Ágrip af Nóregskonungasǫgum

I. [. . . var] hann þá einn tekinn til [konungs]. Var hann þá kallaðr [Haral]dr lúfa, þvíat maðrinn var þá eigi [hárfa]gr, en síðan b[rey]ttisk nafn hans ok var kallaðr Haraldr h[ár]fagri, þvíat manna va[r hann] listuligastr ok hærðr bezt. En hér hœfir at skýra spurdaga1 þann er kristnir menn gera, hvat heiðnir menn myndu til jóla vita, með því at jól vǫ́r eru risin af burð dróttins várs. Heiðnir menn gerðu sér samkundu ok í tígn við Óðin, en Óðinn heitir mǫrgum nǫfnum. Hann heitir Viðrir ok hann heitir Hǫ́r ok Þriði ok Jólni(r), ok var af Jólni jól kalluð. En sjá er hǫ́ttr á dauðdaga Hálfdanar: hann þá veizlu á Haðalandi, en þá er hann fór þaðan í sleða, [þá drukkna]ði hann í Rǫnd [í R]ykinvík, þar er nautabrunnr var, ok var fœrðr til Steins síðan á Hringaríki ok var þar heygðr.

II. Haraldr tók eftir Hálfdan ríki þat er faðir hans hafði haft, ok aflaði sér meira ríkis með þem hætti — er maðrinn var snemma rǫskr ok risuligr vexti — at hann helt orrostu við næsta konunga ok sigraði alla, ok eignaðik hann fyrstr konunga einn Nóreg á tvítøgs2 aldri, ok helt ena síðurstu orrostu við konung þann er Skeiðar-Brandr hét, í Hafrsvági fyr Jaðri, ok flýði Brandr til Danmarkar ok fell íorrostu á Vinnlandi, sem segir í kvæði því er heitir Oddmjór, er gǫrt er umb konungatal, með þessum orðum:

En þat var .x. vetr er hann barðisk áðr til lands en hann yrði allvaldskonungr at Nóregi, ok siðaði vel land sitt ok friðaði, ok átti sunu tvítján ok með mǫrgum konum, kómu þó tveir einir til konungs nafns, Eiríkr blóðax ok Hǫ́kon góði. Var Eiríkr blóðax (í) elzta lagi sona hans, annarr Hǫ́kon í yngsta lagi, er Aðalsteinn Englands konungr tók í sunar stað, þriði Óláfr digrbeinn, .iiij. Bjǫrn kaupmaðr, (er) sumir kalla bunu, .v. Goðormr, .vj. Hálfdan svarti, .vij. Dagr, .viij. Hringr, .ix. Goðrøðr skirja, .x. Rǫgnvaldr, .xi. Sigtryggr, .xij. Fróði, .xiij. Hrœrekr, .xiiij. Tryggvi, .xv. Gunnrøðr, .xvj. Eysteinn, .xvij. Sigurðr hrísi, .xviij. Guðrøðr ljómi, .xix. Há(l)fdan3 hvítbeinn, er sumir kǫlluðu háfœtu, .xx. Rǫgnvaldr reykill, er sumir kalla Ragnar, er var sunr Finnkonu einnar er kǫlluð var Snjófríð,4 dóttir Svása Finnkonungs, ok brá hónum til móður sinnar. Var hann kallaðr seiðmaðr — þat er spámaðr — ok var staðfastr á Haðalandi ok síddi þar ok var kallaðr skratti.

III. Jólaaftan, er Haraldr sat at mat, þá kom Svási fyrir dyrr ok sendi konungi boð at hann skyldi út ganga til hans, en5 konungr brásk reiðr við þeim sendiboðum, ok bar inn sami reiði hans út er boð hans hafði borit inn. En hinn6 bað hann þá eigi fyrir því at síðr [í] annat sinni ok gaf hónum bjórskinn eitt til, ok kvað sik vera þann Finninn er hann hafði ját at setja gamma sinn annan veg brekkunnar á Þoptyn, þar sem þá var konungrinn. En konungrinn gekk út ok varð hónum þess játsi, at hann gekk yfir í gamma hans með áeggjan7 sumra sinna manna, þóat sumir letti. Stóð þar upp Snjófríð, dóttir Svása, kvenna vænust, ok byrlaði ker mjaðar fullt konunginum, ok hann tók allt saman ok hǫnd hennar. Ok þegar var8 sem eldshiti kœmi í hǫrund hans ok vildi þegar hafa hana á þeiri nótt. En Svási sagði at þat mundi eigi vera, nema hónum nauðgum,9 nema konungrinn festi hana ok fengi at lǫgum. Ok hann festi ok fekk ok unni svá með œrslum, at ríki sitt ok allt þat er hans tígn byrjaði þá fyrlét hann ok sat hjá henni nótt ok dag náliga,10 meðan þau lifðu bæði, ok .iij. vetr síðan hón var dauð. Syrgði hann hana dauða, en landslýðr allr syrgði hann villtan.

