamrammr mjǫk ok þó margkunnigr; hann var vellauðigr at fé, eigi vinsæll ok óþokkasæll af flestum mǫnnum, en þó verðr mikils.334 Þenna sama dag, er fundrinn var stefndr at Kárnsá um goðorðsmálit, mælti kona Þorkels silfra: „Hvat ætlar þú í dag at gera?“ Þorkell svarar: „Fara til fundarins ok vera í kveld goðorðsmaðr, er ek kem heim.“ „Eigi vilda ek, at þú fœrir,“ segir hon, „til þess at þú ætlaðir þér at verða yfirmaðr Vatnsdœla, því at þér mun þat eigi lagit verða, enda ertu eigi til þess felldr.“ Hann svarar: „Í ǫðru skulu þín ráð standask, en eigi hér um.“ Til þessa fundar ætlaði ok Klakka-Ormr ok Þorgrímr frá Kárnsá, dóttursonr Ingimundar.335 Þorgrímr þótti bezt til fallinn fyrir frændsemi við Vatnsdœli, en þó skyldi þat til hlutfalls leggja, því at margir þóttusk vel til fallnir. Þessi fundr var lagiðr at einmánuði í Forsœludal at Klakka-Orms.336 Þorkel silfra dreymði ina 111næstu nótt áðr fundrinn var ok sagði Signýju, konu sinni, at hann þóttisk ríða ofan eptir Vatnsdal hesti rauðum, ok þótti honum trautt við jǫrðina koma — „ok vil ek svá ráða, at rautt mun fyrir brenna ok til virðingar snúa.“337 Signý kvazk annan veg ætla, — „sýnisk mér þetta illr draumr,“ — ok kvað hest mar heita, en marr er manns fylgja, ok kvað rauða sýnask, ef blóðug yrði, — „ok má vera, at þú sér veginn á fundinum, ef þú ætlar þér goðorðit, því at nógir munu þér þess fyrirmuna.“338 Þorkell lét sem hann heyrði eigi ok bjósk vel heiman at klæðum ok vápnum, því at hann var skartsmaðr inn mesti, ok kom í síðasta lagi.
Þorgrímr kom snimma dags ok sat í ǫndvegi hjá Ormi; hann gekk aldri við faðerni Þorkels krǫflu. Hann lék sér þá enn á gólfi með ǫðrum bǫrnum ok var bæði mikill ok sterkr ok manna fríðastr. Hann nam staðar fyrir Þorgrími ok horfði á hann mjǫk lengi ok á taparøxi,339 er hann helt á. Þorgrímr spurði, hví ambáttarsonr sjá stirði340 svá á hann. Þorkell kvað eigi of mikit 112sitt gaman, þó at hann horfi á hann. Þorgrímr spurði: „Hvat villtu til vinna, Krafla, at ek gefa þér øxina, því at ek sé, at þér lízk allvel á hana, ok hitt, at ek ganga við frændsemi þinni?“ Þorkell bað hann á kveða. Þorgrímr mælti: „Þú skalt fœra øxina í hǫfuð Silfra, svá at hann fái aldri goðorðit Vatnsdœla; þykkir mér þú þá sjálfr fœra þik í Vatnsdœla kyn.“ Þorkell kvazk þetta gera mundu. Þorgrímr leggr nú ráð til, at hann láti sem verst með ǫðrum sveinum. Silfri sat svá jafnan, at hann setti hǫnd undir kinn, en lagði fót á kné sér. Þorkell skyldi hlaupa í saur, en aðra stund inn, ok koma við klæði Silfra ok vita, ef hann reiddisk. Nú rœða þeir um goðorðit ok verða eigi á sáttir; vildi hverr sinn hlut fram draga. Þá leggja þeir hluti í skaut, ok kom jafnan upp hlutr Silfra, því at hann var margkyndugr.341 Þorgrímr gekk þá fram ok mœtti Þorkatli krǫflu í durum hjá sveinum. Þorgrímr mælti þá: „Nú vil ek, at þú greiðir øxarverðit.“ Þorkell mælti þá: „Øxar em ek allfúss, ok má ek nú vel greiða verðit, þótt eigi sé nú þann veg vara til sem þú vildir.“ Þorgrímr svarar: „Fleira mun nú tekit en vara ein.“ Þorkell mælti: „Villtu nú, at ek drepa Silfra?“ „Já,“ kvað Þorgrímr. Þá var komit goðorðit í hlut Silfra. Þorkell krafla kom inn í stofu ok gekk hjá Silfra ok kom við fót honum, en hann hratt honum frá sér ok kallaði hann ambáttarson. Þorkell hljóp upp í sætit342 hjá ok keyrði taparøxina í hǫfuð honum, ok var Þorkell silfri þegar dauðr, ok kvazk eigi of mikit vinna til ǫxarinnar. Þorgrímr kvað sveininn hafa verit illa beiddan, — „enda hefir hann eigi vel staðizk; hefir hann343 nú næsta sagt sik í Vatns113dœla kyn, ok mun ek ganga við faðerni þínu.“ Síðan tók Þorgrímr goðorðit ok var kallaðr Kárnsárgoði. Sæzk var á víg Silfra, því at synir hans váru ungir. Þorkell fór heim til Kárnsár með fǫður sínum ok beiddisk at fara útan ok vita, hvé til tœkisk, ef hann hitti Sigurð jarl Hlǫðvésson, frænda sinn. Þorgrímr kvað hann hafa skyldu þat, er hann vildi.344
Bjǫrn hét austmaðr, er skip átti búit til hafs;345 með honum fór Þorkell krafla útan; þeir kómu við Orkneyjar. Þá var Sigurðr jarl í eyjunum. Bjǫrn var jarli kunnigr ok leitaði, at hann tœki við þeim Þorkatli, ok kvað hann góðra manna ok mikils verðan ok mjǫk fyrir íslenzkum mǫnnum; jarl kvazk mundu taka við þeim ok spurði at ætt Þorkels, en hann sagði til, hver var, en hann hugleiddi þat lítt. Síðan tók jarl við þeim. Einlyndr þótti þeim jarlsmǫnnum Þorkell vera; aldri gekk hann ór rúmi sínu, nema jarl gengi, ok honum var hann mjǫk fylgjusamr. Eitt sinn um várit fór hirðin til leiks ór hǫllinni, en jarl sat eptir með fá menn ok mælti: „Þú ert staðfastari en flestir menn aðrir, Þorkell, at þú ferr eigi til leiks, eða hvat sagðir þú mér af ætterni þínu?“ Þorkell talði þá ætt sína, ok vaknaði jarl við ok svarar: „Þú munt vera skyldr mér, ok ertu seinn mjǫk í slíkum sǫgnum.“ Jarl jók þá virðing hans, ok um sumarit eptir fór jarl í hernað ok spurði Þorkel, hvárt hann vildi fara með honum. Hann kvazk fara 114vildu, ef jarl vildi. Þeir herjuðu víða um sumarit. Ok eitt sinn, er þeir gerðu upprás í Skotlandi ok kómu aptr til skipa, spurði jarl, hversu margra manna vant væri. Var þá at hugat, ok var Þorkels eins saknat; hann hafði verit á skipi jarls. Þeir kváðu engan skaða vera um svá tómlátan mann. Jarl bað fara í stað ok leita hans; ok svá var. Þeir fundu Þorkel í skógarrjóðri við eik eina; tveir menn sóttu at honum, en fjórir lágu dauðir hjá honum. Á brott hljópu atsóknarmenn Þorkels, þegar jarlsmenn kómu. Jarl spurði, hvat dvalit hefði. Þorkell mælti: „Þat hefi ek heyrt yðr mæla, at renna skyldi frá skipum ok á land upp, en aldri þat, at renna til skipa, svá at hverr hlœpi frá ǫðrum.“ Jarl svarar: „Þú segir satt, frændi, skal ok svá vera heðan af; en sá skal engi hlutskipti taka, er þat gerir, at renna frá merki af landi ofan.“ Jarl spurði, hvárt þat væri landsmenn, er dauðir lágu hjá honum, eða hans menn. Þorkell kvað þat landsmenn. Hann kvazk farit hafa hjá kastala einum, — „ok þar sem ek gekk, hrǫpuðu ór steinvegginum steinar nǫkkurir, ok þar í fann ek fé eigi svá lítit; ok þetta sá kastalamenn ok sóttu eptir mér, ok varð þá fundr várr slíkr sem sjá mátti.“346 Jarl tjáði þá fyrir þeim frœknleik hans. Síðan spurði jarl, hvé mikit fé þat væri. Hann kvað vera tuttugu merkr silfrs.347 Jarl kvað hann eiga þann fjárhlut ok engan annan. Þorkell kvað jarl eiga ok allt sitt hlutskipti. Jarl kvað þá 115báða eiga skyldu, ok eigi kom þat fé í skipti. Jarl lagði mikla virðing á Þorkel fyrir þessa fǫr. Hann var með jarli tvá vetr, þá fýstisk Þorkell til Íslands ok sagði þat jarli. Hann svarar: „Þess væntir mik, at frændum þínum verði sœmð at þér.“ Hann gerðisk handgenginn jarli ok hann gaf honum øxi gullrekna ok góð klæði ok kvazk vera skyldu vinr hans. Jarl gaf honum kaupskip með farmi þeim, sem hann køri. Gullhring sendi hann Þorgrími til frelsis Nereiði, er vá hálfa mǫrk.348 Nereiði sendi hann allan kvenbúnað góðan fyrir frændsemi. Síðan lét Þorkell í haf, ok fórsk honum vel. Hann kom skipi sínu í Húnavatnsós. Þorgrímr Kárnsárgoði reið til skips ok fagnaði vel syni sínum ok bauð honum til sín, ok þat þá hann. Þorgrímr gaf Nereiði frelsi, svá sem jarl hafði orð til sent. Litlu eptir þetta tók Þorgrímr sótt ok andaðisk, en synir hans skírgetnir tóku arf allan, sem lǫg stóðu til. Þórormr var bróðir Klakka-Orms, fǫður Þorgríms, fǫður Þorkels. Þórormr fór á fund Þorkels ok bauð honum til sín, ok þat þá hann. Þorkell var blíðr maðr ok lyndisgóðr.
Þorgils hét maðr, er bjó at Svínavatni; hann átti sér húsfreyju ok með henni fjóra sonu, ok eru tveir nefndir, Þorvaldr ok Ormr. Glœðir hét bróðursonr Þorgils, en hann [var] systursonr Guðmundar ins ríka á Mǫðruvǫllum.349 Glœðir var áburðarmaðr mikill, málugr 116ok óvitr ok inn mesti gapuxi. Þeir feðgar, Þorgils ok Þorvaldr, fóru til Klakka-Orms at biðja Sigríðar, dóttur hans;350 var því vel svarat ok á kveðin brúðhlaupsstefna at vetrnóttum í Forsœludal. Þar var fámennt heima, en starf mikit fyrir hǫndum, bæði at sœkja á fjall sauði ok svín ok mart annat at gera. Þorkell bauzk til at fara með verkmǫnnum á fjall. Ormr kvazk þat vilja.351 Þeir fóru síðan, ok sóttisk þeim seint, því at fét var styggt; sótti engi knáligar en Þorkell. Þat þótti torsóttligast, at eiga við svínin. Þorkell var óhlífinn ok bauzk jafnan til þess, er ǫðrum þótti verra at gera. Ok er þeir skyldu búa sér vistir, mælti Þorkell: „Mun eigi vel fallit at taka oss grísinn nǫkkurn til matar?“ Þorkell tók einn ok bjó til borðs. Allir urðu á þat sáttir, at Þorkell var fyrir þeim um alla liðsemð. Þeir kómu heim.
Ávaldi hét maðr, er var með Klakka-Ormi, hann var Ingjaldsson; hann var umsýslumaðr, en Hildr kona hans fyrir innan stokk; hon var dóttir Eyvindar sørkvis.352
Litlu áðr en brúðhlaupit skyldi vera, kom Glœðir austan ór Fjǫrðum ok frétti nú þessi tíðendi ok ráðastofnun.353 Glœðir kvazk hafa ok spurt ǫnnur tíðendi, — „en þat er fjallferð Þorkels krǫflu, at hann var valiðr til svínagæzlu;“ — kvað hann [þat] ok makligast um ambáttarsoninn ok kvað hann drepit hafa grísinn, þann 117er drukkit hafði spenann um nóttina áðr ok legit hjá galta, — „því at hann kól sem aðra hundtík.“ Þorgils mælti: „Þetta er heimskligt gaman, er þú hefir, ok er svá sagt, at Þorkell hafi svá farit, at þannig sami bezt, bæði þar ok annars staðar.“ „Auvirðliga þykki mér honum tekizk hafa,“ segir Glœðir.
Nú koma menn til brúðhlaups. Þá mælti Þorkell til Orms, fóstra síns: „Ek mun vinna mǫnnum beina ok vera fyrir starfi ok til ætlanar.“ Ormr kvazk þat gjarna vilja þiggja. Þorkell veitti vel ok stórmannliga. Þeir Ormr sátu í ǫndvegi, en Þorgils354 inum óœðra megin ok hans menn. Þorkell gekk mjǫk um beina ok var lítillátr í sinni þjónustu. Þeir ór Svínadal hlógu at honum mjǫk ok kváðu œrit stóran vera ambáttarsoninn. Þorkell kvað meiri kurteisi at láta gleði ok gamanrœður koma í mót beinleika en skaup355 eða atyrði. Glœðir kvað hann mǫrg stórvirki unnit hafa, — „ok máttu af þér stórliga láta; þat nú fyrir skemmstu, er þú drapt grísinn, þann er eina nótt hafði drukkit spenann; er þat ok þín iðn.“ Þorkell svarar: „Fá eru mín stórvirki, Glœðir, en þó munu þau fleiri en þín, ok er þér óskylt um þetta at tala.“ Glœðir hló at Þorkatli fyrir Þorvaldi ok kvað hann fimastan við matreiðuna. Þorvaldr kvað Glœði óvitrliga mæla. Ok um kveldit fóru menn at sofa.