IV. En þessa villu at lægja kom11 til læknanar Þorleif(r) spaki, er með viti lægði12 þá villu ok með eftirmæli með þessum hætti: ‘Eigi er, konungr, kynligt, attu13 munir svá fríða konu ok kynstóra, ok tígnir hana á dúni ok á guðvefi sem hón bað þik. En tígn þín er þó minni en hœfir — ok hennar — í því at hón liggr of lengi í sama fatnaði. Er myklu sannligra at hón sé hrœrð.’ Ok þegar er hón var hrœrð, þá sløri á óþefjani ok ýldu ok hverskyns illum fnyk af líkamanum. Var þá hvatat báli ok hón brennd. Blánaði þó áðr allr líkaminn, ok ullu ór ormar ok eðlur, froskar ok pǫddur, ok allskyns illyrmi. Seig hón svá í ǫsku, en konungr steig til vizku ok hugði af heimsku, stýrði síðan ríki sínu ok styrkði; gladdisk hann af þegnum sínum, ok þegnar af hónum, en ríkit af hvǫ́ru tveggja, ok sat at Nóregi einvaldskonungr sex tøgu vetra síðan, er hann hafði innan tíu vetra aflat alls Nóregs, andaðisk síðan á Rogalandi ok var heygðr á Haugum upp frá Hasleyjarsundi.

V. En eftir Harald tók Eiríkr blóðøx14 við ríki, en Hǫ́kon bróðir hans var vestr í Englandi með Aðalsteini konungi, er faðir hans lífs hafði hann sendan til fóstrs. Eiríkr blóðax var fríðr sýnum, mikill ok inn virðiligsti. Hann átti Gunnhildi, dóttur Ǫzurar lafskeggs — þeira synir vǫ́ru þeir Gamli ok Goðormr, Haraldr gráfeldr ok Erling(r), Sigurðr slefa; enn eru nefndir fleiri, Goðrøðr ljómi ok Ragnfrøðr, Hálfdan ok Eyvindr ok Gormr — ok helt Nóregi .v. vetr alls með þeim tveim vetrum er hónum var fyr konung heilsat í landinu þá er Haraldr lifði, en þrjá síðan. Gunnhildr kona hans var allra kvenna fegrst, lítil kona sýnum en mikil rǫ́ðum. Hón gørðisk svá illrǫ́ðug, en hann svá áhlýðinn til grimmleiks ok til allskyns áþjánar við lýðinn, at þungt var at bera. Hann réð15 Óláf digrbein, bróður sinn, ok Bjǫrn ok fleiri brœðr sína. Því var hann kallaðr blóðøx at maðrinn var [ooooo] ofstopamaðr ok greypr, ok allra mest af rǫ́ðum hennar. Þá kvǫddu vitrir menn Hǫ́kon aftr í land með leynd tveim vetrum eftir andlát Haralds hárfagra, ok hann kømr tveim skipum vestan ok sat svá um vetr at hann hafði eigi konungs nafn.16 Hǫ́kon var manna vænstr, mikill ok listuligr, ok svá sterkr [oooo]17 at engvir fengusk hónum jafnir. Hann var hǫfði ǫllu hæri en aðrir menn, hárit þat á hǫfði sem silki gult væri. Hann var [í]18 ǫllum ridderaskap ok korteisi um fram of aðra menn. Hann var náliga tvítøgr er hann kom í land. En hónum tók brátt svá flokkr at vaxa at Eiríkr mátti þá eigi viðstǫðu hafa, ok þýði hann þá ok kona hans til Danmarkar fyrst. En Hǫ́kon sat þá einn konungr at Nóregi, ok var Nóregr svá góðr undir hans ríki at hann var eigi munaðr betri, fyr útan þat at eigi var kristni á. En hann var kristinn ok átti konu heiðna ok veik mjǫk af kristninni fyr hennar sakar ok fyr vildar sakar við lýðinn er á mót stóð kristninni, helt þó sunnudags helgi ok frjádaga fǫstu. Hǫ́kon fór til Danmarkar suðr tveim skipum ok barðisk þar ok hrauð .x. skip með tveim skipum. Í þeiri fǫr lagði hann undir sik Selund19 ok Skáney ok Gautland et vestra, ok helt svá aftr í Nóreg. Á hans dǫgum snørusk margir menn til kristni af vinsældum hans, en sumir hǫfnuðu blótum, þótt eigi kristnaðisk.20 Hann reisti nekkverar kirkjur í Nóregi ok setti lærða menn at, en þeir brenndu kirkjurnar ok vǫ́gu prestana fyrir hónum, svát hann mátti eigi því halda fyr illvirkjum þeira. Ok þar eftir gerðu Þrœndir fǫr at hónum á Mærini ok bǫ́ðu hann blóta sem aðra konunga í Nóregi, ‘ella rekum vér þik af ríki, nema þú gerir nekkvern hlut í samþykki eftir oss’. En fyr því at hann sá ákafa þeira [oooooooooooooooo] á hǫnd hónum [oooooo]21 at hǫfðingja ráði, þá snøri hann svá til, at hann fyrkvað eigi í nekkverum hlut í yfirbragði til vingunar við þá. Svá er sagt at hann biti á hrosslifr, ok svá at hann brá dúki umb, ok beit eigi bera, en blótaði eigi ǫðruvís, en svá er sagt at síðan gekk hónum allt þyngra en áðr. Hann setti Golaþingslǫg eftir ráðagørð Þorleifs spaka, er verit hafði forðum. En þá er hann hafði .xv. vetr haldit Nóregi með vinsæld ok með friði, þá sóttu synir Eiríks blóðøxar í Nóreg22 — Gamli Gunnhildarsunr, er þeira brœðra var œztr ok vaskligastr at gervǫllu, ok Goðormr ok Haraldr gráfeldr ok allir þeir brœðr — ok heldu [oooooo]23 orrostu í Kǫrmt við Ǫgvaldsnes við Hǫ́kon [oooooooooooooooooo]24 — þar fell Goðormr, Hálfdan, Eyvindr, en aðrir kómusk á flótta undan — en aðra orrostu litlu síðarr í Fræði enn við Hǫ́kon, ok varð Hǫ́kon enn øfri, en þeir brœðr flýðu ór landi allir nema Gamli. Hann flýði til lands ok it25 øfra of Súrnadal til Þrǫ́ndheims, en menn Hǫ́konar með lýðsins26 fulltingi27 sóttu á mót hónum ok felldu í Gaulardali, þar sem nú er kallat Gamlaleir af hans nafni.