Um morgininn gekk Þorkell í útibúr ok hvatti øxina Jarlsnaut ok gekk síðan í anddyri; þá var Glœðir þar ok tók laugar.356 Þá gengu menn hjá honum með slátrtrog. Glœðir mælti til Þorkels: „Nær muntu verit hafa búverkunum í morgin, ok munu vér skulu nú njóta 118hans galta, ok lát þat feitast, er fyrir oss kumpána kemr; þat hœfir vel ambáttarsyni.“ „Mun eigi vel fallit at brytja fyrst hǫfuðit,“ kvað Þorkell, „ok velja stykkin fyrir þik, ok aldri veit ek, at þú sér nú svá frekr, at torsótt sé at fylla þik.“ Þann dag skyldi frá boðinu ríða. Þorgils spurði, hvárt búinn væri dagverðr. Þorkell kvað búinn, þegar soðit var, ok kvað skammt til þess ok gekk út verkmanna dyrr ok inn aðrar dyrr ok tók øxi sína, er stóð hjá durum.357 Ok er Glœðir gekk út, gekk Þorkell eptir honum ok hjó til hans í hǫfuðit, ok hafði Glœðir þegar bana. Þorkell hljóp til norðrdura, því at þeir váru fyrir suðrdurum. Matr stóð um allt húsit. Þorgils var fjǫlmennr, ok hljópu menn hans um húsit ok hyggja Þorkel eigi skulu út komask ok ætla at hafa hendr á honum. Þorkell hljóp um setin.358 Skot váru um húsit ok lokhvílur, ok ór einni lokhvílu mátti hlaupa í skotit.359 Hann leitar þangat, sem konur sátu ok fǫlduðu sér; hann hljóp þar at, er Hildr var fyrir. Hon spurði, hví hann fœri svá hart. Þorkell segir sem var. Hon bað hann fara í skotit hjá sér, ok þar komsk hann út. Þorgils mælti: „Snúum þar at, er konurnar eru, því at mér þótti maðrinn þangat hlaupa.“ Hildr tók øxi í hǫnd sér ok kvað eigi skyldu einn þeira af sér taka. Þorgils hyggr Þorkel þar nú vera munu ok biðr bera klæði at þeim, ok svá var gǫrt, ok fannsk Þorkell eigi.360 Þorgils sá nú, at þetta var eigi útan prettr ok dvǫl, ok fóru út síðan, ok er þeir kómu út, þóttusk þeir sjá svip manns niðr við ána. Þorgils bað leita þangat, ok svá var gǫrt, 119ok fannsk hann eigi. Þorkell vissi, at þar var hellir við ána, er nú heitir Krǫfluhellir, ok þar var hann.361 Þeir Þórormr ok Klakka-Ormr leituðu um sættir. Eigi vildi Þorgils bœtr taka, en brugðu eigi ráðahag þessum ok kváðu mannhefndir skyldu fyrir koma víg Glœðis. Þórormr leiddi brúðmenn ór garði ok leitaði jafnan um sættir ok fekk eigi, ok skilðu at því. Þorkell var ýmisst þann vetr á Kárnsá með brœðrum sínum eða með ǫðrum frændum sínum, því at allir vildu honum veita nǫkkura ásjá ok hugðu gott til, at nǫkkurr þroski yrði hans í þeiri sveit, svá at eigi settisk þar útanheraðsmenn yfir þá. Þeir fóru Vatnsdœlir at leita honum trausts til Þórdísar spákonu, er bjó at Spákonufelli, hon var mikils verð ok margs kunnandi, ok báðu hana ásjá ok fulltings um mál Þorkels ok kváðu þar allmikit undir þykkja, at hon legði til nǫkkut ráð.362 Hon kvað ok svá vera skyldu. Þorgils fór at hitta Guðmund ríka ok kvað honum skyldast vera at mæla eptir frænda sinn, — „en ek mun at fylgja.“ Guðmundr mælti: 120„Eigi þykkir mér málit svá hœgt, því at ek hygg, at Þorkell verði mikilmenni, en margr frændi til atstoðar, en mér hefir svá til spurzk, at eigi sé fyrir sakleysi tiltekð Þorkels. Nú bú þú til málit, en ek mun við taka í sumar á þingi.“
Um várit bjó Þorgils málit til alþingis. Vatnsdœlir fjǫlmenntu mjǫk ok svá hvárirtveggju. Þorgils reið til þings með mikla sveit manna. Þorkell reið ok til þings með frændum sínum. Þar reið með þeim Þórdís spákona ok átti ein sér búð ok hennar menn; tók þá Guðmundr við málinu. Þeir Vatnsdœlir buðu sættir, en þeir Guðmundr vildu ekki útan sekðir. Þórormr hitti Þórdísi ok ræzk um við hana, því at hon var forvitra ok framsýn ok var tekin til þess at gera um stórmál. Hon mælti þá: „Fari Þorkell hingat til búðar minnar, ok sjám, hvat í gerisk.“ Svá gerði Þorkell. Þórdís mælti við Þórorm: „Far þú ok bjóð Guðmundi sættir, en ek gera um málit.“ Þorkell gaf Þórdísi tvau hundruð silfrs.363 Þórormr bauð dóm Þórdísar á málinu, en Guðmundr nítti ok kvazk eigi vilja taka fébœtr. Þórdís mælti: „Ek ætla mér ok engan vanda við Guðmund.“ Síðan mælti hon við Þorkel: „Far þú nú í kufl minn inn svarta ok tak stafsprotann í hǫnd þér, er Hǫgnuðr heitir;364 eða muntu þora at ganga í flokk Guðmundar við svá búit?“ Hann kvazk þora mundu með hennar ráði. Hon svarar: 121„Hættum nú til þessa. Nú skaltu ganga til Guðmundar ok drepa sprotanum þrisvar sinnum á ina vinstri kinn honum, ok eigi sýnisk mér þú bráðfeigligr, ok vænti ek, at dugi.“ Hann kom í flokkinn Guðmundar, ok sá engi maðr til hans.365 Hann kom at Guðmundi ok gat á leið komit því, sem honum boðit var. Nú frestaðisk þeim366 sókn sakarinnar, ok dvelsk málit. Þorgils mælti: „Hví gengr eigi fram málit?“ Guðmundr kvað brátt greiðask mundu, en þat varð eigi, ok dvalðisk stundin, svá at ónýtt varð málit til sóknar. Þórdís hitti Vatnsdœli ok bað þá ganga at dómum ok bjóða nú fé fyrir manninn, — „ok má vera, at nú taki þeir, ok lúkisk svá málit.“ Þeir gerðu svá, gengu til dóma ok hittu Guðmund ok buðu sættir ok fébœtr. Guðmundr svarar: „Ek veit eigi, hvat þér vilið bjóða, en mikils vil ek þat virða í málinu, at sá, er veginn var, hafði mælt sér til óhelgi.“ Þeir kváðusk vel vilja bjóða fyrir hans sakar ok báðu hann um mæla. Ok er hann skilði, [í] hvert efni komit var málinu ok eigi mátti sœkja til laga, þá tók hann sjálfdœmi af Þórormi at gera fé slíkt sem hann vildi, at undan skilðum útanferðum ok heraðssekðum; var þá handsalat niðrfall at sǫkum. Þá sendi Þórdís Þorkel í annat sinn til Guðmundar at láta koma stafsprotann við hœgri kinn honum, ok svá gerði hann. Þá tók Guðmundr minnit ok þótti kynligt, at þat hafði frá honum horfit. Guðmundr gerði hundrað silfrs fyrir víg Glœðis,367 ok fellu þá niðr gagnsakar, ok guldu þau Þórormr ok Þórdís allt fét, ok skilðusk sáttir. Þorkell 122fór til Spákonufells með Þórdísi heim. Þorgils mælti til Guðmundar: „Hví skipaðisk svá skjótt hugr þinn um málin í dag?“ Guðmundr svarar: „Því at ek kunna eigi orð at mæla frá munni, ok því var ek tregr, ok má vera, at við ramman væri reip at draga.“ Fóru nú heim af þingi.368
Vatnsdœlir efldu Þorkel krǫflu mjǫk til virðingar um alla hluti. Þeir báðu konu til handa honum, ok goðorðit lagðisk til hans, því at þeir Surtr ok Hǫgni Ingólfssynir váru þá ellefu vetra, en annarr fimmtán, ok náðu þeir eigi staðfestum sínum af Þorkatli, ok var Hofsland keypt til handa honum, ok gerðisk Þorkell nú hǫfðingi yfir Vatnsdœlum.369
Lið Óttars dreifðisk norðr til sveita, ok var eigi at því gaumr gefinn.370 Hallfreðr ok Galti, synir Óttars, fóru norðr ok enn fleira barna hans. Opt kom Hallfreðr til Skegg-Ávalda ok talaði við dóttur hans, er Kolfinna hét. Þeirar konu fekk Gríss Sæmingsson,371 en þó lék it sama orð á með þeim Hallfreði, sem segir í sǫgu hans. Ok eitt sinn, er hann kom út, því at hann var farmaðr, en Gríss var á þingi, þá kom Hallfreðr þar, sem Kolfinna 123var í seli ok lá þar hjá henni. Ok er [Gríss] vissi þetta, líkar honum stórilla, en Hallfreðr fór útan þegar samsumars. Á leiðmóti í Vatnsdal var fjǫlmenni mikit, ok tjǫlduðu menn búðir, því at vera skyldi tveggja nátta leið. Þorkell átti búð mesta ok fjǫlmennasta. Skegg-Ávaldi átti búð saman ok Hermundr, sonr hans. Ok er Galti Óttarsson var genginn ørenda sinna, mætti hann Hermundi, en hann minntisk á sakar þær, er Hallfreðr hafði gǫrt við þá, ok hljóp at Galta ok drap hann ok fór síðan í búð til fǫður síns. Ok er Þorkell spyrr vígit, spratt hann upp með sveit sína ok vill hefna. Hildr stóð í durum, móðir Hermundar, ok mælti: „Hitt er nú, Þorkell, betra ráð, at hlaupa eigi svá skjótt, ok var þér þat í hug eitt sinn, þá er vit fundumsk, at þú myndir eigi drepa son minn fyrir augum mér.“ Þorkell [svarar]: „Nú er fleira í komit en þá vissu vit ván; gakk nú út ór búðinni,“ kvað Þorkell, „því at þá muntu eigi sjá son þinn hǫggvinn fyrir augum þér, ef þú gerir svá.“ Hon skilði þó raunar, hvat hann mælti til hjálpar manninum, ok þótti bæði skjótt ok skǫruligt hans órræði, ok tók hon síðan búnaðinn af hǫfði sér ok bjó hann með, en settisk í rúm hans, at eigi gengi fleiri konur út en ván var. Þorkell bað þær skynda ok þrøngðisk at þeim ok mælti: „Standi þér eigi svá, því at œrin er þó raun konunnar, at hon sjái eigi manninn hǫggvinn eða heyri til.“ Þeir vildu þegar inn hlaupa ok drepa Hermund. Þorkell fór þá í búðardyrrnar ok mælti: „Sjám, hvat oss hœfir, at drepa eigi heraðsmenn vára sjálfra ok þingmenn, ok sættumsk heldr.“ Var þá leitat um sættir milli þeira, ok var svá til þuklat,372 at hvárirtveggju unðu vel við, ok gǫrvar bœtr svá miklar, at þeir váru vel sœmðir, er taka áttu. Leysti Þorkell svá þetta mál sér af hendi með 124drengskap, ok allir unðu vel við.373 Ǫllum málum var til hans skotit um heraðit, því at hann þótti mestrar náttúru í Vatnsdœla kyni annarr en Þorsteinn Ingimundarson.
Nærri þessum tíma kom út Friðrekr byskup ok Þorvaldr Koðránsson, er kallaðr var inn víðfǫrli.374 Þessu næst kom út annat skip, ok váru þar á berserkir tveir, ok hét Haukr hvárrtveggi;375 þeir urðu óvinsælir af mǫnnum, því at þeir buðu mǫnnum nauðung til kvenna eða fjár, ella buðu þeir hólmgǫngu. Þeir grenjuðu sem hundar ok bitu í skjaldarrendr ok óðu eld brennanda berum fótum. Þeir byskup ok Þorvaldr fóru með nýjan sið, at bjóða mǫnnum aðra trú en sú, er hér var áðr. Þeir váru at Giljá inn fyrsta vetr. Landsmenn styggðusk við nýgørvingum þessum,376 er þeir byskup fóru með. Koðrán tók trú ok skírn í fyrsta lagi ok kona hans. Óláfr at Haukagili var svá gamall, at hann lá í rekkju ok drakk horn.377 Um haustit at vetr125nóttum bauð Óláfr til sín vinum sínum, einkum Þorkatli mági sínum. Þeir byskup ok Þorvaldr váru þar. Vel at eins tók Þorkell þeim ok lét þá vera eina saman í húsi, því at þeir hǫfðu annan sið.378 Inn fyrsta aptan veizlunnar var sén ferð berserkjanna, ok kvíddu menn mjǫk við þeim. Þorkell spurði byskup, ef hann vildi ráð til leggja, at berserkir þessir fengi bana. Byskup bað þá taka við trú ok láta skírask, en hann kvazk mundu af ráða illmenni þessi, — „með yðrum atgangi.“ Þorkell mælti: „Allt er þá nær, ef þér sýnið mǫnnum jarteinir.“ Byskup mælti: „Látið gera elda þrjá á gólfi í skálanum;“ ok svá var gǫrt. Síðan vígði byskup eldana ok mælti: „Nú skal skipa bekkina af mǫnnum þeim, er beztir eru áræðis, með stóra lurka, því at þá bíta eigi járn, ok skal svá berja þá til bana.“ Síðan gengu þeir nafnar inn, er þeir kómu, ok óðu eldinn fyrsta ok svá annan ok brunnu þá mjǫk ok urðu nú furðuliga hræddir af eldshitanum ok vildu þegar at bekkjunum. Síðan váru þeir lamðir til bana ok váru fœrðir upp með gili því, er síðan heitir Haukagil.379 Byskup þóttisk nú kominn til kaups við Þorkel, at hann tœki við trú ok léti skírask. Þorkell kvazk eigi vilja aðra trú hafa — „en þeir Þorsteinn Ingimundarson hǫfðu ok Þórir fóstri minn; þeir trúðu á þann, er sólina hefir skapat ok ǫllum hlutum ræðr.“ Byskup svarar: „Þá sǫmu trú boða ek með þeiri grein,380 at trúa á einn guð fǫður, son ok helgan anda, ok láta skírask í vatni í hans nafni.“ Þat þótti Þorkatli mest af bregða, er í 126vatni skyldi þvásk, ok kvazk eigi nenna enn um sinn at hafa þessa breytni, en kvazk þó hyggja, at sjá mundi góð, — „ok þessi skipan mun hér ok við gangask. Óláfr bóndi, mágr minn, er gamall, hann skal taka við þessi trú ok allir aðrir, þeir er vilja, en ek mun enn bíða um tíma.“ Síðan var Óláfr skírðr ok andaðisk í hvítaváðum, ok enn váru skírðir fleiri menn at þeiri veizlu. Þorkell var skírðr, þá er kristni var lǫgtekin á Íslandi, ok allir Vatnsdœlir. Þorkell var mikill hǫfðingi; hann lét kirkju gera á bœ sínum ok helt vel trú sína.381
Brœðr tveir bjuggu í Engihlíð í Langadal, Fǫstólfr ok Þróttólfr; þeir váru miklir fyrir sér.382 Þeir tóku við manni til ásjá ok vildu hann hafa í leynum, meðan þeir fœri til þings, á Kili skammt frá Reykjavǫllum,383 127en þeir myndu lúka málum hans. Aðrir tveir brœðr bjuggu at Móbergi í Langadal ok hétu Húnrøðr ok Úlfheðinn, synir Véfrøðar Ævarssonar ins gamla.384 Úlfheðinn var vinsælli þeira brœðra. Þórólfr hét maðr, er kallaðr var leikgoði; hann var með þeim brœðrum.385 Úlfheðinn var mikill vinr Hólmgǫngu-Starra,386 ok þat segja menn, þá er Þórarinn illi387 skoraði á hann til hólmgǫngu, at Úlfheðinn fór með honum til hólmstefnunnar, ok í þeiri ferð gerði at þeim veðr illt, ok ætluðu þeir vera gørningaveðr. Bárðr hét maðr ok var kallaðr stirfinn; hann fór með þeim. Þeir báðu hann af taka388 veðrit, því at hann var margkunnigr. Hann bað þá handkrœkjask ok gera hring; síðan gekk hann andsœlis þrysvar ok mælti írsku; hann bað þá já við kveða. 128Þeir gerðu svá. Síðan veifði hann gizka til fjalls, ok tók þá af veðrit.389
Þeir Þróttólfr ok Fǫstólfr fóru til þings, sem fyrr segir, en maðrinn var meðan í Þjófadal390 ok vænti, at þá myndi minna fé goldit, ef hann fœri eigi sjálfr. Þeir riðu ok til þings Húnrøðr ok Þórólfr leikgoði. Hross hljópu frá þeim skammt frá Reykjavǫllum, ok leituðu víða ok fundu eigi. Þeir sá mann skammt frá sér ok hugðu vera illmenni ok hann myndi tekit hafa hross þeira; þeir fréttusk ok eigi fyrir ok hljópu þegar at honum ok drápu hann; riðu síðan til þings ok sǫgðu þeim brœðrum Þróttólfi ok Fǫstólfi; þeim líkaði stórilla, ok beiddu bóta fyrir ok kváðusk sæzk hafa við frændr ins vegna ok grið tekit ok síðan goldit fé fyrir hann. Húnrøðr kvazk ætla, at vera munu ǫnnur fégjǫld til skyldri, ok riðu við þat af þinginu.
Þeir brœðr keyptu land á Kólkumýrum, er í Holti heitir. Þorfinnr hét maðr ok bjó á Breiðabólstað í Vatnsdal, frændi þeira;391 hann átti ferð út á Skagastrǫnd, ok svá bar til, at Úlfheðinn fór út þangat ok Þórólfr leik129goði með honum, ok er þeir kómu til Breiðavaðs hjá Blǫndu, riðu þeir Þorfinnr ok brœðrnir, Fǫstólfr ok Þróttólfr, seinna nǫkkut. Þeir Fǫstólfr kváðu vel á komit at finna Úlfheðin, — „því at þeir brœðr drápu mann okkarn í sumar, ok skal ríða eptir þeim.“ „Eigi mun ek eptir ríða,“ kvað Þorfinnr, ok svá var. Síðan riðu þeir brœðr eptir í ákefð. Þetta sér Þórólfr leikgoði, [ok] mælti hann: „Ríðum undan hart, hér fara þeir brœðr eptir okkr.“ „Nei,“ kvað Úlfheðinn, „þat geri ek eigi, því at þeir kalla mik þá renna.“ Þórólfr hleypði út á ána, en þeir brœðr unnu á Úlfheðni, ok lá hann þar eptir. Síðan riðu þeir brœðr aptr ok sǫgðu Þorfinni tíðendin. Hann kvað ómakliga gǫrt við góðan dreng, ok fór hann heim í Vatnsdal. Úlfheðinn var særðr til ólífis. Húnrøðr fór eptir honum, bróðir hans, ok flutti hann heim, ok bað hann Húnrøð, bróður sinn, sættask á mál þessi eptir sik ok kvað eigi hefnda mundu auðit verða, — „því at ek minnumk nú á ferðina ina fyrri, ok veit ek þann engan sóttdauðan orðit hafa, er í þeiri ferð váru.“392 Síðan andaðisk Úlfheðinn, en Húnrøðr lét ólíkliga við sættinni ok bjó málit til alþingis. Þorfinnr bauð sætt ok fébœtr, en Húnrøðr kvazk eigi vilja nema sekðir þeira, ok svá varð, ok reið við þat af þingi. Þeir brœðr gerðu virki mikit í Holti á Kólkumýrum, ok varð Húnrøði torvelt at sœkja þá.
Skúmr hét lausingi einn, hann hafði aflat fjár ok orðinn auðigr. Húnrøðr eyddi fyrir honum, ok fór hann útan ok kom til Nóregs ok fór norðr í Þrándheim. Hann fekk þar stórfé ok dvalðisk þar; kom auðigr í annan tíma.393 Húnrøðr eyddi ǫllum penningum sínum ok svá þeim, er Skúmr hafði átt, svá at hann varð ná130liga félauss. Hann fór á fund Þorkels Vatnsdœlagoða ok sagði honum sín vandræði. Þorkell mælti: „Illt ráð hefir þú upp tekit, at taka eigi bœtr eptir bróður þinn, þar sem hann sagði þér svá fyrir, at þér myndi eigi annat hlýða, ok hefir þú nú hvárki fé né hefndir; en fyrir þat, er þú hefir sótt mik heim at ráðum, þá mun ek fara til með þér ok leita um sættir.“ Síðan hitti Þorkell þá brœðr ok spurði, hvárt þeir vildi sættask við Húnrøð, ef kostr væri; þeir létu seinliga við ok kváðu honum nú eigi betra at sættask en þá er honum var boðit. Þorkell mælti: „Nú skulu þit gera annathvárt, at fara útan, sem mælt var, ella mun ek engi ráð leggja til með yðr.“ Þeir kváðusk hans orð mikils skyldu virða, — „ok vilju vit þik sízt í mót okkr hafa.“ Þeir fóru nú útan ok kómu í Þrándheim. Þá mælti Þróttólfr: „Eigi skiptir þat hǫgum til,394 at Húnrøðr, góðr drengr, skal vera félauss orðinn ok hlotit þat mest af okkr, en þræll hans, Skúmr, skal orðinn auðigr sem Njǫrðr.“395 Síðan fóru þeir ok drápu hann, en tóku fé hans allt ok sendu Húnrøði. Litlu síðar kom Þróttólfr út ok fór á fund Þorkels krǫflu ok bað hann fylgja at sætt þeira Húnrøðar. Þorkell kvað svá vera skyldu. Hann fer síðan á fund Húnrøðar, ok með vitrleika sínum ok góðum vilja þá sætti hann þá heilum sáttum, svá at hvárirtveggju unðu vel við hans ummæli.396
131Þorkell varð gamall maðr, ok þá er hann lá í banasótt sinni, stefndi hann til sín vinum sínum, frændum ok þingmǫnnum. Þorkell mælti þá: „Ek vil yðr kunnigt gera, at ek hefi fengit sjúkdóm nǫkkurn, ok þykkir mér líkligt, at hann muni skilja várar samvistur, ok hafi þér vel hlítt minni forsjá ok verit mér hlýðnir ok eptirlátir, ok hafi þér þǫkk fyrir þat.“397 Eptir þat andaðisk hann ok var mjǫk harmdauði þingmǫnnum sínum ok ǫllum heraðsmǫnnum, því at hann þótti, sem var, inn mesti heraðshǫfðingi ok mikill giptumaðr ok inn líkasti inum fyrrum Vatnsdœlum, svá sem Þorsteini ok Ingimundi, ok bar Þorkell þat fyrir,398 at hann var rétttrúaðr maðr ok elskaði guð ok bjósk mjǫk kristiliga við dauða sínum.399 Ok geru vér þar enda á Vatnsdœla sǫgu.
1 Raumr: hdrr. þrymr (þrumr), en raumr er hann kallaður tvívegis aftar í sögunni og í öðrum heimildum, þar sem hans er getið (Landn., 226. kap. [þó þrymr í Stb. og á lausu blaði í Bergsbók (Íslendinga s. I, 1843, 172 nm.), skr. þrumr], Hversu Noregur byggðist (Fas. II 7), Grettis s., Áns s. (Fas. II 361); Ketill raumr er enn nefndur í Droplaugarsona s. (1. kap.) og annar í Víglundar s.); Ketill þrymur var á Austfjörðum, forfaðir Njarðvíkinga. Sjálfsagt styðst viðurnefnið raumr við staðarnafnið Raumsdalr, þó að það geti annars þýtt: tröllslegur maður („er þat kallat, at þeir menn sé miklir raumar, sem ljótir eru ok stórir“, Fas. II 384).
2 Nes- (svo hdrr.) er sjálfsagt misritun f. Hross-, sem aðrar heimildir hafa, þær sem taka upp ættartölu þessa, en það eru: Landn. (226. kap.; röðin er: Jötun-Björn — Raumur — Hross-Björn — Ormur skeljamoli — Ketill raumur; samsaga henni er Bergsb., sbr. næstu athugagr. á undan) og Hversu Noregur byggðist (Jötun-Björn — Raumur konungur — Hross-Björn — Ormur skeljamoli — Knöttur — Ketill raumur og Þórólfur hálma, sem Tungu-Oddur var frá kominn; eftir þessu riti hefði ættin átt að vera í Suður-Noregi).