VI. En því næst á .ix. vetra fresti síz þeir brœðr hafðu í Nóreg sótt með bardaga, þá heldu þeir brœðr er eftir vǫ́ru — Haraldr gráfeldr, er þeira var merkilegastr at Gamla fallinn — með Gunnhildi móður sinni aftr í land, ok heldu orrostu við Hǫ́kon á Fitjum í Storð hjá Byskupssteini. Þar vǫ́ru fjórir of einn á mót Hǫ́koni. Þar var með þeim í því liði sá maðr er hét Eyvindr skreyja.28 Hann var kappi mikill, meiri en aðrir menn, ok bitu varla jǫ́rn. Hann gekk svá umb daginn at ekki vétta helt við hónum, þvíat engi hafði fǫng á í móti hónum. Hann fór svá grenjandi ok emjandi, ok ruddi svá at hann hjó á báðar hendr ok spurði hvar hann Norðmanna konungr væri, ‘hví leynisk hann nú?’ ‘Haltu svá vel29 fram ef þú vill hann hitta,’ kvað konungrinn, en hann œstisk at meir við, ok hjó á báðar hendr með mikilli breiðri øxi svá at30 í jǫrðu nam staðar. Þá mælti Þórálfr enn sterki, íslenzkr maðr, er þá var með konunginum, nítján vetra gamall ok kallaðr var jamsterkr konunginum: ‘Villtu, herra,’ kvað hann, ‘at ek rǫ́ðumsk í mót hónum?’ ‘Nei,’ kvað hann, ‘mik vill hann hitta; skal hann ok því mik finna,’ varp af hǫfði sér dulhetti er (Eyvindr) skáldaspillir hafði sett á hjálm [oo]31 gollroðinn er konungrinn hafði á hǫfði til leyndar, at þá væri hann torkenndri [oooo] en áðr, þvíat hann var auðkenndr fyr hæðar sakar ok yfirbragðs. Síðan gekk konungrinn undan merkjunum fram í mót hónum kappanum, í silkiskyrtu ok hjálm á hǫfði, skjǫld fyr sér, en sverð í hendi er Kvernbiti hét, ok sýndisk maðrinn svá búinn ǫllum [ooooo]32 haukligr. Þá óð kappinn at fram hjálmaðr ok brynjaðr33 í mót ok tvíhendi øxina ok hjó til konungs, en konungrinn hvak undan lítt þat, ok missti kappinn hans ok hjó í jǫrðina niðr ok steypðisk eftir nǫkkvut svá, en konungrinn hjó hann með sverðinu í miðju í sundr í brynjunni34 svát sinn veg fell hvárr hlutrinn. En eftir þat er kempan var fallin, þá snørisk bardaginn á hendr þeim brœðrum, ok fellu þá þeir Gormr ok Erlingr í þeiri35 ok fjǫlði manna, en allir brœðr þeira þýðu til skipa ok svá ór landi, hverr sem komask mátti, en konungrinn Hǫ́kon rak þóttann með sínu liði. Þá flaug ǫr at konunginum, sú er engi vissi hverr skaut, ok þó undir brynstúkuna í arminn øfra36 í músina. En þat er sagt at með gørningum Gunnhildar snørisk matsveinn einn37 aftr með skeyti ok varð þetta á munni: ‘Gefit rúm konungsbana!’ ok lét fara skeytit í flokkinn er at móti fór, ok særði konunginn sem áðr sagði. En þá er konungrinn kenndi at þat var banasár, fyr því at hónum mátti eigi blóð stǫðva, þá bað hann konungrinn flytja sik til Alreksstaða, en á leiðinni koma þeir við hellu þá er nú heitir38 Hǫ́konarhella. Þar hafði hann fœddr verit af ambǫ́tt þeiri er hét Þóra Morstǫng.39 Hón var af Most(r ) kynjuð ok fœdd, því var hón svá kǫlluð. En er konungrinn sá at at hónum leið, þá iðraðisk hann mjǫk mótgerða við guð. Vinir hans buðu hónum at fœra lík hans til Englands vestr ok jarða at kirkju.40 ‘Ek em eigi þess verðr,’ kvað hann. ‘Svá lifða ek sem heiðnir menn í mǫrgu, skal mik ok fyr því svá jarða sem heiðna menn. Vætti ek mér þaðan af meiri miskunnar af guði sjǫ́lfum en ek sjá verðr,’ ok andaðisk á Hǫ́konarhellu, en41 hann var heygðr á Sæheimi á Norðhǫrðalandi. Hann hǫrmuðu bæði vinir hans ok óvinir. Eigi var meira fé borit í haug með hónum en sverð hans Kvernbiti ok búnaðr hans. Í steinþró var hann lagðr í hauginum.