3 Um kvonfang Ketils er getið í Landn. (226. kap.; Hb. kallar konuna Moldu) og Áns s. (Fas. I 361); Þórsteinn er nefndur þar og í Grettis s. (bls. 35). Mjöll Ánsdóttir er enn nefnd í Bárðar s. (2. kap.), en í Landn. (184. kap.) og Gísla s. (4. kap.) er getið um Helgu Ánsdóttur, er átti Grímur loðinkinni, þeirra son Án rauðfeldur. Af Áni bogsveigi eru frásagnir hjá Saxo hinum danska (Ano sagittarius, sjá Gesta Danorum, VI. bók, iv. kap.), auk þess sem segir af honum í sögu hans.
4 Raumsdalur liggur milli Sunnmærar og Norðmærar og alls ekki í grennd við Jamtaland. Söguritarinn hefur frekar óljósar hugmyndir um staðfræði Noregs (sbr. líka að hann segir Raumsdal liggja norðarlega í Noregi); það er eins og í huga hans blandaðist saman Raumsdalur og Naumudalur. Síðast í kap. er svo að sjá, sem hann hafi átt við leiðina milli Raumsdals og Upplanda (og eftir því er farið í Landn.), en það er ekki kunnuglegt að heldur.
5 frágørðamaðr (-maðr sl. hdrr.): afburðamaður.
6 bakeldr: bakstureldur; menn höfðu forðum miklar mætur á að ,baka‘ sig við elda skálans (sjá t. d. Grettis s. 38, Gunnars þ. Þiðrandabana, 2. kap.); það var og siður, að drekka öl við eld. Mjǫðr var gerður úr hunangi, en mungát var heimabruggað öl, og þótti það hóti síðra en bjórr.
7 því D, B; þín A.
8 eljun: þróttur, framkvæmd, dugur; tilræði: áræði, framtak.
9 hǫfðingjum D; sl. A, B. — Þessi orð Ketils koma einkennilega heim við frásögn arabiska rithöfundarins Ibn Rostah, sem segir svo frá Rússum (þ. e. víkingum á Rússlandi), að þegar sonur fæðist, leggi faðirinn hjá honum nakið sverð og segi: „Ég læt þér engan arf eftir mig; aðeins það, sem þú vinnur með sverði þínu, er þín eign“. (Sjá Vilhelm Thomsen: Samlede afhandlinger I 272.)
10 Í sögum getur þess, að sumir víkingaflokkar hafi haft ákveðin hermanna lǫg, svo sem Hálfsrekkar og Jómsvíkingar; Saxo getur svipaðra laga, sem Fróði Danakonungur (III.) setti (Gesta Danorum, V. bók). Hér í sögunni er þó frekar höfð í huga siðvenja hermanna en ákveðin lög.
11 -hlaði b. v. eftir D.
12 munnlaug: mundlaug, þvottaskál. Svo sem hér má sjá, var það algengt fyrr á öldum, að þvo hendur sínar, áður en menn settust að mat, enda þekktust ekki gafflar á þeim tíma (sbr. Grettis s. 125).
13 verpill: tunna; stéttarker: ker á stétt eða fæti.
14 Eftir frásögninni hér á undan mátti skálabúi bezt vita, hvenær eldurinn var kveiktur (sjá l. 13–14, sbr. 3–4). Líklegast er eitthvað athugavert við textann.
15 reykberi: reykháfr. Þessi orð koma aðeins fyrir í yngri heimildum (Harðar s., þýðingum); í hinum eldri er jafnan talað um glugg, vindauga eða ljóra. Ýmsir aðrir staðir sýna, að þessi op hafa verið svo víð, að maður gat farið út og inn (Valtýr Guðmundsson, Privatboligen 163 o. áfr.).
16 Sǫx voru eineggjuð og með bakka (Grettis s. 59).
17 fárrammr: háskalega sterkur; fár: voði.
18 Hér fer svipað og í ýkjusögum og ævintýrum, þegar tröll og vættir heilsa með nafni mönnum, sem þau hafa aldrei séð. (Nokkur dæmi þess nefnd í Drei Lygisǫgur, hrsg. von Åke Lagerholm, bls. 90.)
19 at D, B; ok A.
20 sem b. v. eftir D (sem sl. ok).
21 Þeirra feðga er aðeins getið hér og í Landn. Bæði þessi nöfn eru fágæt í Noregi og á Íslandi, en Ingimundr að minnsta kosti var nokkuð algengt nafn í Svíþjóð. Vigdísar, móður Jökuls, er aðeins getið í sögunni og í Hb.
22 ↄ: unnið, gert; af yrkja.
23 Þess er mjög víða getið í sögum, að menn biðji að láta heita eftir sér, og er það þá oft tekið fram, að heill eða hamingja þess, sem heitið er eftir, muni fylgja nafni. Örsjaldan er þess getið, að sá, sem heitið er eftir, vænti sér góðs af nafngiftinni; Finnbogi Bárðarson gaf Finnboga ramma nafn sitt; hugðist hann hafa af því sæmd, með því að nafnið mundi þá verða í minnum haft meðan heimurinn stæði (Finnb. s., 9. kap.). Svipaðar virðast ástæður Þórólfs í Svarfdæla s. (5. kap.). En jarðbúinn Brynjar biður Þorstein uxafót að koma nafni sínu undir skírn og þykir það miklu máli skipta (Þorst. þ. uxaf., 6. kap., Fms. III 119); eru það önnur gæði en sæmdin ein, sem hann væntir sér af því, að heitið sé eftir sér, og sama mun að segja um Jökul stigamann hér í sögunni. Almennt mun hafa verið talið, að hér sé átt við það, að Jökull hafi vænzt þess að verða endurborinn, ef heitið væri eftir sér, og virðist ekki ástæða að efast um, að eitthvað þvílíkt sé hér á ferðinni. Storm hugði, að yfirleitt væri siðurinn að láta heita eftir mönnum runninn frá hinni fornu trú á endurfæðingu (Arkiv IX 199 o. áfr.), og svo hafa flestir menn talið (sjá E. Wessén: Nordiska namnstudier, Uppsala 1927, bls. 18 o. áfr.), en í bók sinni Altisländische Namenwahl heldur Max Keil fram þeirri skoðun, að þetta sé óskylt og nafngiftarsiðurinn stafi af ósk manna að varðveita hamingju og góða eiginleika eldri ættmanna. Sögurnar yfirleitt virðast styðja þá skoðun, en frásagnirnar af Jökli og Brynjari virðast þó benda á, að hin skoðunin hafi verið til, að sá, sem heitið var eftir, hafi vænt sér sjálfum nokkurrar hamingju af nafngiftinni, annaðhvort þannig, að hann yrði endurborinn, eða með öðru móti. Báðar hugmyndirnar gátu sem bezt lifað á sama tíma.
24 enda er nú goldit at verðugu, ok ferr svá flestum ranglætismǫnnum: enda var eigi gott at herja á sína ættmenn D, rétt eins og Jökull hefði byrjað stigamennsku vegna missættis við frændur sína.
25 Guðbrandur Vigfússon (Origines Islandicae II 276) og Vogt vilja breyta þeir í Þorsteinn, enda er það eðlilegra, því að Ketill talar ekki með þjósti.
26 undir ↄ: tilgangur; sbr. búa undir.
27 ↄ: varða.
28 eptir D, B; ok A.
29 eigi b. v. A.
30 Um meðferð þessa orðs hér, sbr. „Þat er fǫður mínum mikill sigr, at deyja í konungdómi með sœmð“, Eg. s. 8 (lesháttur M). Setningin hér á eftir sýnir, að söguritarinn hefur lagt í orðið kristilegan skilning.
31 haft D; sagt A, B; vil ek ok biðja yðr til sætta, en kvíða engu, hvat þér vilið gǫrt hafa: er ek nú feginn lífinu, en kvíði þó eigi dauðanum D.
32 Það er vafalaust, að með Norðurlandabúum hefur það jafnan þótt hæfa, að veita þeim grið, sem gekk sjálfkrafa á vald manns; hitt er annað mál, að þegar skyldan til hefndar var brýn, gat farið ýmislega. Þess er oft getið, þegar líf var gefið eftir víg hirðmanna, að vegandinn var látinn skipa rúm hins vegna. Sjá t. d. Heimskr., Ólafs s. helga, 120. kap. („þú skalt ganga undir landslǫg þau, at sá maðr, er drepr þjónustumann konungs, þá skal hann taka undir þá þjónustu sǫmu, ef konungr vill“); Gísls þ. Illugasonar, 5. kap. (sbr. Bisk. I 227); Flat. II 202–3; Njála, 153. kap., sbr. ennfr. Bisk. I 408. Að maður gangi öðrum í sonar stað segir í Þorst. s. hvíta (8. kap.); sbr. Vopnf. s. (18. kap.).
33 kynntust.
34 ganga út: ljúkast. Kvonfangs þessa er líka getið í Landn. (226. kap.).
35 þ. e. fé það, sem hann erfði eftir föður sinn.
36 Svipað segir Snorri (Heimskr., Ól. s. Tryggvas., 58. kap.) af Erlingi Skjálgssyni á Sóla.
37 Hefniey eða Hefni, ey? Á Hálogalandi er ekki talin vera nokkur ey með því nafni, en á Norðmæri er fjörðurinn Hefni(r?) og eyjan Hefniskel, og verður helzt að ætla, að við það sé átt (sbr. næstu bls., nmgr. 1).
38 sakar nafns: af nafni ok ætt D. — Ingimundur gamli er m. a. nefndur í Landn., Hrómundar þ., Grettis s., Finnboga s., Áns s. bogsveigis, Flat. I 309.
39 Grímur er ennfremur nefndur í Landn., Egils s., Harðar s., en Hrómundur í Landn., Egils s. og Hænsa-Þóris s. Í Landn. (nema Þb., sem fer eftir Vatnsd.) og Egils s. eru þeir taldir Þórissynir, Gunnlaugssonar, Hrólfssonar, Ketilssonar kjölfara (Eg. s. sleppir Gunnlaugi og Hrólfi úr ættartölunni). Grímur er kallaður hinn háleyski, og bendir það vitanlega á, að hann hafi ekki verið úr Hefnifirði á Norðmæri. Í sögunni virðist vera blandað saman heimildum, þó að nú sé mjög erfitt að gera sér fulla grein fyrir, hversu því er háttað. Sbr. formála.
40 sæta ráði: vera ráðlegt, sbr. sæta hófi (bls. 56).
41 fastnæmr við vini sína: vinfastur.
42 Orðin í fornum sið eiga við hǫfðingja bezt farit vera; höfundur gerir hér mun á siðaskoðun hinnar heiðnu aldar og síðari tíma. Sama er sagt um Blund-Ketil í Hænsa-Þóris sögu (Ísl. fornr. III 5).
43 kumpánar sl. D.
44 aufúsusvipr: feginssvipur.
45 reyfari eða raufari: ránsmaður; orðið er talið komið úr lágþýzku (rôver). Þess er víða getið í sögum, að betri víkingahöfðingjar berðust við ránsmenn, en létu friðmenn óáreitta; meira ber þó á þessu í yngri sögum, og segja þær ef til vill meira frá því, sem mönnum þótti vel fara á, en því, sem tíðkaðist.
46 Svíasker (nafnið lagfært e. D; smá- A, B) kallar Snorri skerjaklasann úti fyrir Leginum í Svíþjóð, en í Svarfd. s. og Örvar-Odds s. er nafnið skilið svo, að átt sé við Elfarsker úti fyrir mynni Gautelfar. Það er því ekki víst, hvað við er átt hér.
47 Sæmundur er líka nefndur í Landnámu, Njálu, Þorvalds þ. víðförla (1. kap.), Grettis s. Hann er kallaður inn suðreyski; kemur það vitanlega ekki í bága við þá frásögn Vatnsd., að hann hafi verið sygnskur að ætterni. Viðurnefni sitt má hann hafa fengið af víkingu í Suðureyjum, hvort sem það er nú sú, sem sagt er frá á næstu bls., eða önnur. Vogt bendir á, að Landn. (227. kap.) nefni bróður Sæmundar, en föður Hrolleifs, Arnald, og mæli það með því, að þeir frændur hafi átt kynni fyrir vestan haf, því að það nafn beri vott um forn-ensk áhrif (það var þó líka algengt á Þýzkalandi, en í Noregi kemur það ekki upp fyrr en seint).
48 ǫlúð: alúð.
49 at ǫllu B: á allan máta A.
50 er kallaðr var D: er ýmisst var kallaðr Dofrafóstri eða A, B. — Sagnir af fóstri Haralds konungs með Dofra jötni koma fyrir í yngri ritum, sjá ritg. Finns Jónssonar í Arkiv XV 262 o. áfr. Finnur dregur í efa, að í Vatnsd. hafi verið getið um fóstrið með Dofra í öndverðu, og styður hdr. D þá skoðun (það var þá ókunnugt). — Orðið lúfa þýðir: flókið og úfið hár (sbr. lubbi); það er líklega gefið af óvinum hans, en viðurnefnið hárfagri af fylgismönnum (af Rögnvaldi Mærajarli, segir Snorri). Sögur eru um það, að hann hafi strengt þess heit, að láta ekki kemba né skera hár sitt, fyrr en hann hefði unnið Noreg (sjá Heimskr., Har. s. hárf., 23. kap.).
51 sem víða getr í sǫgum b. v. A, B. Helztu heimildir um orustuna og upptalning á mótstöðumönnum hans sjá Egils s. 22.
52 þ. e. því að það er aldrei svo, að ekki muni eitthvað um það (að það sé ekki betra en ekkert).
53 haklangr: hökulangur (F. J.).
54 kjǫtvi: hinn holdugi. Þessa manns er víða getið, og er hann hvergi nefndur Ásbjörn nema hér; sumar heimildir kalla hann Kjǫtva inn auðga.
55 ef hamingjan lofar b. v. A, B.
56 þeira, er mér vilja þjóna b. v. eftir B.
57 Um Rögnvald Mærajarl sjá Egils s. 10. Þar (og í Heimskr.) segir, að Haraldur konungur hafi gert hann að jarli yfir Mæri og Raumsdal eftir orustuna við Sólskel; hann ræður því fylkinu, þar sem þeir feðgar, Ingimundur og Þorsteinn, eiga heima; er því skiljanlegra, að Ingimundur fór til liðs við konung, en mægðist síðan við Rögnvald jarl.
58 Um Úlfhéðna, kappa í Hafursfjarðarorustu, er þegar getið í Hrafnsmálum Þorbjarnar hornklofa („grenjuðu berserkir, | guðr vas þeim á sinnum, | emjuðu ulfheðnar, | ok ísarn glumðu“). Söguritarinn hugsar sér, að þeir hafi hlotið nafn af því, að þeir hafi haft vargstakka fyrir brynjur; hitt var þó fyrr, að berserkir (og úlfhéðnar) voru taldir skipta hömum. Sbr. Egils s. 4–5. Um berserksgang er rætt síðar í sögunni, 30., 37. og 46. kap.
59 grjótflaug, kvk.: grjótflug, steinadrífa.
60 son: kerson D, þ. e. kørson: eftirlætisson.
61 sem segir í ævi þeira b. v. A, B, þ. e. í Orkneyinga sögu, sem segir gjörla frá þessu. Þar er talið (4. kap.), að Ívar Rögnvaldsson hafi fallið í orustu fyrir vestan haf í vesturför Haralds konungs, og hafi konungur þá gefið Rögnvaldi eyjarnar í sonarbætur, en hann Sigurði bróður sínum. En er Sigurður jarl andaðist, sendi Rögnvaldur sonu sína vestur, fyrst Hallað, en þá Torf-Einar. Eftir Orkn. s. fer Snorri. En í þætti af Haraldi hárfagra í Flat. (I, bls. 575) segir, eins og hér, að Ívar féll í Hafursfirði og konungur gaf Rögnvaldi þá eyjarnar.
62 Þetta hefur væntanlega ekki verið óalgengt á víkingaöld. Í öllum norrænum málum er til orðið valrof (valruf) og þýðir það: valrán, en líka þau klæði og vopn, er menn tóku af dauðum óvinum eða eftir þá. Á rúnasteininum í Rök á Austur-Gautlandi segir, að „tólf sinnum væri numnar tvær valraufar (ualraubaʀ) báðar saman á ýmissum mǫnnum“ (í hefndarskyni eftir veginn mann). Svipuð orð þessum koma og fyrir með öðrum germönskum þjóðum (sjá S. Bugge, Der Runenstein von Rök 16–17), og sýnir það útbreiðslu þessarar venju. Í Gulaþingslögum segir svo: „Þat er ok níðingsverk, ef maðr gerir valrof“, og ber það vott um meiri siðun en sagan á þessum stað.
63 Sbr. bls. 30, þar sem þessum hlut er lýst nánar. Virðist hann hafa verið mannlíkan af silfri (sbr. orð Landn. (226. kap.), sem segir: „Þat var Freyr ok gǫrr af silfri“). Á tveim öðrum stöðum er getið um slíka hluti. Í Hallfreðar s. (6. kap.) er getið um Þórslíkneski af tönn, borið í pungi. Jómsvíkinga s. segir, að Einar skálaglamm fékk af Hákoni jarli skálar, og voru metin í mannslíki, annað úr silfri, hitt úr gulli, „ok hétu þat hlutir, sem fornmǫnnum var títt at hafa“; voru skálarnar með metunum hafðar til spásagna (Flat. I 188–89). Fundizt hafa slík smálíkneski frá víkingaöld, bæði hér á landi og í Svíþjóð (sjá myndina hér í bókinni, sbr. Nordisk Kultur XXVII 223 og ennfremur Acta archæologica 1935, 228 og Viking, Oslo 1937, bls. 215–16). Slíka hluti hafa menn borið í pússi sér sem verndargripi. Í fornlögunum er bannað að magna steina og binda á menn eða fé (Grág. I a, 23), en í Sigurdrífumálum (17. v.) segir, að rúnir séu ristar á ,heillum‘ manna; í bæði skiptin er að ræða um verndargripi.
64 Hér er svo að sjá, sem Sæmundur hafi farið brátt eftir orustuna til Íslands. Guðbrandur Vigfússon (Safn t. s. Ísl. I 244–45) telur þetta þó ekki mega vera tímans vegna, muni Sæmundur hafa farið í víking nokkra stund, áður en hann fór til Íslands (sbr. viðurnefnið suðreyski, bls. 21 nm.). Allt bendi til þess, að Skagafjörður hafi byggzt seint. Það mundi bæta hér um, ef Hafursfjarðarorusta hefði orðið síðar en forníslenzkir sagnaritarar töldu, svo sem ýmsir fræðimenn nú á dögum telja.
65 Siðurinn að fara eldi um land er víða nefndur í fornritum. Hefur tilgangurinn ekki verið sá einn, að öðlast lagalega eignarrétt yfir landinu, heldur engu síður að gera sér vinveittar eða undirgefnar landvættirnar. Sjá ritgerð D. Strömbäcks, Att helga land (í Festskrift tillägnad A. Hägerström, Ups. 1928).
66 Frá landnámi Sæmundar segir Landn. (235.–36. kap.) nánar. Þar er og rakin ætt frá honum, og er það fyllra, að deili eru sögð á Arnaldi, öðrum syni Sæmundar, sem nefndur er hér síðar í sögunni (24. kap.). Á öðrum stað (234. kap.) nefnir hún enn Þorlaugu dóttur hans, er átti Eilífur örn. Geirmundur Sæmundarson átti Þorgerði Nafar-Helgadóttur (Landn., 258. kap.). Engin deili eru vituð á Þóroddi hjálmi, hann er nefndur á nokkrum stöðum í Landn., í ættartölu Guðmundar ríka í Njálu (113. kap.) og í Víga-Glúms s. (26. kap. — ranglega kallaður Hjálmsson). Ef hann hefur verið sami maður, sem átti Yngvildi, dóttur Þórhildar Helgadóttur magra (Landn., 273. kap.), hefur hann orðið tvígiftur og líklega verið eyfirzkur.