VII. En þat gǫrðisk þá umb Eiríks ævi blóðøxar er hann þýði ór landi at hann þuttisk með skipaliði vestr til Englands ok var í útilegu ok hernaði ok beiddisk miskunnar af Englands konungi, sem Aðalsteinn konungr hafði hónum heitit, en hann þá af konunginum jarlsríki á Norðimbralandi, gerðisk þar enn42 með rǫ́ðum Gunnhildar konu sinnar svá grimmr ok greypr við lýð sinn at hann þóttisk varla bera mega. Af því réðsk hann í hernuð ok í víking víða í Vestrlandum, ok fell Eiríkr í Spáníalandi í útilegu. En Gunnhildr snørisk aftr til Danmarkar til Haralds konungs, er þá var konungr í Danmǫrku, ok var þar með sunu sína43 til þess er þeir vǫ́ru rosknir menn mjǫk svá at aldri.

VIII. En eftir fráfall Hǫ́konar tóku Norðmenn eftir ráði Hǫ́konar konungs Harald gráfeld til konungs í Nóregi. En Haraldr gráfeldr kømr aftr í land ok náir ríki með brœðrum sínum Sigurði slefu, Goðrøði ljóma ok Ragnfrøði. Haraldr var þeira brœðra fremstr ok vænstr ok einna44 bezt at sér gerr. Því var þetta kveðit —

IX. Haraldr [oooooooooooo]46 var konungr .x[v].47 vetr. Hann fylgði rǫ́ðum móður sinnar ok gørði harðan rétt landsmanna ok þeir allir brœðr. Var um þeira ævi í Nóregi sultr ok seyra ok hverskyns illr yfirgangr. Þeir vǫ́ru allir ofstopamenn ok bardaga, vǫ́ru ok náliga allir fyr því drepnir at menn mǫ́ttu eigi þola þeim ofríki ok ólǫg. Svá er sagt at Vǫrsar gerðu fǫr at Haraldi konungi ok þeim brœðrum ok Sigurði48 á þingi einu ok vildu taka af lífi, en þeir kómusk undan. En þeir drǫ́pu síðan49 Sigurð slefu á Alreksstǫðum. Var þar flokksforingi Vémundr vǫlubrjótr. Drap [o]50 Sigurð maðr sá er hét Þorkell kleypr, er Sigurðr hafði tekit konu hans nauðga. Lagði hann Sigurð gegnum með sverði, ok hefndi hans þegar hirðmaðr hans, sá er hét Erlingr gamli. Haraldr gráfeldr g[erði fǫr at] Tr[yggva] brœðr[ung sínum ok drap hann], en Þórólfr lúsaskegg hljóp ór landi síðan með Óláf, son Tryggva konungs.51

X. Í þann tíð bauð Haraldr Danakonungr Haraldi gráfeld til sín af vél. Hann kom í Limafjǫrð þrim skipum, en þar kom á hendr hónum Gull-Haraldr, sunr Knúts, bróðursunr Haralds blátannar, með .ix. skipum, ok með ráðagørð þeira Hǫ́konar jarls, er þá var jarl í Nóregi at fǫðurleif sinni síðan þeir brœðr réðu fǫður hans á Hǫklói í Þrǫ́ndheimi. En er Haraldr konungr gráfeldr sá at hann var svikum ok oþiði borinn, þá mælti hann við Gull-Harald: ‘Þat hlœgir mik,’ þá kvað hann,52 ‘at ek sé skamman þinn sigr, fyr því at Hǫ́kon jarl, frændi várr, ferr hér með liði ok drepr yðr á fœtr oss þegar (á) leið, ok hefnir svá vár.’ Þar fell Haraldr konungr gráfeldr at Hálsi í Limafirði ok lið hans allt, en Hǫ́kon jarl drap þegar Gull-Harald ok vann svá Nóreg undir sik, með skattgildi við Danakonung.

XI. En eftir fráfall Haralds kømr Hǫ́kon jarl til ríkis ok hafði einn Nóreg allan mjǫk svá, ok undir jarls nafni sem hans forellrar hǫfðu haft. Ætt hans var af Hǫ́leygjum ok af Mœrum, ok jarla ætt í hvára tveggja kvísl, ok vildi hann fyrir því eigi tígna sik konungs nafni. Faðir hans hét Sigurðr Hyrnajarl en móðir hans Bergljót, dóttir Þóris þegjanda, jars53 af Mœri. Hann átti Ólofu, dóttur Haralds hárfagra. Hón var móðir Bergljótar. Hann hafði enn at nýfengnu ríki gagnstǫðu í fyrstunni af Gunnhildi konungamóður, ok lá hvárt umb annat með illum prettum, þvíat þat skorti hvárki þeira. Hǫ́kon jarl var manna vænstr sýnum, ekki hǫ́r, [ooooooo]54 virðiligr. Hann var spekingr mikill í vizku sinni, ok varð hann fyr því slœgri en Gunnhildr í sínum rǫ́ðum. Hann átti enn vingótt við Harald konung, er þá réð fyr Danmǫrku, ok bœndi hann til at hann skyldi koma flárǫ́ðum við Gunnhildi, ok koma henni ór landi með þeim hætti at hann sendi henni rit sitt ok sendi menn at biðja hennar. Ok hann sendi henni rit ok kvað þat sœmst at hón gǫmul giftisk gǫmlum konungi, ok hón hlýddi á þat, ok var hennar fǫr ger prýðiliga til óprúðar,55 þvíat þegar hón kom til Danmarkar þá var hón tekin ok søkkt í mýri einni, ok lauk svá hón56 sínum dǫgum, at því sem margir segja.