67 Frá seiði er greinilegast sagt í Eiríks s. rauða (bls. 206–09), sbr. ennfr. Laxd. s. 99, 105–06. Vandlega er um hann fjallað af Dag Strömbäck í riti hans Sejd, Lund 1935.
68 Hún er nefnd Heiðr í Landn., og er það algengt spákonu nafn; svo er nefnd spákona í Völuspá, Örvar-Odds s., Hrólfs s. kraka og Friðþjófs s. — Þjóðerni völvunnar skiptir hér máli, því að sú skoðun kemur víða fram, að Finnar (Lappar) væru göldróttir, og eldir mjög eftir af henni í þjóðsögum síðari alda.
69 annara: annt; fyrr b. v. eftir B; sl. A, D.
70 einhugsat: staðráðið.
71 Púss (kk.) eða pungr var smáposi, sem hékk við belti; var hann hafður í vasa stað til að geyma smáhluti.
72 Sagan eignar þennan hlut Kjötva auðga, en hvað sem um það er, ber svo einkennilega við, að Freysdýrkun (eða Freyju), sem virðist hafa borið lítið á vestanfjalls í Noregi, kemur fram í örnefni í Raumsdal, svo að Ingimundur mun hafa dýrkað Frey frá fornu fari, enda bendir nafn hans á þann átrúnað (Ingimundr sbr. Yngvi-Freyr). Í Noregi ber mest á dýrkun Freys í Þrándheimi, og virðist hún hafa borizt þangað austan úr Svíþjóð, heldur seint. Á Íslandi verður hennar vart á fám stöðum, þar á meðal með Vatnsdælum; kona Þorsteins Ingimundarsonar var Þuríður gyðja, og kann það að benda á Freysdýrkun, því að henni fylgdu hofgyðjur. Nafnið Ingólfr bendir í sömu átt. Sbr. M. Olsen: Ættegård og helligdom, bls. 247 o. áfr., Maal og minne 1920, bls. 48–49 og Vogt, útg., bls. lxix.
73 tyrrinn: úrigur, illur viðskiptis.
74 frjálsir af: frelsi fyrir D.
75 Svo A; svip D; hvorttveggja þýðir: missir.
76 Frá landnámi hans segir ennfremur í Landn. (79. kap.) og Egils s. (28. kap.). Þykir mega sjá á Þb., að í Melabók hafi verið sagt, að hann hafi verið sjálfstæður landnámsmaður, en Egils s. og Stb. segja, að hann hafi verið í för með Skalla-Grími og þegið af honum landnám. Sbr. Íslenzk fornrit II, xxxiv–xxxv.
77 neyti: nytjar.
78 -hlíð D, B; -land A.
79 Frá landnámi Hrómundar er sagt í Landn. (96. kap.) og Egils s. 151. Hann var faðir Gunnlaugs ormstungu hins eldra, föður Þuríðar dyllu, móður Illuga svarta. Um Illuga sjá Gunnlaugs sögu.
80 Ætt frá Úlfi syni hans er rakin nokkuð í Landn. (91. kap.); er ekki ofsögum sagt af því hér í sögunni, að Grímur hafi orðið kynsæll.
81 Orðið svífa er oft með þágufalli í ópersónulegum setningum, t. d. skipinu svífr; sveif þeim (súlunum) til ins vestra fjarðarins (Eyrb. 7); þetta á vel við hér, þar sem Ingimundur er ekki sjálfráður gerða sinna.
82 hann bauð einkum Ingimundi: Ingimundi gerði hann ok góða veizlu D.
83 Þórir jarl þegjandi var sonur Rögnvalds Mærajarls; hann átti Ólöfu árbót, dóttur Haralds hárfagra, og var þeirra dóttir Bergljót, móðir Hákonar jarls. Landn. (226. kap.), sem ein með Vatnsd. getur þess, að Ingimundur hafi átt Vigdísi, segir, að Vigdís og Jörundur háls (sjá bls. 37) hafi verið frillubörn Þóris.
84 nema þat sé D; ok sé þat A; setningin þýðir: ég vil ekki aftaka, að eitthvað sé hæft í því (spádómnum).
85 Tveir, segir Landn.
86 Þess er getið í Ketils s. hængs (3. kap.), að Finninn (Lappinn) Brúni fékk smjörlaupa af Katli, og er vinir hans sáu smjörið, varð þeim að orði: „Mannfǫgnuðr er oss at smjǫri þessu“ (Fas. II 118; önnur dæmi um smjörgjafir eða sölu til Finnmarkarbúa sjá Drei Lygisǫgur, hrsg. von Åke Lagerholm, bls. 79–80). Þetta er því skiljanlegra, þegar þess er gætt, að Lappar lifðu mest á hreindýrum og veiðum, en margir þeirra (og ýmsar aðrar hreindýraþjóðir) mjólka ekki hreinkúna, enda er mjólkin lítil (þetta 10 lítrar á ári), þó að kostagóð sé. Þeir Lappar, sem kunna mjólkurvinnslu, hafa sýnilega lært hana af norrænum mönnum, svo sem bezt má sjá af þeim orðum, sem lúta að því starfi (sjá J. K. Qvigstad, Nordische Lehnwörter im Lappischen, Forhandl. i Videnskabsselskabet i Christiania 1893, bls. 65, sbr. Norges land og folk, Finmarkens amt II, 106–07, 667–68). Tin hafa Lappar fengið frá Norðurlandabúum og nafnið með (dadne). Vogt ætlar, að tin hafi þeim verið boðið vegna þess, að það hafi verið haft í smíði gripa, sem hafðir voru við trúar- og töfraathafnir.
87 Í Historia Norwegiæ (Monumenta historica Norwegiæ, udg. ved Gustav Storm, bls. 85–86) segir frá göldrum Lappa, og er þar m. a. talað um, að þeir noti illan anda, sem kallaður sé gandus, til að fá vitneskju um ókominn tíma eða fá hluti af öðrum löndum; er svo að sjá öðrum þræði, sem galdramaðurinn sjálfur geti farið hamförum til fjarlægra staða. Þetta er líka þekkt úr trú Lappa á síðari tímum, en það er einnig mjög algengt í fornum frásögum af norrænum galdramönnum (sjá Dag Strömbäck: Sejd, bls. 160 o. áfr.).
88 Um þetta orð hefur Magnus Olsen ritað í Maal og minne 1920, bls. 46 o. áfr. Hyggur hann, að fyrri liður þess sé dreginn af lappnesku same-, en með því orði nefndu þeir sjálfa sig. Séu þess mörg dæmi, að norrænt e svari til a í lappnesku, en endingar-e-ið í same- hafi reglulega fallið burt í samsetningu í norrænu. Lappar þeir, er sagan segir frá, kunna bæði norsku og lappnesku, og setja þeir saman orð og taka sinn liðinn úr hvoru máli. Það er athyglisvert, að þeir tala um sjálfa sig í þriðju persónu, og eru þeir með því að lítillækka sig fyrir hinum norræna stórbónda.
89 Það, sem hér segir, á sér fornar rætur. Loðmundur gamli bannar mönnum að nefna sig, meðan hann fremur galdur sinn (Landn., 335. kap.), og Böðvar-Bjarki berst í bjarnarlíki, en líkami hans liggur í dvala, þar til er Hjalti kallar á hann og vekur hann (Hrólfs s., Fas. I 103; hér er stuðzt við Bjarkamál, sbr. Saxo: Gesta Danorum, II. bók, vii. kap.). Í Hjálmþérs s. segir frá Herði, sem bregzt í skeljungslíki til að berjast við aðra hamhleypu; bannar hann fóstbræðrum sínum að nefna sig á meðan, „því þá dey ek“ (Fas. III 506–08). Önnur dæmi um varúð, þegar nokkuð svipað stendur á, sjá Fas. II 411, Ísl. fornkvæði, udg. ved Grundtvig og Jón Sigurðsson, I 40–41, 131.
90 Mörg önnur forn dæmi eru um það, hvílíkt erfiði þeir menn áttu, sem fóru hamförum, sjá Dag Strömbäck: Sejd 183 o. áfr.
91 Landn. (226. kap.) segir holtin tvö, og kemur það heim við orðalagið annat holtit hér á eftir.
92 Hér bregzt Finnunum listin að ná hlutum af fjarlægum löndum (bls. 34 nmgr. 3), og valda því töfrar völunnar, sem leggur huldu yfir.
93 meðferð: athafnir (ↄ: um sendiferð Finnanna).
94 ákvæðum D; atkvæðum B; öll þessi orð eru hér samrar merkingar.
95 vilnask: gera sér von um.
96 ,fáir munu líka verða hans makar‘.
97 nauðr hér: þörf, ráð.
98 Skírgetinn: (skilgetinn) er vanalegt í íslenzkum lögum og eldri sögum; orðið skilgetinn virðist komið úr norsku (sjá K. Maurer: Die unächte Geburt nach altnordischem Rechte; Lehmann und Carolsfeld: Die Njálssage 232–33).
99 Börn Ingimundar eru nefnd í Landn. (226. kap.) öll hin sömu og hér. Auk þess er Þorsteins getið í Hallfr. sögu og Finnboga s.; Jökuls í Heimskr. (Ól. s. helga, 182. kap.), Hallfr. s., Grettis s., Finnboga s.; Þóris í Finnboga s.; Högna í Hrómundar þ. — Láts Þórdísar, móður Ingimundar, er ekki getið öðruvísi en svona í sögunni.
100 Refkollr D; ef til vill er Refkell ekki annað en misskilningur á viðurnefni Þóris: refskegg (Landn.).
101 Landn. (226. kap.) nefnir fylgdarmenn Ingimundar: „Eptir þat byrjar Ingimundr fǫr sína til Íslands ok með honum Jǫrundr háls mágr hans ok Eyvindr sørkvir ok Ásmundr ok Hvati vinir hans ok þrælar hans Friðmundr, Bǫðvarr, Þórir refskegg, Úlfkell.“ Skyldleikur frásagnanna er auðsær og væntanlega pennaglöp það, sem á milli ber. Líklega hefur Landn. á réttara að standa um það, að þeir Friðmundur félagar hafi verið þrælar hans, enda er landnáma þeirra að heita má ekki getið (aðeins landnáms Friðmundar), en Ásmundur nam mikið land. Nöfnin Friðmundr og Úlfkell hafa ekki tíðkazt í Noregi, en í Svíþjóð og á Englandi, og mælir það frekar með því, að þeir hafi þrælar verið. — Grettis s. (bls. 33) segir, að Þórdísi, dóttur Ásmundar undan Ásmundargnúpi, hafi átt Þorgrímur Önundarson. Hún rekur og ætt frá Friðmundi (sjá bls. 107–08).
102 út B, um A.
103 Leiruvág stendur í hdrr., en sá staður, sem er innst í Kollafirði, á miður vel við orð sögunnar inn á Borgarfjǫrð. Hb. segir, að þeir hafi tekið land í Grímsárósi (,Leirivág‘ Þb. er eftir Vatnsd.). Finnur Jónsson (útg. xvi) hyggur, að hér eigi að standa Leirárvág ↄ: voginn við mynni Leirár.
104 ↄ: í tómi.
105 mun ek halda, en um flutning ok farargreiða verðu vér þín at njóta: munu vér á herða, ok er mikit starf ok farangr at flytja, ok muntu þar undir taka D.
106 greniborð D, B.
107 Sannindi skýringarsagna sem þessara eru að öllum jafnaði hæpin og efasemdir um þau slíkt hið sama. Það er einkennilegt, að Ingimundur skuli fara norður á Borðeyri vestan fjarðar, en ekki gerlegt að fullyrða, að það hljóti að vera rangt. Athyglisverð er frásagan um þokuna; er eins og höfundur hafi fundið til þess, að sagan var ósennileg, og skýrt það með því móti, að Ingimundur hafi villzt.
108 Þetta nafn er ritað Ingimundar-‚haull‘ í A, B, og verður það naumast lesið öðruvísi en -hǫll. Þetta er þó vafalaust ekki annað en misskilningur á frumritinu, sem hefur haft -holl þ. e. hóll, sbr. ,-huoll‘ (hváll) D og nafn hólsins nú (Ingimundarhóll, Inghóll). Í Landn. (226. kap.) er hann kallaður Ingimundarholt. — Hóll þessi er sunnan Faxalækjar í tanganum milli hans og Víðidalsár. Þar eru töluverðar rústir, norðan hólsins, og ætla menn það skála Ingimundar (sjá Árb. Fornl. 1901, 26–27). Ýmsar sagnir um þessa ferð Ingimundar eru tengdar við staði þar í grennd (Kålund II 23). — Aðrar sagnir herma, að Ingimundur hafi haft vetursetu í Galtarnesslandi, þar sem heitir Hnífil(s)gerði; það er við Víðidalsá við Steinsvað (Árb. Fornl. 1932, 63).
109 jafnkeypi: jöfn skipti, jafnmikið í aðra hönd.
110 landnorðr: landsuðr Landn. Ef menn hugsa sér, að þeir hafi gengið á fjöllin fyrir vestan (Vatnsnessfjall) er Vatnsd. réttari, því að Vatnsdalsfjall kemur norður undan Víðidalsfjalli. En ef gengið hefði verið á Víðidalsfjall, hefði allur Vatnsdalurinn blasað við í austri, og þurfti þá hvorki að tala um ,landsuðr‘ né ,landnorðr‘.
111 Orðið grœnn er skylt gróa, og landnámsmanninum er græni liturinn kærstur; Eiríkur rauði kallaði það land, er hann fann, Grœnland („ok kvað menn þat myndu fýsa þangat farar, at landit ætti nafn gott“, segir Ari). Í Rígsþulu er talað um að ganga „grœnar brautir“. Snorri lýsir svo hinni nýju jörð eftir ragnarök, að hún er „grœn ok fǫgr“. Ymis önnur dæmi sýna, að grænt þykir góður litur: „flyt mik aptr til eyjar minnar, ok mun sá grœnstr“, „sá mun nú grœnstr at segja satt“ o. s. frv. Sbr. ennfr. Bächtold-Stäubli: Handwörterb. III 1180 o. áfr.
112 Hlutr þýðir hér: hlutskipti.
113 land at víðleika með vexti: land, sem er með vexti (stórt) hvað víðleika (stærð) snertir.
114 Þórdísar var getið fyrr í sögunni, þó að nú fyrst segi frá fæðingu hennar. Þórdísarholt hefur verið skammt frá Þórdísarlæk, sem fellur í „Flóðið“, sem nú heitir svo. Þar er Þórdísareyri (sjá Árb. Fornl. 1888–92, 118; 1895, 3; Kålund II 34–35).
115 Helgavatn er vestan ár (nú kallað Helgavatnstjörn), við það er samnefndur bær (sjá 42. kap.). Urðarvatn er austan megin (nú Hvammstjörn). Þb. segir svo frá takmörkum landnámsins, að Ingimundur hafi numið Vatnsdal „fyrir ofan Helgavatn, en Þormóðslœkr fellr ór vatninu í einn fors, lœkr fellr austan í Urðarvatn“; á spázíu stendur hér ána f. einn (F. J., útg. xx); kynni þá að vera átt við Vatnsdalsá; á þá líka að lesa Forslœkr; er það lækur sá, sem fellur í háum fossi ofan úr fjallinu og gæti áður hafa runnið sunnan í tjörnina (sjá annars Árb. Fornl. 1888–92, 119–20; 1895, 3; Kålund II 37).
116 Smiðjuvatn D; miðju vatni A. Um þetta vatn verður nú ekki vitað með vissu. Nú er hér í dalsmynninu mikið stöðuvatn (Flóðið), sem myndazt hefur við skriðuhlaup 1720; annað skriðuhlaup var þarna 1545. Við þessi skriðuhlaup stíflast rennsli Vatnsdalsár, og myndast mikil uppistaða fyrir ofan stífluna, en smám saman fyllir áin þetta með framburði sínum, unz nýtt skriðuhlaup færir þetta í sitt gamla horf. Nafn dalsins bendir til þess, að þar hafi mikið vatn verið á landnámstíð; Þb. segir, að Vigdís hafi orðið léttari að Vatnsenda, og Vatn er nefnt í Heiðarv. s., og mun vera átt við þetta (Kålund II 31 o. áfr.).
117 Um hof í fornöld má vísa til Eyrb., bls. 8 og xiii–xiv og þeirra rita, sem þar getur. Hof Ingimundar á að hafa verið á þeim stað, sem nú heitir Goðhóll; eru þar garðlög og rústaleifar (Þ. K.). Sbr. Árb. Fornl. 1895, 4.
118 fagra b. v. D.
119 Vatnafjǫrðr, nú Húnafjörður.
120 Á ýmsum stöðum í fornritum er þess getið, að landsgæði hafi verið meiri á landnámsöld en þegar þau voru rituð; Ari segir í Ísl.bók (1. kap.), að land hafi verið viði vaxið milli fjalls og fjöru, þegar Ingólfur kom hér við land; Laxdæla s. (bls. 165) segir, að þykkur skógur var í Sælingsdal um 1000, og er svo að sjá, að það hafi verið breytt á dögum söguritarans. Kvikfé Skalla-Gríms gekk sjálfala í skógum (Egils s. 75). Enn fleiri dæmi mætti nefna um þessi efni úr fornum heimildum. Á 19. öld var sú sögn manna í Vatnsdal, að Ingimundarsynir fundu ekki stein fyrir spjótsoddi í öllu Vatnsdalsfjalli.
121 Beigaðr er líka mannsnafn; svo hét einn kappi Hrólfs kraka (Hrólfs s., Snorra-Edda) og annar kappi, sem barðist í Brávallabardaga (bæði nefndur í Sögubroti af fornkonungum og hjá Saxo, sjá Arkiv X 227, 238). Það er dregið af beigr, sem raunar kemur ekki fyrir í fornu máli; Beigaðr þýðir þá væntanlega: sá sem veldur beig, ótta. Af sömu rót er viðurnefnið beigaldi runnið.
122 Landn. (226. kap.) segir, að hann „svam þar til er af gengu klaufirnar“.
123 því at þar var gott ok fagrt í dalnum b. v. D.
124 Alþingi var ekki sett á stofn fyrr en 930 eða á næstu árum þar á undan. Fyrir þann tíma er getið um héraðsþing á Kjalarnesi og Þórsnesi; má vera, að söguritarinn hugsi sér eitthvað þessháttar hér og á næstu bls., þar sem segir af goðorði og mannaforráði, sem Ingimundur tók.
125 Landn. (226. kap.) kemst svo að orði, þegar hún segir frá þessari gjöf: „ekki hǫfðu menn í Noregi áðr sét hvítabjörnu“, en þeir hafa þó ugglaust borizt þangað með hafís. Um hvítabirni sem gjöf til konunga er getið í Auðunar þ. og Hungurvöku (2. kap.).
126 bíta: fara upp í vindinn, sbr. beita.
127 Sbr. „eldrinn las skjótt tróðviðinn“ Eg. s. 118, og orðatiltækið lesa sik: „las (hann) sik síðan eptir skaptinu“, bls. 83 hér á eftir.
128 Landn. segir: „ok sigldi hann tveim skipum fyrir norðan land fyrstr manna fyrir Skaga“.
129 Stígandahróf telja menn sé við Húnavatn, norðan við Þingeyrar í nesi einu. Tóftin er talin 10 faðma löng, en 5 faðma breið (Árb. Fornl. 1895, 7).
130 Landn. (226. kap.) segir eins frá landnámi Jörundar háls. Mógilslækur hefur verið einhversstaðar fyrir norðan Másstaði; nafnið mun nú gleymt. Grund hefur að öllum líkindum verið þar sem síðar var Grundarkot (fór í eyði af skriðum 1898), skammt norður af Hjallalandi (sbr. Árb. Fornl. 1895, 6; 1932, 64). — Más, sonar Jörundar, er getið í Landn. (226. kap.), í Hallfr. s. og Hróm. þ.
131 út frá Helgavatni: til Mógils b. v. A; frá Mógili ok til Helgavatns D; hvorttveggja er rangt, því að Mógil hefur verið austan Vatnsdalsár, en landnám Ásmundar vestan megin (þar er líka Helgavatn). Í Landn. (226. kap.) er þetta rétt, en annars segir hún yfirleitt eins frá landnámum Hvata og Ásmundar og hér.
132 ok D: þá A. Alla þessa málsgrein hyggur Finnur Jónsson upphaflega athugasemd á spázíu, sem ekki hafi staðið í sögunni í öndverðu. Slíkt er ekki ólíklegt.
133 við D, B; í A.
134 Þórólfur er kallaður heljarskinn síðar í sögunni og í Þb., en hér stendur -skegg í handr., sjálfsagt ritvilla. — Þess má geta, að Landn. (226. kap.) segir, að Friðmundur hafi numið Forsæludal. Þetta getur verið svo að skilja, eins og Finnur Jónsson heldur (útg. xvii), að Friðmundur hafi orðið skammlífur, en Þórólfur fengið landið eftir hann. Milli Friðmundarár og Vatnsdalsár, sem falla í giljum, er klettanes, og ætla menn, að virkið hafi verið þar (Kålund II 43; Árb. Fornl. 1888–92, 123), enda sést þar rúst, að því er kunnugur maður segir mér (Þ. K.).
135 Mannblót munu ekki hafa verið alveg óþekkt á Íslandi, svo sem m. a. Eyrb. 18. og Kristni s., 11. kap., benda til; sjá annars E. Mogk, Menschenopfer bei den Germanen; Ól. Lárusson, Festskr. til F. Jónsson, 263 o. áfr. og tilvísanir þar.
136 Hvata . . . Hvati: Hrúta . . . Hrúti(-r) hdrr., sem er bersýnileg ritvilla. Bærinn undir Gnúpi (Ásmundargnúpi) er almennt talinn hafa verið þar, sem síðar var Ásmundarkot (Kålund II 25–6, Grettis s. 33–34). Óvíst er, hvar Hvatastaðir hafa verið, nema af því, sem um landnámið segir, má ráða, að þeir hafi verið undir Vatnsdalsfjalli, þar sem nú eru bæirnir Öxl og Brekka. Ef til vill hafa Hvatastaðir eyðzt af skriðuhlaupi.
137 Ólafur á Haukagili er nefndur í Landn., Þorvalds þ. víðförla, Hallfr. s. og hér; hann átti Þórhöllu Ævarsdóttur (sbr. 47. kap.); dætur hans eru taldar Halldís, gift Ingólfi (38. kap.), Vigdís, gift Þorkeli kröflu (45. kap.) og Ásdís, gift Óttari (sjá líka Hallfr. s.). Um Óttar og hans ætt sjá Hallfr. s.
138 mikill af sjálfum sér: hafði hafizt af eigin rammleik; má vera, að hann hafi líka fundið til þess.
139 Svo D, B; þar A.
140 Flestir skýrendur munu skilja þetta svo, sem Hrafn hafi sagt Ingimundi að kjósa sér önnur laun (stað: annan stað) fyrir veturvistina; ef til vill gæti þó staðr þýtt: merki (eftir e-ð), minjar, eins og í orðatiltækinu „þess sér engan stað“; mundi þá setningin þýða: hann sagði, að Ingimundur þyrfti ekki að óttast um vistarlaunin, og mátti segja það með þeim rómi, að Ingimundur þykktist við.
141 Í fornritum má sjá nokkur dæmi um hofshelgi, svo sem að menn voru þar vopnlausir, eins og hér (sbr. líka Egils s. 125), að sekir menn máttu ekki vera á hofstað (Víga-Glúms s., 19. kap.); stórglæpur þótti að vega víg í véum (sbr. vargr í véum). Sjá K. Maurer: Bekehrung des norweg. Stammes II 205 o. áfr. Um helgi annara staða sjá Eyrb. 9.
142 at D, B; ef A.
143 ↄ: helzta bót í máli, að hann hefði ekki brotið á móti goðunum að yfirlögðu ráði.
144 Tangi hét broddurinn á efri enda sverðblaðsins, sá er gekk upp í handfangið (eða skaftið, ef á hníf var); hér er með orðið farið líkt og þegar brandr (blað) er haft um allt sverðið, og þýðir þá Ættartangi: ættarsverðið (sbr. ættargripr, ættarøx). — Um Ættartanga er getið í Grettis s. (sjá bls. 49), þó að ekki sé hann nefndur því nafni.
145 Eyvindur sörkvir er nefndur í Hrómundar þ. og Hallfr. s., auk Landn. (226. og 230. kap.); hann nam Blöndudal. Viðurnefnið sørkvir er líklega skylt svarkr, varð síðar sjálfstætt mannsnafn og tíðkaðist mest í Noregi og Svíþjóð (þar enn til í myndinni Sverker). — Þórormur mætti ætla að væri sá, er nefndur er á bls. 57, en hitt er raunar líklegt, að hér eigi að standa Gautr, enda er hans getið með Eyvindi að lokinni ferðinni, svo sem þeir hefðu verið saman (sjá lok kapítulans).
146 Liða svá stundir fram, at kyrrt er, b. v. D. — Gauts er ekki getið fyrr (en sbr. næstu aths. á undan) og aðeins einu sinni síðar í sögunni (bls. 63), en Landn. (231. kap.) segir, að hann hafi komið hingað út til að nema land með Ævari Ketilssyni.
147 lýzka: hátterni.
148 Frá þeim er sagt líkt í Landn. (227. kap.); þar er talið, að Hrolleifur hafi verið sonur Arnalds, bróður Sæmundar. Í Þórðar s. hreðu er nefnd Ólöf, sem á að hafa verið dóttir Hrolleifs.
149 hræfa (hreifa D) um: þola, sætta sig við.
150 krikta: nöldra (kvarta B, deila D).
151 Ekki verður séð á því sem eftir fer, að Hrolleifur hafi beðið sér byggðarleyfis. Um byggðarleyfi segir svo í Grágás (II 259): „Sá maðr, er at byggð vill fara í hrepp ór ǫðrum hrepp, hann skal fara til samkvámu þeirar, er menn eigu um langafǫstu, ok biðja sér byggðarleyfis. Menn eigu at lofa þeim manni byggð, nema hann hafi þýfigjǫld goldin eða at þjófskap sannr orðit eða sé hann svá fátœkr, að þess þykki at ván, at hann megi eigi bjargask með lið sitt þau missari, nema hreppsmenn dugi honum.“ Síðan eru ákvæði um menn, sem flytja í hrepp án byggðarleyfis, en það eru talin nýmæli í lögbókinni. Sjálfsagt hefur leyfi þetta verið lítið annað en formsatriði, enda hafa höfðingjar í reyndinni getað ráðið þessu. Landn. (227. kap.) segir, að Sæmundur hafi vísað Hrolleifi til Höfða-Þórðar, en hann fengið honum land í Hrolleifsdal; er hann síðan talinn með landnámsmönnum (255. kap.). Sjálfsagt hefur verið kunningskapur með Þórði og Sæmundi, og mægðir voru með niðjum þeirra (sjá Landn., 234., 235. og 255. kap.).
152 Eftir Hrolleifsdal rennur Hrolleifsdalsá; fyrir norðan hana út við sjó er Hrolleifshöfði (nefndur í skjali 1374, Ísl. fbrs. III 281) og Hrolleifsvirki, en sunnanmegin með ánni eru garðleifar, sem kallaðar eru ,göngugarður Hrolleifs‘ (Kålund II 87).
153 búar: nábúar; búsifjar: skipti milli granna eða sambýlismanna.
154 ↄ: og vildu (óskuðu), að . . .
155 atferðarleysi, framtaksleysi; hafa at: fást um, skipta sér af.
156 Um deilu Una og Kolbeins er lítils háttar getið í Svarfdæla sögu (21. kap.); segir þar, að Kolbeinn beið lægra hlut og undi svo illa við, að hann stökk á skip og lét í haf; týndist hann við Kolbeinsey, sem við hann er kennd. Kemur þetta vitanlega ekki heim við Vatnsdælu, sem gerir ráð fyrir, að Kolbeinn sé höfðingi um þetta leyti. Eftir Svarfdælu á deilan að hafa átt sér stað miklu seinna. Þar segir enn fremur, að Uni hafi verið skyldur Ljótólfi goða (13. kap.). Annars er Una og barna hans aðeins getið í Landn. (227. og 255. kap.). Kolbeinn var Sigmundarson, en móðir hans var systir Þorsteins svarfaðar; hann nam Kolbeinsdal (253. kap.).
157 Milli Unadals og Hrolleifsdals er fjall, ekki minna en 9–10 km á breidd, en 6–700 m hátt.
158 Leiðr., f. opp A, upp D, B.
159 virða til: taka tillit til.
160 ok: þá var Ljótr frændi hans með honum, ok er fundi þeira bar saman, þá C. Þessi Ljótur er nefndur hér rétt á eftir. Landn. (227. kap.) nefnir þennan mann, þegar hún segir frá þessum atburðum, og kallar hann systrung Hrolleifs.
161 afrendr (skr. afreyndr A, C), þ. e. afr-hendr, geysisterkur (afr- er sk. afar, hendr er af hǫnd).
162 Landn. (227. kap.) segir svo frá þessu: „Hrolleifur vá Odd ok tvá menn aðra, en tveir kómusk undan.“
163 hann b. v. eftir C.
164 ráðstafi: staðfesta, bústaður.
165 góð orðheill: gott orð; orðheill getur líka þýtt: heillavænlegt orð (sbr. Laxd. 67); sbr. mannheill.
166 synsemi: ógreiðvikni.
167 litlum orðstír: honum C.
168 skapsmunum sínum svá við sonu Ingimundar sem við aðra menn, en þeir þolðu þat illa ok einna verst Jǫkull, því at þeir áttu svá harða ok marga leika: skapi; Hrolleifr var glettinn við sonu Ingimundar, en þeir stúð(usk) illa, ok varð þar mest at, er Jǫkull var; þeir áttu sér leika saman C; — svá . . sem: fremur . . en.
169 Ljót leiðr. eftir C; fekk A.
170 Ási: Oddsási, nǫkkuru sunnar en Hofsbœr C. — Nokkru norðar og neðar en bærinn Ás er nú, er grasbrekka, sem Ljótunnarkinn er kölluð; þar eru gamlar rústir (Árb. Fornl. 1888–92, 121; 1895, 4; 1932, 65; Kålund II 40). Ýms önnur kennileiti eru þar með Ljótunnar-nafni. Er það almenn ætlun, að þar hafi þau búið, Ljót og Hrolleifur. Þessa eyðibýlis getur í Jarðabók Árna Magnússonar, og segir þar, að það hafi ekki byggt verið síðustu 100 ár.
171 Svo A, B, D og Landn. (226. kap.); Þórormr C.
172 Hdrr. sögunnar hafa hér Kársnessland (Kárns- C, D), en Landn. Kárnsárland, og hlýtur það að vera rétt, því að þar bjó Þorgrímur Kornsárgoði. Síðar í sögunni er getið um Kársnes (D) eða Kárnsnes, sjá bls. 79, 92. Jörð Hallorms heitir nú Kornsá, en í fornum heimildum er nafnið oftast ritað ,Karns‘- eða ,Kárns‘-; ætla menn það sé dregið af fuglsheitinu kárn (Finnur Jónsson, Safn til s. Ísl. IV 497–98); það mun vera sami fugl og jaðrakárn (nú jaðrakan).
173 Vatnsdal leiðr., Víðidal hdrr., sem er augljós ritvilla. — Hallorms og Þórorms er og getið í Landn. (226. kap.).
174 bæði laxa ok annarra fiska: ok gekk stórr lax í ána C. Um laxveiði í Vatnsdalsá er getið í Jarðabók Árna Magnússonar; er þar að sjá, að hún sé þá mjög þorrin, en laxganga er þó ennþá mikil í ánni.
175 ríkra manna sona C, góðra manna barna A. Þessi setning sýnir, að öldin var önnur, þegar sagan var rituð. Svipað stendur í Ljósvetninga sögu, 5. kap.
176 Þ. e. Ingimundur hafði ekki leitað ráða um við vini sína, þegar hann tók við þeim.
177 en skyldi hann ór ganga ánni fyrir þeim ok þeira mǫnnum b. v. C.
178 vilja sinn ok ranglæti en hvat skilit var: vatnfiska, at heim kœmi sem flestir, en manndáð ok makligleika C.
179 við aðra B; áðr A; við þá C.
180 hœta (svo C, en skr. hætta A, B): hóta, ógna (með e-u).
181 eiguð ójǫfnu (eigi jǫfnu C, ójǫfnum A) til at verja: ójafnt er á komið með ykkur, ↄ: þið eigið meira í hættu.
182 Blóta er í heiðni haft um dýrkun guðanna, en fékk síðan merkinguna: bölva (sbr. ragna (af regin: goð), sankta (af lat. sanctus: heilagur)), en hún er þó mjög fátíð í Íslendingasögum og konungasögum; en á 13. öld hefur hún þó tíðkazt nokkuð í daglegu máli. Fyrst virðist hún koma fram í klerkaritum: „Bið þú fyrir þeim, es þér blóta“ (Homilíubók, útg. Wiséns, bls. 192).
183 ↄ: skeinuhætt (D).
184 undir b. v. eftir C.
185 Hefjask þýðir hér: vera á ferli.
186 Svo D, B; á Hroll(eif) A.
187 mestr C, B; mesti A.
188 þat mun nǫkkurr gǫrt hafa: sá mun mikill vera D, B.
189 Þess getur á nokkrum stöðum í fornritum, að menn væru settir í skip og haugur síðan orpinn yfir. Sjá Gísla s., 17. kap., Landn., 122. og 164. kap. Auk þess segir arabiskur rithöfundur, Ibn Fadhlan, sem sendur var af kalífanum til Rússlands, frá þvílíkri jarðsetningu með Rússum (ↄ: Norðurlandabúum á Rússlandi). Í jörðu hafa fundizt minjar þessa siðar, hafa skipin stundum verið heil og all-stór. Sjá Hoops Reallexikon IV 116–17 og tilvitnanir þar. — Sagt er, að haugur Ingimundar sé þar sem heitir Ingimundarholt í Eyjólfsstaðalandi (Kålund II 38, Árb. Fornl. 1888, 123).
190 Öndvegi var sæti húsbóndans; því segir í Gulaþingslögum og víðar í norskum lögum: „Nú er maðr dauðr, arfi skal í ǫndvegi setjask“ (Noregs gl. Love I 51). Þeir bræður þykjast miður vel til þess komnir, að taka við af föður sínum, fyrr en þeir hafi hefnt hans. Til samanburðar má benda á frásögn af Angantý (Hervarar s., útg. Jóns Helgasonar, 140) og Hálfdani Eysteinssyni (Hálfdanar s., 10. kap.); hvorugur þeirra vill taka við völdum eftir föður sinn fyrr en þeir hafi hefnt hans. Sbr. ennfr. Heiðarvíga s., 14. kap. (Ísl. fornr. III 254).
191 Orð Gauts mætti skoða sem vísufjórðung, enda er orðaröð þessleg; myndin erat (ↄ: er eigi) er gömul og sýnir, að þetta svar er af fornum rótum runnið. Þess getur á nokkrum stöðum í fornum ritum, að maður vildi ekki lifa eftir annan og réð sér þá hana, sjá Landn., 122. kap. nm.; Saxo Grammaticus: Gesta Danorum, 1. bók, viii. kap. (Hadingus); V. bók, xi. kap. (Asmundus); sbr. Egils s. og Ásmundar (Drei Lygisǫgur, hrsg. von Å. Lagerholm, bls. 28 og xxiv o. áfr.).
192 Hermundur er líka nefndur í Landn. (226., 230. kap. o. v.), og er hann þar talinn faðir Hildar, konu Ávalda, en hér síðar í sögunni (44. kap.) og í Hallfr. s. (2. kap.) er hún talin dóttir Eyvindar.
193 bróðir D, B; búi A. Lesháttur D hlýtur að vera réttur, því að hvað skyldi hér fara að nefna nágranna Geirmundar, sem ekkert kemur síðan við söguna? Hitt er skiljanlegra, að söguritari nefndi hér bróður Geirmundar, úr því hann hafði gleymzt áður. Arnaldr A (sbr. 50, nmgr. 2), Arni B, D.
194 Gørvibúr kemur á nokkrum stöðum fyrir í fornritum og þýðir svipað og útibúr, skemma, ef til vill sérstaklega búr fyrir klæði, hertygi (sbr. gǫrvar: hertygi). Hdr. A hefur grafbúr (e. t. v. niðurgrafið búr).
195 eða þings sl. D, B.
196 Hér er átt við einhverja hinna eldri tegunda tafla, svo sem t. d. hnefatafl. Sjá um það Grettis s. 226, Hoops Reallexikon I 311 og áfram, Acta archæologica IV 85 o. áfr. Skáktafl hefur ekki tíðkazt fyrr en síðar; þess er ekki getið hér fyrr en á 13. öld (um tafl á Íslandi sjá W. Fiske: Chess in Iceland).
197 sex tøgu silfrs, segir Landn. (227. kap.).
198 ómannlega, skammarlega.
199 Geirmundr segir: „Verð á brottu skjótt.“: hér er textinn lagfærður eftir D; ok verð á brottu skjótt.“ Geirmundr mælti: „Þat mun ek gera“ A, B. En þó að Hrolleifur sé hortugur, er varla ætlandi, að Geirmundur láti hann reka sig burt eins og hund.
200 Svo A; skarðit D, væntanlega Stóra-Vatnsskarð. Í Landn. stendur „norðan um Hálsa“, sbr. Ísl. fornr. III 265.
201 um nóttina b. v. D.
202 Landn. (227. kap.) kveður svo að orði, þegar hún segir frá orðum Þorsteins við smalamanninn (næstu bls.): „mun Ljót hafa blótat til langlífis honum“; kemur hvorttveggja í sama stað niður. Um blót til langlífis er getið í Ynglinga s. (25. kap., Aun konungur), Snorra-Eddu (Skáldskaparm., Hálfdan gamli) og víðar. — Blót móti sumri eru nefnd á tveim stöðum hjá Snorra (Heimskr., Ynglinga s., 8. kap., og Ól. s. helga, 109. kap.), sem segir, að það hafi verið sigrblót. Þess má geta, að hdrr. sögunnar greinir á um eitt orð, sem máli skiptir fyrir skilning á blóti Ljótar; A hefur „sem hon er vǫn at þeira sið“, en D, B: „ . . . at fornum sið“.