XII. En Hǫ́kon jarl sat í ríki .xx. vetr síz Haraldr gráfeldr fell at Hálsi í Limafirði, ok sat með ríki miklu ok óvinsæl(d)57 mikilli ok margfaldri, er á leið upp, ok með einni þeiri er hann dró til heljar, at hann lét sér konur allar jamt heimilar er hann fýsti til, ok var engi kvenna munr í því gǫrr, ok engi grein, hvers kona hver væri, eða systir, eða dóttir.

XIII. En hann fýsti eitthvert sinni til konu þeirar er Guðrún hét Lundasól. Hón bjó á Lundum í Gauladali,58 ok gerði hann af Meðalhúsum þræla sína at taka hana ok flytja sér til ósœmðar. En meðan þrælarnir mǫtuðusk, þá hafði hón svá liði safnat at þá var eigi kostr at flytja hana, ok sendi hón þá orð Hǫ́koni jarli at hón mundi eigi á hans fund sœkja, nema hann59 sendi konu þá er hann hafði er Þóra hét á Remoli. En eftir þau orð sœkir hann upp í Gauladal með ǫllu liði sínu. En Halldórr á Skerðingssteðju skar upp ǫr allt at dalinum, ok sótti alla vega flokkr á mót hónum. Ok þá er jarlinn sá liðit, ok hann fann at hann var svikinn, þá dreifði hann ǫllu liði sínu frá sér. En hann ok þræll hans Karkr60 riðu vakar nekkurar ok drekkðu þar hesti hans ok létu eftir skikkju hans ok svá sverð á ísinum, en þeir fluttusk í helli einn er enn heitir Jarlshellir í Gauladali. Ok sofnaði þar þrællinn, ok lét illa, ok sagði síðan, er hann vaknaði, at maðr svartr ok illiligr fór hjá hellinum, ok óttaðisk hann at hann mundi inn ganga, ok sagði hónum at Ulli var drepinn. En jarlinn svaraði at þá myndi vera drepinn sunr hans, ok svá varð ok. Sofnar þrællinn í annat sinni, ok lætr eigi betr en fyrr, sagði síðan at inn sami maðr hafði þá farit ofan aftr, ok bað segja jarlinum at þá vǫ́ru lokin sund ǫll. En jarlinn skilði í því kominn endadag sinn, ok þuttisk til Remols til konu þeirar er Þóra hét, er var friðla hans, ok hón leyndi hónum ok þrælinum í svínstí sínu. Síðan kom flokkr ok rannsakaði, ok með því at hann fannsk eigi, þá ætlaðisk þokkrinn at brenna bœinn upp at hringum. En þá er jarlinn heyrði þat, þá vildi hann eigi bíða písla af óvinum sínum, ok lét þrælinn skera sik á barka, ok lauk svá saurlífismaðr í saurgu húsi sínum dǫgum, ok svá ríki. Var hǫfuðit þutt til Kaupangs. Ok þá er liðit fór ofan of Steinbjǫrg, þá var fjǫrðrinn allr fullr af skipum, er allr lýðrinn sótti eftir ǫru hann af lífi at taka. Var þá hǫfuðit flutt í Hólm, ok kastaði hverr maðr steini at, en þrællinn Karkr bar í ljós hǫfuðit ok vænti sér af því lífs, en hann var þó upp hengðr. Þat vas of vár er Hǫ́kon dó. Í því bili kom Óláfr Tryggvasunr af Englandi í Nóreg [ooooooooooooooooooooo].61 En Eiríkr Hǫ́konarsunr stǫkk ór landi [oooooooo] ok fór til handa Óláfi enum sœnska í Svíþjóð, ok þeir Sveinn bróðir hans.

XIV. (E)n Hǫ́kon jarl réð eigi firir því einn fyr Nóregi at hann ætti eftir þá at taka er næst hǫfðu áðr fyrir hónum konungar verit, nema fyrir styrks sakar ok megins, ok at hann var vitr maðr, þóat hann snøri viti sínu til ills, ok fyrir þess annars sakar at ætt ǫll Gunnhildarsuna var þá farin ok sløkkð náliga, ok þóat hón væri nǫkkur, þá var ǫllum mǫnnum á henni hatr ok vænti sér þá betra, ok gafsk vǫ́n at lygi.