203 Af þessu má ráða, að þeir fara leiðina yfir Marðarnúpskamb.
204 Þetta gerir Þorsteinn til að geta ákveðið tímann, sem líður þangað til gengið er til dyra. Sbr. Gróttasöng, 7. v., þar sem Fróði bannar ambáttunum að sofa lengur en „ljóð eitt kveðak“.
205 Landn. (227. kap.) segir, að hann sá fatahrúgu á brǫndum.
206 Blótklæða mun ekki getið meðal Norðurlandabúa nema hér, en þau hafa tíðkazt með mörgum þjóðum. Lappar hafa blótklæði, og hyggur Axel Olrik það eftirlíkingu á sið Germana; þau voru hvít (Danske Studier 1905, 53 o. áfr.). Rauð blótklæði báru þeir, sem tóku þátt í skrúðgöngu til heiðurs Refsinornunum í Aþenu, og víðar er rauðra blótklæða getið (Bächtold-Stäubli: Handwörterb. VII, 795–6).
207 Blóthús þeirra Hrolleifs hefði átt að vera heimilishof, sem vitanlega hafa tíðkazt hér í fornöld. Þeir Sig. Vigfússon og Brynj. Jónsson þykjast hafa fundið rúst þessa blóthúss (Árb. Fornl. 1888–92, 121; 1895, 5).
208 kaga: horfa, skimast um; þar af dregið kögunarhóll eða kagaðarhóll: sjónarhóll, er kemur fyrir sem örnefni (Kögunarhóll við Ingólfsfjall; Kagaðarhólar nokkrir á Norðurlandi, sjá Margeir Jónsson, Bæjanöfn á Norðurlandi II 46). Þess má geta, að á norsku er kag til í merkingunni ,illt augnaráð‘, sbr. það, sem síðar segir af Ljót kerlingu.
209 Landn. (227. kap.) segir, að annar hafi leitt Hrolleif á eftir sér. Allt bendir á, að þessi athöfn hafi verið gerð í hans þágu.
210 búizk D; búit A; breytiliga: fáránlega, kynlega.
211 Hér er fyrst og fremst að ræða um ,illt augnaráð‘, sem Ljót ætlaði að beita til ógæfu Ingimundarsonum, til að æra þá, en snúa við landslagi (sbr. Gróu, 36. kap.). Sjá um þetta Laxdæla s., bls. 107; sbr. ennfremur Zeitschrift d. Vereins f. Volkskunde XIII 213 o. áfr., Bächtold-Stäubli: Handwörterb. I 685 o. áfr. og tilvitnanir hjá Thompson: Motif-index II 312. En við það blandast hér töfraathöfn sú, að ganga öfugt og horfa milli fóta sér (sbr. Kormáks s., 10. kap.). Hér segir, að Ljót hafði fötin fram yfir höfuð; alveg sama er sagt um kerlinguna í Gull-Þóris s. (17. kap.). Þessi miðlungi geðslega galdraaðferð hefur verið til víða um lönd og höfð til að lægja storm eða gera hann, til varnar við illum öndum og margs annars (sjá Feilberg, Zeitschrift d. V. f. Volkskunde XI 310, 426 o. áfr.; Bächtold-Stäubli: Handwörterb. IV 62 o. áfr.). Af sömu trú mun runnin sagan „Horfðu í glóðaraugað mitt, Gunna“ (Jón Þorkelsson: Þjóðs. og munnmæli 27), þó að þar komi fleira til greina.
212 Landn. segir, að Jökull hafi höggvið höfuð af Hrolleifi og rekið í andlit Ljót.
213 Gjalt er komið úr írsku og er haft um menn, sem ærast af skyndilegri hræðslu. Sjá Eyrbyggja s. 37.
214 Það er engan veginn óalgengt í sögum, að sá fái vald yfir öðrum eða hafi betur, er fyrr sér hinn. Sjá Drei Lygisögur, hrsg. von Å. Lagerholm, 57; Feilberg: Ordbog III 172–73. Bächtold-Stäubli: Handwörterb. I 691.
215 ok fóru allilla b. v. D, B. — Dauði Ljótar á auðsjáanlega að vera með því móti, að þegar hún er trufluð í göldrum sínum, svo hún kemur engu fram, verður „móður“ hennar henni að bana.
216 Þegar hér segir, að Þorsteinn gerðist höfðingi yfir Vatnsdælum og í Vesturhópi, og þegar hann er kallaður goði Vatnsdæla í 32. kap., þá er það svo að skilja, að hann fer með goðorðið, þó að það sé eignað Þóri (síðar eignast Þorsteinn það, sjá 37. kap.). Það hefur verið algengt fyrrum, að annar maður fór með goðorðið en sá, sem átti, sbr. orð Kolbeins unga, er hann lýsti því fyrir mönnum „at Brandr ætti allan þora goðorða í Skagafirði og mikit fyrir vestan heiði — „þó at hann hafi mér vel unnat með at fara“.“ (Sturl. (Kål.) II 84, Þórðar saga kakala, 199. kap.).
217 Landn. (227. kap.) segir, að kona Þorsteins hafi verið Þuríður (Þórdís Þb., ekki að marka) gyðja, dóttir Sölmundar í Ásbjarnarnesi; Þuríður er hún líka nefnd síðar í sögunni (36. kap.), svo að hér mun vera að ræða um pennaglöp. Ætt þeirra frænda er rétt rakin svo: Eilífur örn — Sölmundur — Guðmundur — Víga-Barði (Landn., 234. kap.). Um Barða má vísa til Egils s. 242, Laxd. 83, Eyrb. 180, Grettis s. 97, en einkum Heiðarvíga s.
218 Landn. (227. kap.) segir eins frá um bústaði þeirra bræðra, en þeir eru nú allir í auðn. Smiðsstaðir hyggja menn hafi verið milli Kots og Þórormstungu; þar voru síðar á tímum örnefnin Smiðshóll og Smiðssteinn (Kålund II 43–44; Jarðabók Á. M.). Jökulsstaðir voru í landi Þórormstungu (Tungu innar neðri), upp í meltaglinu suður frá Tungu; þar eru tóftir og túnmál glöggt, og bendir allt á, að byggt hafi verið, og segja menn, að það hafi verið bær Jökuls Ingimundarsonar. Þar er útsýni fagurt og víðsýnt; sér þar til mannaferða um allan Vatnsdal og um Þing (Kålund II 40–41; Jarðabók Á. M.; Þ. K.). Þess má geta, að Grettis s. (116–17) telur Jökul hinn yngra, sonarson Jökuls Ingimundarsonar, hafa búið í Tungu; — e. t. v. er það ályktun af Vatnsd. Nautabú er varðveitt í nafninu Nautabúsmóar fyrir sunnan Kornsá (sbr. Árb. Fornl. 1888–92, 78; 1932, 64); fellið, sem bærinn Undirfell er síðan við kenndur, er í nónsstað þaðan, og hefur það upphaflega heitið Undornfell, en undorn þýddi: nón (kl. 3); líka dagmál (kl. 9) — sbr. Miðmundaklettur, Nóntindur o. s. frv. Sjá Aarbøger 1881, 38 o. áfr.
219 Þórólfs er ekki getið fyrr í sögunni, og er þetta misminni. Hann er aðeins nefndur í Vatnsd.
220 Á ýmsum stöðum í fornritum er sagt frá því, að menn blótuðu eða trylltu dýr, sjá t. d. Ragnars s. (Fas. I 253, 260), Herröðar s. og Bósa (Fas. III 211), sbr. Þorsteins þ. uxafóts (Fms. III 132), en um að kettir hafi verið trylltir mun aðeins getið hér. Allmikil hjátrú er um ketti (sjá Jónas Jónasson, Íslenzkir þjóðhættir 182–83, Feilberg: Ordbog s. v. kat, Bächthold-Stäubli: Handwörterb. IV 1107 o. áfr.), en ekki eru þó miklar sagnir um galdraketti á Íslandi; helzt er að nefna kettuna í Orms þ. Stórólfssonar og sögunni af Tryggva karlssyni (sbr. E. Ó. Sveinsson: Verzeichnis isländischer Märchenvarianten, bls. xli–xlii); ennfremur söguna af skuggabaldri (Jón Árnason: Ísl. þjóðsögur I 612–13, sama sagan, breytt, í Rauðskinnu Jóns Thórarensens III 71–3), sem komin mun vera vestan um haf, svo sem Inger Boberg hefur sýnt (Sagnet om den store Pans Död, Kh. 1934). Sama kynni og að vera um kettuna í tveim fyrrnefndum sögum. Með keltneskum þjóðum er mikil hjátrú og miklar sagnir um kattaófreskjur (sbr. fyrrgr. rit 150), og má því vel vera, að Vogt hafi rétt fyrir sér í skýringum sínum, að þessar athafnir Þórólfs megi rekja til írskrar hjátrúar. Þess er og vert að minnast, að sagan af skuggabaldri er úr Blöndudal og því af svipuðum slóðum og Vatnsdæla.
221 Hann er nefndur Hallvarðr í Þb.
222 Sleggjustaðir „eru ofan frá Helgavatni“, segir á bls. 75, en Þb. (viðbót við 227. kap. Landn.) segir „upp frá“. Menn hafa talið, að átt væri við Hnjúk (Árb. Fornl. 1895, 6), en það er varla annað en ágizkun eftir ofangreindum orðum sögunnar. Svo virðist, sem bæði Sleggjustaðir og Hnjúkur hafi verið byggðir á dögum söguritarans. — Þorsteinn Konráðsson segir, að Sleggjubeinsstaðir séu vestur á hálsinum vestur af Hnjúki, en í Breiðabólsstaðarlandi, og séu rústaleifar glöggar og túnummál skýrt. Muni þetta vera sama býlið og Háholt í jarðabókum (sjá Árb. Fornl. 1932, 63).
223 harki: rusl, óþverri. Frásögnin hér minnir á Fóstbræðra s. (Kh. 1925, bls. 182) og Kjalnesinga s. (5. kap.): þar er rannsókn torvelduð með kafi og remmu; hér á þetta þó miður við, þó að það geti að vísu gert inngöngu ófýsilegri.
224 ↄ: á eldinn.
225 Eftir frásögninni á undan er þó ekki að sjá annað en að eldurinn væri aðeins innanhúss.
226 Óvíst er, hvar þau fen eru. Frásögnin hér minnir á Jómsvíkinga s. (um Búa digra), Gull-Þóris s. (3. kap.) og Hálfdanar s. Eysteinssonar (26. kap.); segir þar af mönnum, sem köstuðu sér í vatn eða sæ með gullkistur sínar. — Þb. (viðb. v. 227. kap. Landn.) hefur örstutta frásögn um lát Þórólfs: „Þórólfr sleggja bjó á Sleggjustǫðum upp frá Helgavatni; hann elti á kaf Hallvarð Austmann Þorsteins í fen fyrir þeim brœðrum ok banaði þeim báðum“.
227 Þorgrímur skinnhúfa er aðeins kunnur af þessari sögu, en hann á tvo alnafna, annan á Austfjörðum (sjá Droplaugarsonar s.), hinn í Noregi um 1100 (sjá t. d. Heimskr.). Hjallaland ætti eftir þessari frásögn að hafa byggzt, þegar Már flutti að Másstöðum.
228 illr hér: skaði.
229 holdr: holdugur.
230 Þetta land er hér síðar í sögunni og í Þb. nefnt Hjallaland, í Landn. (230. kap.) og Hrómundar þ., sem bæði geta um deilu þessa, Deildarhjalli (nú Hjallinn); það er mikill, grösugur hjalli í miðju fjalli milli bæjanna Hjallalands og Hvamms (Kålund II 36–7; Árb. Fornl. 1888–92, 119). Það má geta nærri, hvort það hefur ekki fundizt fyrr en sagan segir.
231 sannr (saðr) er hér nafnorð og þýðir: mat; ,mér þykir Már fara eftir eigin mati, geðþótta sínum.‘
232 sparnaðarmaðr: maður, sem vert er að spara.
233 næmðr: næmr D.
234 setja niðr ↄ: fá e-m bólfestu.
235 leita b. v. eftir D.
236 leiða: gera leiðan á e-u.
237 Um Hrómund sjá þátt hans.
238 Landnáma (234. kap.) getur Höllu, systur Más; hana átti Þórarinn Atlason ramma; sonur þeirra hét Styrbjörn.
239 Kársnesi D. Hvar þetta nes hafi verið er óvíst, nema hvað líklegt er af sögunni, að það hafi verið austan Vatnsdalsár. Eðlilegt væri að hugsa sér það eitthvað í grennd við Kárnsá, fyrst nafnið er svo líkt, e. t. v. Eyjólfsstaðaeyri, heldur en Stóranes (Árb. Fornl. 1888–92, 120; Kålund II 39), sem er neðar. Á bls. 92 er getið um Eyjólf úr Kárnsnesi, en sá bær er alls óþekktur. Brynjólfur frá Minnanúpi heldur, að hann hafi verið þar sem stekkur er norður frá Eyjólfsstöðum (Árb. Fornl. 1895, 5), en kunnugir menn telja engar líkur þess. Hugsanlegt er, að Kárnsnes sé eldra nafn á Eyjólfsstöðum, og gæti nafn Eyjólfs úr Kárnsnesi stutt það.
240 skr. afreyndr A, reyndr D, B; sbr. bls. 54, nmgr. 2.
241 Þorgrímur deyfir eggjar (sbr. Eg. s. 209–10), og auk þess virðist hann vekja upp þá sem falla; er það ýkjusagnaminni (sjá E. Ó. Sveinsson: Verzeichnis isl. Märchenvarianten, bls. xxxviii o. áfr. (þar við má bæta goðsögum um Einherja og Hrólfs s. kraka, Fas. I 105, eftir Bjarkamálum, sbr. Saxo: Gesta Danorum, II. bók, vii. kap.), Panzer: Hilde-Gudrun 323 o. áfr. og tilvitnanirnar hjá Thompson: Motif-index II 352).
242 Kogla er fágætt orð (líka í Þorsteins s. hvíta, Austfirðinga s. 14), sem mun þýða skima, skotra augunum, og í þeirri merkingu er það enn til í Noregi. Það er talið skylt kaga (Torp).
243 Um Skinnhúfuhyl er allt óvíst, en Skinnhúfuklettar, Skinnhúfuhellir og Skinnhúfuleynir er til milli Eyjólfsstaða og Hvamms; ef hylurinn hefði verið þar í grennd, gæti það komið heim við, að Kárnsnes væri Eyjólfsstaðaeyri, eins og getið var til á bls. 79, nmgr. 1.
244 var kallaðr D, B; hét A.
245 af hvárum tveggja b. v. D, B.
246 ok víg b. v. D, B.
247 Um héraðssekt Hrómundar sjá þáttinn. — Þb. segir svo frá þessum atburðum: „Þorgrímr bjó á Hjallalandi. Þeir synir Ingimundar ok Jǫrundarsynir bǫrðusk um Hjallaland (Deildarhjalla segir Landn.), ok fell þar Hǫgni ok leysingi Þorsteins, en ór Más liði dóttursonr Jǫrundar ok fimm menn aðrir. Jǫkull hjó Þorgrím á þjó, ok flýðu á braut. Már galt átta tigu silfrs ok hafði Hjalla.“ — Um síðasta atriðið er þess að geta, að mikill hluti Hjallans liggur nú til Hvamms, en Hvammur er byggður úr Hofslandi.
248 Synir Þorsteins eru líka nefndir í Landn. og Hallfr. s.
249 Það mun vera miður rétt, að Ásgeir æðikollur, faðir Kálfs og Hrefnu, hafi átt Jórunni Ingimundardóttur, heldur hefur það verið Ásgeir á Ásgeirsá; þeirra dóttir hefur svo verið Þorbjörg bæjarbót. Sjá Laxd. 113–14 og ættarskrá V, Grettis s. xx–xxi og einkum Aarbøger 1908, 211–21; Skírnir 1911, 378–84. Viðurnefnið er ýmist bœjarbót eða bekkjarbót í Landn.; sbr. Danmarkarbót, sveitarbót.
250 á D, B; at A.
251 Hér er nánar sagt frá því, sem vikið var að á bls. 46; má hér sjá, að hann hefur búið fyrst á bænum í Forsæludal, en flutzt síðan í virkið. Blótgrafar eru hvergi nefndar nema hér; á næstu bls. segir, að Þórólfur kom upp úr blótgröf sinni, líkt og hún hefði verið einhvers konar jarðhús. Á hinn bóginn hafa ýmsir fræðimenn viljað setja blótgrafirnar í samband við blótkeldur þær, sem getið er um, að þeim mönnum var steypt í, sem fórnað var, sjá Kjalnesinga s., 2. kap.; Adam af Brimum, Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum, IV. bók, xxvi. kap., schol. Á Íslandi eru ýmsir staðir, sem kallaðir eru blótkeldur (Kålund I 56, II 122, 215, 403; Árb. Fornl. 1880–81, bls. 68–9). Sbr. J. de Vries: Altgerm. Religionsgeschichte II 131.
252 eptirganga: fylgi.
253 Sbr. 37. kap.
254 snyðja (sbr. snúðr, snúðigr): hraða sér.
255 Þetta nafn hefur síðar týnzt, en mýrlendi nokkuð er þó þar í grennd (Árb. Fornl. 1888–92, 123).
256 Svo D, B; skapar A.
257 Frá drápi Þórólfs segir svo í Þb.: „Þeir Þorsteinn drápu Þórólf heljarskinn ok tvá menn aðra.“
258 Eyjarengi þykjast menn vita hvar verið hafi, þó að nafnið sé nú týnt. Nú fellur áin gegnum það engi mitt, en gamlir farvegir sýna, að hún hefur fyrrum runnið beggja vegna (Árb. Fornl. 1888–92, 120–21, sbr. Kålund II 38).
259 Slœður voru víð og síð viðhafnarklæði, sjá Egils s. 213, en vesl eins konar yfirhöfn.
260 Finnbogi rammi er nefndur í Landnámu (288. kap.), sonur Ásbjarnar dettiáss. Frá honum og Bergi hinum rakka (rakkr líkl.: keikur, beinn) segir í Finnboga sögu, og er það einber ýkjusaga. Bergur er þar talinn Skíðason og Þórnýjar, systur Finnboga (33. kap.).
261 fyrst b. v. D, B.
262 Allt þetta folk er annars ókunnugt; Þb., sem drepur á þessa atburði (sjá bls. 92, nmgr. 1), segir, að Skíði hafi búið á Skíðastöðum (sá bær var undir Vatnsdalsfjalli skammt fyrir norðan Hnausa (sjá Jarðabók Á. M.) og fórst í skriðu 1545). Finnboga s., sem líka getur um þessi efni, kallar brúðgumann Grím, en segir, að brúðurin hafi verið systurdóttir þeirra bræðra að Hofi (34. kap.).
263 fyrirboðsmenn: boðsmenn úr nærsveitum, sem koma á undan hinum (sbr. Laxd. 17).
264 gegnt: næst D.