XV. (E)n hann átti þó ætterni til konungs þess at telja langfeðgum er Hersir hét. Hann var konungr í Naumudali. Hét kona hans Vigða, er enn heitir ǫ́in eftir Vigða í Naumudali. En Hersir missti hennar ok vildi týna sér eftir hana, ef dœmi fyndis(k) til at þat hefði nekkverr konungr fyrri gǫrt. En dœmi fundusk til at jarl hefði þat gǫrt, en eigi at konungr hefði þat gǫrt. Ok hann fór þá á haug nekkvern ok veltisk fyrir ofan, ok kvaðsk þá hafa velzk ór konungs nafni, ok hengði sik síðan í jarls nafni, ok vildi hans afspringr síðan ávallt eigi við konungs nafni taka. En sǫnnendi62 til þessa má heyra í Hǫ́leygjatali er Eyvindr orti, er kallaðr var skáldaspillir.

XVI. (E)n til ríkis eftir Hǫ́kon jarl steig Óláfr Tryggvasunr, ok tígnaði sik konungs nafni í Nóregi, er ættar rétt átti af Haraldi hárfagra, þvíat Óláfr hét sunr Haralds, er faðir var Tryggva, er of daga Gunnhildarsuna tók konungs nafn ok vald á Raumaríki, ok var þar tekinn af lífi á Sótanesi ok er þar heygðr, ok kalla menn þar63 Tryggvareyr. En aftak hans segja eigi allir einum hætti. Sumir kenna búǫndum, at þeim þótti yfirboð hans hart ok drǫ́pu hann á þingi. Sumir segja at hann skyldi gera sætt við fǫðurbróðursunu sína, ok tóku þeir hann af með svikum ok illræðum Gunnhildar konungamóður, ok trúa því þestir.

XVII. (E)n eftir fráfall hans þá þýði Estríð,64 er Tryggvi hafði fengit á Upplǫndum, braut til Orkneyja með Óláfi þrévetrum, syni sínum ok Tryggva, at forðask bæði þáræði Gunnhildar ok suna hennar ok Hǫ́konar jarls, er ǫll kippðusk þá enn65 um Nóreg, þvíat eigi vǫ́ru þá enn synir Gunnhildar af lífi teknir. Ok kom hón til Orkneyja með þrimr skipsǫgnum. En með því at eigi mátti leynask ferð hennar, ok mart kunni til svika gerask, þá sendi hón barnit á braut með manni þeim er sumir kalla Þórólf lúsarskegg [ooooooooooo],66 ok hafði hann barnit á launungu á braut til Nóregs, ok flutti með miklum ótta til Svíþjóðar. Ok ór Svíþjóð67 vildi hann fara til Hólmgarðs, þvíat þar var nǫkkvut ætterni hans. En þá kvǫ́mu Eistr at skipi því er hann var á, ok var sumt68 drepit af, en sumt hertekit, fóstri hans drepinn, en hann hertekinn fyr ey þeiri er heitir Eysýsla, en síðan seldr í nauð.

XVIII. (E)n guð, er þetta barn hafði kosit til stórra hluta, stillti hónum til lausnar með þeim hætti at maðr kom til Eistlands, sendimaðr konungs af Hólmgarði, er var sendr at taka skatt af landinu, ok var frændi barnsins ok leysti frænda sinn ok hafði til Hólmgarðs, ok var hann þar umb hríð svá at ekki var margra manna vitorð á hans ætterni. En þá er hann var .xij. vetra gamall, þá gerðisk svá til at um dag nekkvern á torgi, þá kenndi hann í hendi manni øxi þá er Þórólfr hafði haft, ok leitaði eftir atburðum hvé hónum hefði sú øx komit, ok varð af hins ansvǫrum sannfróðr at þat var bæði øx fóstra hans ok svá bani, ok tók øxina ór hendi hónum ok drap þann er þangat hafði, ok hefndi svá fóstra síns. En þar var mannhelgr mikil ok miklar viðlǫgur við manns aftak, ok fekk hann þat til ráðs at hann hljóp á hald dróttningarinnar, ok með bœn hennar, ok af því at hvatligt þótti vera verkit manni .xij. vetra gǫmlum at vinna, ok af því at sannlig þótti hefndin vera, þá þá hann miskunn af konunginum, ok tók síðan at vaxa vitorð of hann ok svá metorð ok allt yfirlæti. En síðan er á leið á stundina, þá var hónum fengit lið ok skipastóll, ok fór hann bæði á eitt land69 ok ǫnnur lǫnd ok herjaði, ok aukuðu þokk hans brátt Norðmenn ok Gautar ok Danir, ok vann nú stórvirki, ok aflaði sér með því frægðar ok góðs orðlags.

XIX. (H)ann drýgði víða herskap bæði á Vendlandi70 ok á þæmingjalandi, á Englandi ok á Skotlandi, á Írlandi ok á mǫrgum ǫðrum lǫndum, hafði iðuliga vetrsetu sína á Vennlandi í borg þeiri er hét Jómsborg. En hvégi lengi sem hann drýgði slíkt athæfi, þá gørðisk svá til of síðir at hann lendi þar við í einum stað í Englandi sem var einn mikill guðs vinr ok sá einsetumaðr ok frægr af góðum vísendum ok margfróðum. Ok fýstisk Óláfr at freista þess ok gerði einn sinn þjónustumann í konungs búnaði hans hjálpræða at leita sér undir konungs nafni, ok fekk þessur ansvǫr: ‘Eigi ertu konungr, en þat er ráð mitt attu sér trúr konungi þínum.’ Ok fýsti Óláf ok at meirr hann at finna er hann hafði heyrt slík andsvǫr, þvíat nú tók ím af hónum at hann var sannr própheti. En í hans viðrtalan ok þess ens góða manns fortǫlu, þá mælti hann við hann með þessum orðum af heilagri vitrun ok hifneskri framsýn: ‘Þú mont vera,’ kvað hann, ‘ágætr konungr ok ágæt verk vinna. Þú munt mǫrgum þjóðum til trúar koma ok til skírnar, montu bæði þér í því ok svá mǫrgum ǫðrum hjálpa. Ok til þess attu ifisk eigi um þessur mín ansvǫr, þá montu þetta til marks hafa: þú munt við skip þín svikum mœta ok þokkum, ok mon á bardaga reitask, ok montu týna nǫkkvuru liði ok sjálfr sár fá, ok montu af því sári banvænn vera ok á skildi til skips borinn. En af þessu sári montu heill verða (i)nnan .vij. nátta, ok brátt eftir þat við skírn taka.’ Allt gekksk eftir þessi sǫgu, ok kom hann svá til trúar, því næst til Nóregs, ok hafði með sér Sigurð byskup, er til þess var vígðr at boða lýðum guðs nafn, ok enn nekkvera lærða menn, Þangbrand prest ok Þormóð, ok enn nekkver djǫ́kn. Ok of kristnis boð kom hann fysta þingi á í Mostr á Hǫrðulandi, ok var auðvelt at flytja, bæði at guð studdi ok mǫnnum hafði verit leið áþján Hǫ́konar illa, ok tók þar71 lýðr við trú, en Óláfr við ríki. Hann hafði .vij. vetr ok .xx. er hann kom í Nóreg, ok á þeim .v. vetrum er hann bar konungs nafn í Nóregi krisnaði72 hann .v. lǫnd: Nóreg ok Ísland ok Hjaltland, Ork(n)eyjar ok it .v.73 Færeyjar, ok reisti fyrst kirkjur á sjálf(s) síns hǫfuðbólum, ok felldi blót ok blótdrykkjur, ok lét í stað koma í vild við lýðinn hǫ́tíðardrykkjur jól ok páskar, Jóansmessu mungát, ok haustǫl at Míkjálsmessu. Óláfr var mikill maðr, hár, sýniligr, hvítr á hárslit allan74, rétthærðr ok manna snøriligastr ok bezt at sér gǫrr í allri korteisi.

XX. (E)n brátt eftir þetta kvángaðisk Óláfr ok tók systur Sveins tjúguskeggs Danakonungs, er Þyri hét, er hertogi nekkverr í Vinnlandi hafði festa75 nauðga, ok heldusk fyr því eigi þau festarmǫ́l. En eftir samkvǫ́mu þeira þá veitti Sveinn konungr áhald þingum þeim er ját vǫ́ru, ok skilat með systur hans, ok þótti Óláfi konungi sú neisa með sneypu. Ok at hefna þess þá safnaði hann her til Danmarkar ok beið liðsins í landamæri, ok með því at seinkaðisk kváma þeira, þá helt hann yfir til Vinðlands með .xi. einum skipum ok vænti liðs eftir sér. En þá er sú vǫ́n varð at lygi — af því at þokkrinn vendi þegar aftr, er hann var ór landi — þá ætlaðisk hann at aþa sér gengis í Vinðlandi af sínum sannvinum, er hónum hǫfðu í útilegu hollir vinir verit ok tryggvir félagar. En þat tósk76 eigi, þvíat Sveinn konungr hafði kvatt til liðs með sér Óláf Svíakonung ok Eirík, sun Hǫ́konar illa, ok kvǫ́mu þessir at hónum fyrir Sjólandi með tveim77 skipum ok átta tøgum skipa. Sveinn hafði .xxx. skipa ok Óláfr .xxx. skipa, Eiríkr .ii. ok .xx., ok lagði at hónum fyrst Sveinn með .xxx. skipa, ok fór manntjón mikla, ok vendi aftr með sneypu. En því næst lagði til Óláfr enn svenski með jǫfnu liði við Svein, ok bar aftr jafna sneypu. Síðan lagði Eiríkr at ok bar øfra skjǫld. En til falls Óláfs konungs var ekki vitat. Hitt var sét, at þá er mjǫk rénaði orrostan, at hann stóð lífs þá enn í lyftinginni á Orminum langa, er hafði tvau rúm ok .xxx. En þá er Eiríkr skyldi ganga upp í stafninn á leit hans, þá sleri ljósi fyrir hann sem elding væri, en konungrinn sjálfr horfinn er ljósit hvarf af. Sumir menn geta hann á báti braut hafa komizk, ok segja at hann hafi verit sénn síðan í munklífi nǫkkvuru á Jórsalalandi. En sumir geta at hann hafi fyrir borð fallit. En hvatki er lífi hans hefir lukt, þá er þat líkiligt at guð hafi sǫ́lina.