265 þá D; þar A, B. — Þess er getið, að gengið væri undir jarðarmen, þegar svarizt var í fóstbræðralag eða skírslur gerðar (sjá Laxd. 43). Hér segir, að menn gerðu það í lítillækkunarskyni „eptir stórar afgørðir“. Þetta er einstakt í fornritum. Um jarðarmen það, sem Skafta er brigzlað um að hafa skriðið undir í Njálu (119. kap.), er öðruvísi ástatt, þó að honum sé talið þetta til háðungar. Líkastur þeim sið, sem Vatnsd. segir frá, er hinn rómverski sub jugum mittere: þar eru sigraðir menn látnir ganga undir ,ok‘. — Um jarðarmen hefur mikið verið ritað, sjá t. d. Zeitschr. d. V. f. Volkskunde XX 141 o. áfr., XXIV 201 o. áfr.; Arch. f. d. gesamte Psychologie XLVI 98 o. áfr. og rit, sem þar er vitnað til. — Stefán Einarsson (Acta phil. Scand. IX 85 o. áfr.) hyggur jarðarmen hafa verið rist á þann hátt, að torfan var rist í hálfhring, en endarnir voru fastir í jörð (eins og tekið er fram í Laxd. og Fóstbræðra s., útg. B. K. Þórólfssonar bls. 5–6).
266 Sbr. „Svínbeygða ek nú þann, er ríkastr er með Svíum“, orð Hrólfs kraka við Aðils (Snorra-Edda, Skáldskm., úr Skjöldunga s. (Aarb. 1894, 118), sbr. Hrólfs s. kraka, Fas. I 93).
267 Þb. segir, að hólmgangan hafi átt að vera í „Víðidalsey“; nú Borgarey (Kålund II 20).
268 Bikkja virðist í fornu máli hafa merkinguna: tík, og það þýðir orðið enn í norsku. Hér er það skammaryrði.
269 Hún er annars óþekkt.
270 fleira b. v. eftir D.
271 engu vætta leiðr., ↄ: engri veru (ef. flt. af vættr); einu verra A; einni vættu B, engri(-vi?) véttu D, líkl. s. s. engri vættu (-u óreglulegt, en sbr. véttugi).
272 Faxa-Brandur er annars ókunnur. Hér er þess ekki getið, hvar hann bjó, en í Þb. segir, að hann bjó „fyrir ofan Hóla“ (ↄ: Vatnsdalshóla). Í Breiðabólstaðar landi er nú eyðibýli, sem heitir Faxa-Brandsstaðir, og ætla menn, að hann hafi þar búið (Árb. Fornl. 1888–92, 118–19; 1895, 6–7; 1932, 63).
273 virkr at: elskur að. Í Hrafnkels s. er líka sagt frá hesti, sem eignaður var Frey (Freyfaxi) og átrúnaður hafður á. Í Ólafs sögu Tryggvasonar er minnzt á stóðhross, sem Freyr átti (Flat. I 401). Tacitus getur um átrúnað, sem Germanir höfðu á hestum, einkum til spádóma. Sbr. J. de Vries: Altgerm. Religionsgeschichte II 97–8.
274 sleða: yfir sleðann D. Það hefur ekki verið óalgengt, að tjaldað væri skinnum, sbr. Bisk. I 509, Sturl. (Kål. útg.) I 333.
275 Hér er vitanlega átt við, að þeir Finnbogi eru ekki hans makar.
276 Um níðstengur sjá Egils s. 171.
277 Þb. segir svo frá skiptum þeirra bræðra við þá Finnboga: „Bergr inn rakki (var) systursonr Finnboga ins ramma frá Borg. Þorgrímr fekk dóttur Skíða af Skíðastǫðum í Vatnsdal; þar sló Jǫkull Berg með sverðshjǫltum at brúðhlaupi; fyrir því skyldi Þorsteinn ganga undir jarðarmen þrjú á Húnavatnsþingi ok vildi eigi; þá skoraði Finnbogi á Þorstein til hólmgǫngu, en Bergr á Jǫkul. Faxa-Brandr bjó fyrir ofan Hóla; hann fór til hólms með þeim Þorsteini í Víðidalsey; þar reisti Jǫkull níð Finnboga.“
278. Um Kárnsnes (skr. Kar̄s- D) sjá bls. 79, sbr. 57.
279 hark D, B.
280 nǫkkur áhætta D, B.
281 Þess D, B; þat A.
282 Orðin „. . . þat ørendi, sem ætlat var . . .“ eiga við síðustu setninguna: „at finna oss brœðr“.
283 óvísa: fjandskapur.
284 Finnboga s. segir líka frá því, að Finnbogi fór vestur í Trékyllisvík, en af Bergi rakka segir, að hann féll fyrir Vatnsdælum.
285 Þessara systra er ekki getið annarstaðar. Í útdrætti Þb. af sögunni eru nefndir bústaðir þeirra; Þórey bjó að Þóreyjarnúpi í Vesturhópi, en Gróa á Gróustöðum nærri Hofi. Nafnið Gróustaðir er enn til, en býlið er í eyði. Þar er skriða (Gróustaðaskriða). (Sjá Árb. Fornl. 1888–92, 121; 1895, 6; 1932, 67; Jarðabók Á. M.)
286 Til samanburðar má benda á frásögn Þorsteins þ. Síðu-Hallssonar, þar sem fylgjur hans vara við þræli hans í draumi. Frásögnin í sögunni er hér annars ekki skýr, en sjálfsagt er þetta þó svo að skilja, að Þorsteinn fær augnverk af því að konan tekur á augum hans, og því getur hann ekki farið; að minnsta kosti má telja alveg víst, að slíkar sögur hafi vakað fyrir söguritaranum (sem dæmi má nefna Landn., 73.–74. kap., nm.; Fóstbræðra s. 11. kap.; Bárðar s. 21. kap.).
287 nǫkkur (atviksorð): nokkuð (sbr. Grettis s. 169).
288 gizka eða sl. D, B. — Til samanburðar við þetta má benda á frásögnina af Bárði í 47. kap. Annars eru mörg dæmi þess, að menn færu andsælis, þegar galdur var framinn, sjá t. d. Grettis s. 250; Gísla s., 18. kap. (Auðbjörg kerling veldur skriðufalli); mörg önnur dæmi eru hjá Feilberg, Ordbog III 456–57. — Gizki kemur ekki fyrir nema hér (og í 47. kap.); af orðalaginu mætti láta sér detta í hug, að þetta hafi verið dúkur. Sumir hafa hugsað sér, að gizki sé styttingarmynd af geitskinn, sem haft er til galdra í Njáls s. (12. kap.; Svanur vefur því að höfði sér), sbr. ennfr. veifa heðni um hǫfuð e-m, Eyrb. 51–52, Grettis s. 209. Í Harðar s. (24. kap.) gerir Þorbjörg veður að Geir með því að veifa sveipu (höfuðdúk), en í Víglundar s. Kjalvör með kofra sínum. Í Ynglinga s. (46. kap.) segir af Skildi konungi, sem veifði möttli sínum og blés í; á það að hafa valdið dauða Eysteins konungs. — Þegar gulli er hnýtt í gizka Gróu, er það til að auka áhrif galdursins.
289 ok hon sjálf b. v. D, B.
290 Frá efni þessa kapítula er greint á þessa leið í Þb.: „Gróa ok Þórey kómu út; Gróa bjó á Gróustǫðum hjá Hofi; Þórey bjó í Vestrhópi at Þóreyjarnúpi. Þá gerði Gróa haustboð Þorsteini ok þeim brœðrum; Þorstein dreymði þrysvar, at hann skyldi eigi fara; þá hleypði Gróa skriðu á þá menn alla, er þar váru, af fjǫlkynngi.“
291 Nereiðr (í hdrr. stendur hér Vé-, en Ne- síðar, þegar nafnið kemur fyrir) er ekki fyrr nefnd, og er ekki sagt frá ætt hennar, en af því, sem síðar kemur (43. kap.), má ráða, að hún muni vera af ætt Orkneyjajarla, og þá sjálfsagt hertekin og seld mansali (eins og Melkorka í Laxd. og Arneiður í Droplaugarsona s.). Nereiður er nefnd systir Sigurðar jarls í Njálu í 89. kap. (óvíst eftir hvaða heimild), en Svanlaug í 154. kap. (væntanlega eftir Brjáns sögu, sjá Um Njálu 76 og áfram).
292 Þóri, bróður sinn D, B; brœðr sína A.
293 Leiðr.; hvervetna hdrr.
294 ótími: óheill, sbr. Laxd. 68, 107.
295 Það mætti láta sér detta í hug, að í setningunni væri undir skilið barnit e. þ. h. (það kraflaði, þreifaði eftir nösunum), en það er þó einkennilegt, að þetta orð (frumlagið) skuli vera fellt niður, enda virðist vera lýst veiku lífsmarki. Líklega er setningin ópersónuleg og krafla þýðir: bærast; klæðið, sem var fyrir andlitinu, blakti til fyrir nösunum; sbr. gígsnafnið Krafla og hversheitið Kraflandi, sem bendir á merkinguna: vella.
296 Þorkell krafla er nefndur í Kristni s., Hallfr. s. og Grettis s., auk Landn.
297 Frá þessu er sagt í Þb. á þessa leið: „Þá hét Þorsteinn á þann, sem sólina skapaði, at berserkagangr hyrfi af Þóri, at hann fœddi upp Þorkel krǫflu Þorgrímsson frá Kárnsá, ok komsk svá at goðorði.“
298 Mægða Ólafs og Óttars var getið áður, bls. 46–47.
299 sínum nǫkkura stund b. v. D, B.
300 mér b. v. A.
301 Svo D; dómum A, B.
302 Sbr. 42.–43. kap. Þar er svo að sjá, að Þorkell hafi verið alinn upp hjá Klakka-Ormi, en síðan föður sínum og loks hjá Þórormi, afabróður sínum. Er það líklegra.
303 Svo D, B; mǫrgum A.
304 Um vísuna sjá Hallfr. s. 142.
305 Guðbrandsstaðir eru nú ekki til í Vatnsdal, en það er ætlun manna, að það sé sami bærinn sem nú heitir Guðrúnarstaðir (nefndir í bréfi 1486, Ísl. fbrs. VI 563–4). Sbr. ennfr. Ísl. fornr. III 275.
306 Þb. kallar hana Hildi. Sbr. annars bls. 46–47.
307 Þb. segir úr efni 37. og 38. kap.: „Ingólfr orti um Valgerði Óttarsdóttur mansǫngsdrápu; þá sótti Óttarr Ingólf, ok ónýttisk þat. Þá andaðisk Þórir, en Óttarr rézk á braut. Guðbrandr bjó á Guðbrandsstǫðum.“
308 Þórir er annars ókunnur. Það stendur líkt á fyrir honum og Austfirðingnum Þorleifi, sem Eyrbyggja segir frá í 36. kap.; er hann líka sendur sem flugumaður (af Snorra goða).
309 Skr. beilsl-.
310 Þb. segir svo frá þessu: „Þór(ir) varð sekr um konu; hann var flugumaðr til Ingólfs at ráði Óttars; hann hljóp til Guðbrands, en Guðbrandr vá hann. Þá vildu þeir gera til Óttars ok náðu eigi. Óttarr galt fimm hundruð silfrs.“ Þessi tala er þó ólíkleg, því að hundrað silfurs voru manngjöld. Annars hefur mjög verið um það deilt, hvað hundrað silfrs hafi verið; er það sumra manna ætlun, að það hafi verið 120 aurar í silfri, en aðrir telja það hafa verið 120 álnir (ↄ: 20 aurar) í silfri, og er það ólíklegra.
311 Minþakseyrr (svo Þb. og D (en breytt síðan); Dim- A, B) var kennd við minþak (mjölhnoð) þræla Hjörleifs, svo sem segir í Landn. (inng., 8. kap.). Á Íslendingabók (1. kap.) má sjá, að þessi eyri hefur verið fyrir vestan Ingólfshöfða og alþekkt. Sturlunga segir, að Sæmundarsynir hafi farizt fyrir vestan Minþakseyri (Mýdalseyri hdrr. á öðrum staðnum), og var sumum mönnum þeirra bjargað af fiskimönnum úr Vestmannaeyjum (Sturl., útg. Kålunds, II 118, 131), en Guðmundar saga segir frá skipi, sem fórst við Minþakseyri (Bisk. II 104). Á síðari öldum er eyri þessi sjaldan nefnd; þó kemur hún fyrir á Íslandskorti Mercators (1595 og síðar; nokkur önnur útlend kort fara hér eftir Mercator) og kölluð Minkak, en það er auðsæ afbökun; er hún þar sett við Kúðafljótsós. Þó að kort þetta sé í öndverðu gert af Guðbrandi biskupi, er staðnum ekki fulltreystandi; sama er að segja um það, er Gísli biskup Oddsson nefnir Minþakseyri í sömu andránni og Skaftá í riti sínu De mirabilibus Islandiæ, bls. 60. Líklega hefur þó eyrin verið austan við Hjörleifshöfða, mynduð af eldgosi eins og Kötlutangi 1918, en hefur enzt lengur.
312 einn veg: aldæla D.
313 Hvanndali hyggur Kålund (II 45) vera þar sem nú heita Hvannvallagil eða þar í grennd; það er norðvestur af Langjökli; en þó að sagan geri ráð fyrir, að hestarnir hafi orðið eftir uppi á heiðum, er þetta þó of langt frá byggð. Sbr. bls. 106, nmgr. 3.
314 farning A.
315 húðfat: svefnpoki úr skinni, sjá Laxd. 81. Líklega hefur hann haft farangur í húðfatinu.
316 Fjaðr(a)spjót voru með löngu og breiðu blaði (fjǫðr).
317 illt D.
318 ok kvazk eigi ljúga at honum b. v. D.
319 inn fyrri varinn: sá vari, sem í tíma er tekinn, sbr. fyrirvari.
320 bú D; hvorttveggja er vitanlega nærri sanni (sbr. vetrhús, Laxd., bls. 97, um heimahúsin).
321 Þb. kallar staðinn Svartmýri. Svartsfell er til uppi á fjallinu; eiga þar að vera í grennd Svart(fell)smýrar (sjá Kålund II 44–45, 421; Árb. Fornl. 1888–92, 120). En þar sem fell þetta er miklu norðar en Guðrúnarstaðir, verður þetta allt nokkuð vafasamt.
322 at A.
323 Þb. segir þannig frá þessum atburðum: „En Svartr kom út á Minþakseyri ór Suðreyjum brotnu skipi; hann var flugumaðr. Hestar váru í Dyngju. Ingólfr varðisk Guðbrandi meðal sels ok vetrarhúsa; þar lá ok Svartr eptir á Svartmýri; þá galt Óttarr þrjú hundruð silfrs.“ Setningin Ingólfr — vetrhúsa er sýnilega röng; líklega hefur eitthvað fallið niður (Ingólfr var[a]ðisk, [en Svartr vá at] Guðbrandi?). Dyngja er kölluð kringlótt kvos í Hofsmelum, og mun vera átt við hana hér; er þetta eðlilegri staður til að týna hestunum en dalur uppi á öræfum, úr því að Svartur kemur að Hofi fyrstum bæja. En hér er Þb. í berri mótsögn við söguna (sjá bls. 104–05).
324 Þeir bræður eru annars ókunnir.
325 ↄ: 15 × 120 álnir vaðmála eða 20 kúgildi (kúgildið 90 álnir, sjá Vöku II 34).
326 Sama segir af Agli Skalla-Grímssyni o. fl.; sjá Egils s. 235.
327 sveðja: skriðna, renna.
328 Þb. segir svo frá þessu: „Þá fekk Ingólfr Hildar Óláfsdóttur frá Haukagili. Ingólfr vá tvá menn í einu hǫggvi af Hellismönnum í seli í Miklagili ok vá þrjá menn aðra; þar fell fǫrunautr hans, en hann varð sárr mjǫk ok dó litlu síðar.“ Þessir „Hellismenn“ eru auðvitað allt aðrir en þeir, sem höfðust við í Surtshelli (sbr. Landn., 87. og 93. kap.; Harðar s., 33. kap.; J. Á., Ísl. þjóðsögur II 300 o. áfr.; Hellismanna s., Ísaf. 1889), hvað sem höfundur textans í Þb. kann að hafa hugsað sér. Kunnugur maður (Þ. K.) telur, að sel þau, sem sagan (og Þb.) talar um, muni vera Grímstungusel vestari, fram með Selkvísl, þau hin sömu, sem getið er í Sturlunga sögu (Kål. útg., II 257). Miklagil muni tákna Álftaskálarárgil, sem Selkvísl renni í. „Hellirinn“ sé einhver skúti í giljunum kringum selin.
329 Örnefnið Ingólfsholt er nú ekki varðveitt, en rétt fyrir neðan göturnar milli Kornsár og Gilsstaða er lítilfjörleg grjóthrúga, sem kölluð er Ingólfsleiði. Hefur hún verið rofin (1820), en engar minjar fundizt um greftrun. Það hefur og þótt ósennilegt, að Ingólfur hafi ekki verið jarðaður í Hofslandi. Samt geta orð sögunnar vel komið heim við, að Ingólfsholt hafi einmitt verið þarna í grennd. Ef Ingimundur og fleiri af þeim frændum hafa verið heygðir á Ingimundarholti (sjá ath. við 63. bls.), þá væri þessi staður svo nærri því, sem verið gæti, ef hann er vestan ár. En nær gǫtu gæti átt við það, að miklu fáförulla hefur verið um leiðina austan ár en vestan, vegna þess, að undir Hjallanum fyrir utan Hvamm, þar sem stórgrýtisurð gengur alveg niður í blautan flóa, hefur verið mjög torfarið allt fram á vora daga (sjá Kålund II 38; Árb. Fornl. 1892, 78–79).
330 Svo D, B; svá fall A.
331 Þess er aðeins getið hér.
332 Sbr. ákvæði fornlaganna: „Nú andask hann (ↄ: goði), ok er þar eptir sonr 12 vetra gamall, ok er rétt, at hann fari með, ef menn lofa þat. . . Nú andask goði fyrir einmánuð, þá skulu þeir hluta ok hafa fund at, hverr með skal fara goðorðit, skera krossa ok láta fara á alla vega. . .“ (Grág. I a 142).
333 ellefu Þb.
334 Um Þorkel silfra sbr. Hallfr. s. (1. kap.). — Kona hans er hér á eftir nefnd Signý.
335 Þorkell silfri faðir Þorvalds skiljanda ór ofanverðum dal b. v. D. Þetta virðist gömul spázíuskýring. Þorvaldur þessi er óþekktur; vera má, að ritarinn hafi ruglazt; Þorvaldur skiljandi hét faðir Þorkels eftir Hallfr. s.
336 Textinn er hér eitthvað meira en lítið ruglaður, því að fyrir skemmstu var sagt, að fundurinn skyldi vera á Kornsá (svo líka Þb.), enda er það ólíkt eðlilegri fundarstaður, í miðri sveit. En hér á eftir er svo að sjá, sem hann hafi þó verið í Forsæludal. Þegar sagan segir, að Þorgrímur frá Kornsá ætlaði til fundarins, rekst það á þá frásögn, að hann hafi verið haldinn að Kornsá, en þegar til farar er nefndur Klakka-Ormur, rekst það á þessa setningu. Klakka-Ormur er í lok 43. kap. sagður faðir Þorgríms og því sami maður og Hallormur (bls. 57). Eftir sögunni virðist hann hafa átt að fá land í Forsæludal eftir að Þórólfur heljarskinn var drepinn, en Þorgrímur sonur Hallorms fór að búa á Kornsá.
337 Þessi talsháttur: rautt mun fyrir brenna kemur fyrir víðar (Fms. VIII 34, sbr. Fas. III 81) og þýðir jafnan, að von er á nokkru góðu. Um rauða litinn sbr. annars Bächtold-Stäubli: Handwörterb. VII 792 o. áfr.
338 Svo virðist, sem til hafi verið orðskviður: marr (hestur) er manns fylgja, en fylgjur manna birtust oft í dýralíkjum. Signý beitir því þessum alþekkta orðskviði til að skýra draum Þorkels: reiðskjótinn í draumnum táknaði fylgju hans, en rauði liturinn blóð og dauða (sbr. Njála, 41. kap. o. s. frv.). Það er kunnara en frá þurfi að segja, að oft er tekið til talshátta, þegar draumar eru ráðnir (sbr. Henzen: Über die Träume in der altnord Sagalitt. 44 o. áfr.). Sjálfsagt er því réttast að bæta ekki um draumráðningu Signýjar húsfreyju, en ef þessi draumur væri frá síðari tímum, mundi það að ríða rauðum (en þó einkum bleikum) hesti vel getað táknað feigð eitt sér, án þess þörf væri að hugsa sér hestinn sem fylgju.
339 Taparøxar voru litlar og léttar; þær munu hafa verið rússneskar, og svo er nafnið (topor).
340 stira (nút. stiri): stara (sbr. dö. stirre).
341 margkyndugr: fjölkunnugur; kyndugr kemur oft fyrir í merkingunni: slægur.
342 setit D; hvorttveggja getur verið rétt.
343 hann D; piltr þessi A, B.
344 Frá efni kap. segir svo í Þb.: „Þorkell vá Þorkel frá Helgavatni á mannfundi at Kárnsá 11 vetra gamall; síðan fór Þorkell útan ok var með Sigurði Hlǫðvéssyni.“ — Um Sigurð jarl sjá Eyrb. 76, en einkum Orkneyinga s.
345 Björn er annars óþekktur.
346 Þess má geta, að á Skotlandi tíðkuðust frá fornu fari kastalar eða borgir hlaðnar úr grjóti (brochs, sjá t. d. A. W. Brøgger: Ancient emigrants 43 o. áfr.), og gæti lýsingin hér í sögunni vel bent til þess háttar mannvirkja. Á Hjaltlandi er einn slíkur kastali nafntogaður, en það er Móseyjarborg (sjá Egils sögu, bls. 85).
347 Mörkin var í kringum 214 gr. að þyngd og skiptist í 8 aura. Ef fé því, er Þorkell fann, er breytt í vaðmál (verðhlutfallið var 1 : 8, en 6 álnir í lögeyri) verða það 7680 álnir eða 85 kýrvirði.
348 Verðhlutfall gulls og brennds silfurs var 1 : 8.
349 Þb. getur um eftirfarandi atburði, en kallar sonu Þorgils Digur-Orm og Þorkel (f. Þorvald). — Aðrar landnámabækur segja svo frá Þorgilsi, að hann hafi komið út með Auðuni skökli, og nefna sonu hans Þórarin goða og Digur-Orm (224. og 228. kap.); sbr. Ísl. fornr. III, cxxii. Um frændsemi Glæðis við Möðruvellinga er Vatnsd. ein heimild, og tímans vegna er hæpið, að Glæðir hafi verið systursonur Guðmundar. Annars er getið um víg Glæðis í Hallfr. s.
350 Sigríður er annars óþekkt; Þb. nefnir til Hildi Þórormsdóttur.
351 Ormr ↄ: Klakka-Ormur. Eftir þessu hefði Þorkell átt að dvelja enn (að meira eða minna leyti) með honum, hinum forna fóstra sínum.
352 Sbr. Hallfr. s., 2. kap.
353 tíðendi ok sl. D, B. — Hvort Glæðir komi úr ferð eða hafi búið í Austfirðinga fjórðungi, er ekki hægt að sjá. Þess má geta, að 2–3 mannsöldrum síðar er getið Glæðis í Skaftafellssýslu (Landn., 367. kap.) og aftur laust fyrir 1200 (Sturlunga, Kål. I 241–42), og eru þá upptaldir þeir menn á Íslandi, sem nefndir eru því nafni í heimildum.
354 en Þorgils b. v. eftir D (sem skammstafar mannsnafnið Þorg., en enginn efi getur leikið á, hvernig úr því eigi að leysa); texti A, B, sem sleppir þessum orðum, er sýnilega rangur.
355 skaup: skop, háð.
356 handlaugar D, sbr. bls. 7.
357 Verkmanna dyrr eru þær, sem síðar eru nefndar norðrdyrr.
358 setin D; sætin A.
359 Skotin voru mjóir gangar milli þils og veggjar, og voru þau góð til felustaðar og undankomu (sbr. Egils s. 174–5).
360 Að þessari hjálp Hildar við Þorkel kröflu er vikið í Hallfreðar sögu, 10. kap.
361 Þb. segir svo frá þessum atburðum: „Þorgils gjallandi bjó at Svínavatni, er út kom með Auðuni skǫkli; hans synir váru þeir Digr-Ormr, er vágu Skarpheðin Véfrøðarson á Vatnsskarði, ok Þorkell. . . Glœðir (Glað-) var bróðursonr hans, en systursonr Guðmundar ins ríka. — — Þorkell Þorgilsson fekk Hildar dóttur Þórorms ór Þórormstungu; at því brúðhlaupi vá Þorkell Glœði. Hildr Hermundardóttir Eyvindarsonar fylgði honum; hann falsk í Krǫfluhelli undir forsi í Vatnsdalsá.“ — Um Kröfluhelli segir mér kunnugur maður (Þ. K.), að niðri við ána á einum stað megi sjá leifar hellis, sem nú er mjög hruninn; gæti það verið Kröfluhellir, enda hefði bærinn þá átt að standa á nokkuð öðrum stað en nú.
362 Þórdís er nefnd í Kormáks s., Þorvalds þætti (Bisk. I 35–36) og Heiðarvíga s. (Ísl. fornr. III 263). Af henni er og þjóðsaga (J. Á.: Ísl. þjóðsögur II 88 o. áfr.); segir þar m. a., að við hana sé kenndur Spákonuarfur, en það var rekaeign nokkur á Skagaströnd, sem skiptist eftir margbrotnum og einkennilegum reglum milli ýmissa staða á þessum slóðum. Elzta skrá um Spákonuarf er frá því um 1200 (Ísl. fbrs. I 304–06), og er efni hennar síðan tekið upp í ýmsa máldaga, meira og minna breytt.
363 eitt hundrað D, B.
364 Hǫgnuðr (Þb. Hegnǫðr, sem væntanlega er afbökun) mun vera dregið af hagna (vera (gerast) hagfelldur), hagnaðr, sem aftur er komið af hagr. Til er og sverðsnafnið Hǫguðr, sem líklega þýðir svipað. Þennan stafsprota má bera saman við ýmsa töfrasprota, sem nefndir eru í fornum kvæðum, tamsvönd (Skírnism., 26. v.), gambantein (Skírnism., 32. v., Hárbarðslj., 20. v.) og jafnvel Lævatein (Fjölsvinnsm., 26. v.). Héðan er skammt til stafsins, sem völvur báru (Eiríks s. rauða 206), en hins vegar eru kefli, sem rúnir voru á ristnar. Annars var mönnum skapað minnisleysi með óminnisveig. Sjá Eggers: Die magischen Gegenstände der altisl. Prosalitteratur 50.
365 Þessu veldur án efa hinn svarti kufl Þórdísar, sem Þorkell hefur farið í. Annars er algengast í íslenzkum sögum og sögnum, að menn gera sig ósýnilega með hulinshjálmi eða náttúrusteinum (sbr. Eggers: Die magischen Gegenstände 46–47), en í einu ævintýri er þó getið um skikkju, sem gerði mann ósýnilegan (Jón Árnason: Ísl. þjóðsögur II 414).
366 þeim D, B; fram- A.
367 tvau hundruð, segir Þb.
368 Þb. segir svo frá efni kap.: „Þórdís spákona réð ráð til, at Þorkell skyldi ljósta sprota hennar í hǫfuð Guðmundi at dómi, er Hegnǫðr hét, ok munði hann þá ekki at mæla, en tóku tvau hundruð silfrs.“
369 „Þá tók Þorkell við Hofslandi ok goðorði ok hafði meðan hann lifði; hann fekk Vígdísar, dóttur Ólafs frá Haukagili“, segir í Þb., og kemur það heim við Ó.-hdrr. af Hallfr. s., sbr. ennfr., að Þorkell er kallaður mágur Ólafs í 46. kap. Vatnsd. Þorvalds þ. víðförla segir, að Þorvaldur hafi átt Vigdísi (Bisk. I 41). — Um staðfestu Þorkels er þess að geta, að Grettis s. 35 segir, að hann hafi búið á Másstöðum.
370 Frá þeim atburðum, sem nú verður sagt, er líka greint í Hallfr. s.
371 Grís er líka nefndur í Hallfr. s. og Landn. (227. kap. (Þb.) og 230. kap.).
372 þokat D.
373 Að þessu máli er vikið í Þb. á þessa leið: „Skegg-Ávaldr bjó at Eyju ok átti Hildi Hermundardóttur (á spázíu: Hildi Hermundardóttur átti Ávaldi Ingjaldsson; þeira bǫrn Kolfinna, er átti Gríss Sæmingsson, ok Brandr); þeira dóttir var Kolfinna, er átti Grímr (pennagl., f. Gríss) Sæmingsson. Hermundr vá Galta á leið fyrir níð Hallfreðar (ǫnnur bókin segir Brandr bróðir Kolfinnu hafi vegit Galta Óttarsson á Húnavatnsþingi fyrir níð Hallfreðar).“ Sjá annars Hallfr. s., einkum 10. kap.
374 Það kemur heim við Kristni s., að Þorkell krafla hafi verið höfðingi, þegar þeir Þorvaldur komu út. Þar segir nánar af kristniboðsferð þeirra (1.–2. kap.), slíkt hið sama í Þorvalds þætti víðförla. Þeirra er getið víða annarstaðar. Þorvaldur var son Koðráns, Eilífs sonar arnar landnámsmanns á Skagaströnd.
375 Þorvalds þ. og Kristni s. segja líka frá berserkjunum og drápi þeirra. Lík er sögn um berserk einn í Njálu, 103. kap.
376 nýlundu þessa D.
377 Sbr. það, sem segir af Án Svíakonungi, að hann varð svo gamall og hrumur, að hann drakk horn sem lébarn (Ynglinga s., 25. kap.).
378 Frá þessu er nánar sagt í Þorvalds þ.; féll lækur gegnum skálann miðjan, var þar tjald spennt milli veggja; sátu svo hvorir sín megin við það.
379 Það er fyrir ofan bæinn, og rennur þar um lækurinn, sá sem um skálann rann; nú er hann fyrir norðan bæinn (Kålund II 41; Árb. Fornl. 1888–92, 77).
380 á þá lund.
381 Í útdrættinum í Þb. stendur: „Í þann tíma kom út Friðrekr byskup með Þorvaldi Koðránssyni ok var at Giljá með þeim Ormi Koðránssyni feðgum; byskup var at haustboði at Ólafs, ok vígði byskup þar elda; þar váru ok berserkir tveir, ok hét Haukr hvárrtveggja; þeir óðu eldinn ok brunnu báðir, ok heitir þar síðan Haukagil; þá tók Þorkell skírn ok allir Vatnsdœlir. Hann lét kirkju gera at Hofi ok veitti þar grǫpt ǫllum þingmǫnnum sínum.“ Það er vitanlega misskilningur, að hann hafi tekið skírn, enda ekki í nokkurri annarri heimild. Kristni s. segir, að hann hafi látið prímsignast (svo og Grettis s. 35), en margir hafi verið skírðir. Þorvalds þ. getur þess og, að margir hafi tekið skírn, en nefnir ekki Þorkel í því sambandi, en segir síðan: „Óláfr at Haukagili gerði síðan kirkju á bœ sínum, en Þorvaldr fekk honum viðinn til.“ Þar var síðan bænhús (Ísl. fbrs. V 353), sem lá undir Grímstungnakirkju (s. r., II 476–77).
382 Þb. hefur útdrátt úr þessum kapítula (sjá bls. 130, nmgr. 3). Annars eru þessir atburðir ókunnir, nema hvað Landn. (231. kap.) segir, að „þeir Þjóstólfr“ („Fǫstólfr ok Þróttólfr“ Hb.) drápu Úlfhéðin við Grindalæk.
383 skammt: fram B. — Reykjavellir ætla menn séu Hveravellir (Kålund II 50). Þess er getið í Þb., að sá maður, sem þeir bræður leyndu þar, hafi heitið Þorgrímur.
384 Ævars-: Einars- hdrr., sem er augljós mislestur, með því að þessi ætt er alkunn og engin tvímæli á, að hún var komin frá Ævari gamla, sjá Landn., 231. kap., Sturlungu (Kålund) I 7; í Landn. er og getið sona Véfröðar. Um ættina og völd hennar fjallar Björn M. Ólsen í ritgerðinni „Ávellingagoðorð“ (Tímarit Bmf. I 1 o. áfr.). Hallfr. s. (2. kap.) segir, að Ólafur á Haukagili hafi átt Þórhöllu, dóttur Ævars. Þar er þess og getið (10. kap.), að Húnröður bjó á Móbergi, og var Grís þingmaður hans. Í Ólafs sögu Tryggvasonar hinni mestu er getið um Húnröð í förum í Svíaríki (Fms. III 169).
385 Þórólfur leikgoði er aðeins nefndur hér (og í útdrættinum í Þb.); viðurnefnið leikgoði virðist benda á, að hann hafi verið ,goði‘ í leik nokkrum. Í því sambandi má minna á frásögn Ljósvetninga s. um Syrpuþingslǫg sem Vöðu-Brandur fann upp á og hefur sennilega verið skopstæling á þinghaldi (B. Phillpotts: The Elder Edda and ancient Scandinavian drama, bls. 120 o. áfr.), en á hinn bóginn leiki frá síðari tímum, þar sem fyrir kom kóngur, bóndi eða annar slíkur fyrirliði (Ól. Davíðsson: Íslenzkar skemmtanir 99, 107 og áfram, 112, 115 o. s. frv.).
386 Hólmgöngu-Starri var son Eiríks í Goðdölum; systur hans, Gunnhildi, átti Véfröður Ævarsson (Landn., 242. kap.). Starra er annars getið í Íslendinga drápu, Kristni s., Laxd. (233), Grettis s., Ölkofra þ.
387 Í Landn. eru nefndir tveir menn með þessu nafni og viðurnefni, annar í Eyjafirði af ætt Helga magra (281. kap.), og við hann mun átt hér, hinn í Borgarfirði, faðir Músa-Bölverks og Sigríðar (91. kap.).
388 Svo B, D; aptra A.
389 Þessa frásögn má bera saman við bls. 96 hér að framan. Tvennt er hér nýtt: annað að þeir skyldu handkrækjast, minnir það á hringinn, sem sleginn var um seiðkonuna (sjá Dag Strömbäck: Sejd 118 o. áfr.); hitt er, að Bárður mælti á írsku; er það einstakt og merkilegt. Annars mun naumlega getið um, að menn á Íslandi kynnu írsku, þegar frá er tekinn Ólafur pái. En svo margt var af Írum hér á landnámsöld, að ekki er að undra, þó að til séu menn um miðja 10. öld og síðar, sem kunna lítilsháttar á því máli. Þess er oft getið um fjölkunnuga menn, að þeir hafi komið úr Suðureyjum; er líklegt, að eitt og annað úr keltneskum töfrum hafi slæðzt hingað með þeim. Eins og títt er, hefur sá galdur meiri áhrif, sem er á torskildu eða óskiljanlegu máli. Sbr. Fóstbr. s., þar sem Gríma kveður nokkuð, sem aðrir skildu eigi (23. kap.), og margar galdraþulur frá síðari tímum.
390 Þjófadalir, skammt suður frá Hveravöllum (Kålund II 421).
391 Þessi maður er kallaður Finnur Jóruson í Þb. og sagður búa á Breiðabólstað í Vesturhópi. Hann er annars ókunnur, en er eftir sögunni frændi þeirra Föstólfs.
392 Ferðin, sem segir frá bls. 127?
393 Hann fekk þar stórfé ok dvalðisk þar; kom (kom: varð B) auðigr í annan tíma: ok setti auðgan í annat sinn D. — Skúmur er annars aðeins nefndur í útdrætti Þb.
394 ↄ: það fer ekki eins og skyldi, er óhæfilegt.
395 Njǫrðr svo AM 128 fol. o. fl. (útg. F. J. 111); autt eða afbakað í aðalhdrr. Njörður var auðsældargoð (fégjafaguð, N. inn auðgi Snorri).
396 Þb. (í viðb. við 232. kap. Landn.) segir svo frá efni þessa kap.: „Fǫstólfr ok Þjóstólfr bjuggu í Engihlíð í Langadal; þeir tóku við sekum manni, þeim er Þorgrímr hét; þann vágu þeir Húnrøðr ok Þórólfr leikgoði á Kili. Eptir þat vágu þeir Fǫstólfr ok Þjóstólfr Úlfheðin bróður Húnrøðar hjá Grindalœk; þeir bjuggu þá í Holti, en Finnr Jóruson á Breiðabólstað í Vestrhópi, frændi Fǫstólfs, barg þeim, en Þorkell krafla kom þeim útan. Úlfheðinn leyndi sári sínu ok bað eigi til hefnda at leita, kvað engum auðit mundu verða. Síðan vágu þeir Fǫstólfr austr í Nóregi Skúm, leysingja Húnrøðar vellauðgan at fé, en sendu allt fét út Húnrøði, ok þá sættusk þeir heilum sáttum.“
397 ok hafi þér þǫkk fyrir þat D; síðan bað hann virkða ǫllum sínum frændum ok virkðavinum. Bjósk Þorkell mjǫk kristiliga við sínum dauða eptir því sem honum samði, því at hann var vel kristinn maðr ok rœktaði vel trú sína A, B.
398 ↄ: hafði það fram yfir.
399 ok elskaði guð ok bjósk mjǫk kristiliga við dauða sínum D: ok elskaði sem sá, er framast elskaði, sannan guð A (B).
α fimm tøgu — должно быть: sex tøgu (главные рукописи A, B и D единодушны: LX). Либо под «десятком» редактор понимал дюжину, но это вряд ли.
β þeir — в главных рукописях A, B и D: þau. Так же и в издании Финна Йоунссона.
Источник: Einar Ól. Sveinsson (ed.): Vatnsdœla saga / Hallfreðar saga / Kormáks saga (Íslenzk fornrit VIII). Reykjavík. 1939. Bls. 1–131.
В данной электронной версии: исправлены некоторые мелкие опечатки и современная исл. орфография у некоторых древних слов (спонтанные og, eftir, bænda, úr и т. п.; имя Vígdís чаще пишется на совр. исл. манер: Vigdís — последовательно приведено к первой форме), в прим. 62 транслитерация конечной руны заменена с R на ʀ.
OCR: Speculatorius
A: AM 559 4to.
B: AM 138 fol.
C: Skinnbókarbrotið AM 445 b 4to.
D: AM 396 fol.
Innan hornklofa eru viðbætur úr B, og styðst sá lesháttur þá vanalega líka við D.
Skyldar frásagnir eru í Landn. (Stb.: Sturlubók, Hb.: Hauksbók), og útdráttur úr öllum síðari hluta sögunnar er í Þb.: Þórðarbók, AM 106 fol. (Landnámabók, útg. af Finni Jónssyni 1921).