XXI. (E)n með því at Sveini þótti þá sem hann hefði unnit Nóreg með aftaki Óláfs, þá játti hann Eiríki ok Sveini, sunum Hǫ́konar, Nóregi, ok helt Eiríkr einn landi síðan Sveinn fell á frá, Danakonungr. Ok þá er Eiríkr hafði alls stýrt Nóregi .xii. vetr með jarls nafni, þá gaf hann upp Hǫ́koni syni sínum landit, en hann fór til Englands vestr ok réðsk í lið með Knúti, mági sínum, er hann vann England, ok dó þar af blóðrǫ́s er hónum var úfr skorinn.

XXII. (E)n svá mikla kostan ok stund sem Óláfr Tryggvasunr lagði á at fremja krisni78 — er við ekki vétta sparðisk,79 þat er guði væri tígn í ok kristninni styrkr — svá lǫgðu þeir feðgar allt megin fram at drekkja kristninni, ok svá80 gæfisk, ef eigi hefði guð þá sína miskunn til sent með tilkvǫ́mu Óláfs (Haraldssunar) grœnska, er þat mund hafði hug sinn mjǫk á veraldar sigri, sem hér má brátt heyra, ok veik síðan trú sinni til kristni ok laut af staðfestu trúar eilífa sælu ok helgi. En at menn viti ætterni hans til ríkis, þá má hér nú heyra.

XXIII. (H)araldr, faðir Óláfs ens helga, hann var sunr Guðrøðar, en Guðrøðr sunr Bjarnar, en Bjǫrn sunr Haralds hárfagra, er fyrsti einvaldskonungr var yfir Nóregi. En mart er sagt frá víðlendi ferðar Óláfs, en hvégi víða er hann fór, þá sótti hann þegar aft(r) er guð vildi opna ríki fyrir hónum, ok kom hann siglandi vestan af Englandi með knǫrrum tveim, ok kom at við Sælu ok sigldi síðan í Sauðungasund. Ok svá sem guð skipaði til, þá var sén fǫr Hǫ́konar, er þá stýrði landi eftir Eirík fǫður sinn, .xv. vetra gamall, enn vænsti maðr, ok stefndi í Sauðungasund, sem allra manna leið var í þat mund, ok óvitandi at Óláfr digri lá fyrir, ok hafði eigi Hǫ́kon lið meira en langskip eitt ok skútu eina. En þá er konungrinn varð varr við ferð hans, lagði hann sínu megin sundsins hvǫ́ru skipinu. En þá er Hǫ́kon røri á þá, heimtusk brátt skip hans saman, ok varð hann þar hantekinn81, ok þá hann líf ok svá lið hans allt af konunginum, ok fyrsvór landit Nóreg Óláfi eilíþiga. Þá hǫfðu þeir feðgar Eiríkr ok Hǫ́kon landi ráðit .xiiij. vetr með jarls nafni ok Sveinn Hǫ́konarsunr. Enn helgi Óláfr gaf hónum Hǫ́koni Suðreyjar, sem sumir segja, ok styrkði hann svá at þeira var hann halzi ok þar var hann konungr meðan hann lifði.

XXIV. (E)n þá tók inn helgi Óláfr við Nóregs ríki ok styrkði ríki sitt með kristni ok ǫllum góðum siðum, ok bar þó með mikilli óhœgð, þvíat margir leituðu á innan lands ok útan, allra helzt fyr kristnis sakar er hann bauð. Hann var enn fyrsta vetr lengstum með Sigurði mági sínum á Upplǫndum, en of várit eftir sótti Sveinn jarl með herskildi í land hans, ok heldu orrostu fyr Nesjum pálmadag við Grenmar, ok vann Óláfr sigr. Þar fell mikill hlutr lið(s) Sveins, en Sveinn helt undan. Einarr þambaskelmir kastaði akkeri í skip Sveins ok sigldi með hann nauðgan á braut til Danmarkar. Síðan fór Sveinn austr í Garða, ok kom aldregi aftr.

XXV. (S)íðan bað Óláfr dóttur Óláfs sœnska, Ástríðar, systur Ingigerðar,82 er fyrr var heitin hónum, ok brá faðir hennar heitum þeim fyr reiði sakar, ok gifti Jaritláfi Austrvegs konungi, ok gat Óláfr digri með henni bǫrn. En þeira ørnefni eða ørferðir vitum vér eigi, nema um Gunnhildi dóttur þeira, er tók Ottó hertogi á Saxlandi. Óláfr var fríðr sýnum ok listuligr, jarpt83 [o] hár hafði hann ok rauðara skegg, riðvaxinn84 meðalmaðr, [oo]85 ekki hǫ́r. Hann var á .xx.86 aldri er hann kom í Nóreg, ok sýndisk vitrum mǫnnum í Nóregi hann mikit afbragð í vizku sinni, ok ǫllum vaskleik um hvern mann fram.

XXVI. (E)n á þessu méli réð Knútr fyr Englandi, er hann hafði unnit með hjǫ́lp ok með fulltingi ens helga Óláfs, ok launaði inum helga Óláfi eigi betr en hann bar fé undir hǫfðingja er í Nóregi vǫ́ru — sem síðan reyndisk — at þeir skyldu svíkja landit undan hónum. Var í þeiri tǫlu Erlingr á Sóla, Kálfr á Eggju, Þórir hundr ok margir aðrir. En þá er inn helgi Óláfr fór austr til móts við Knút konung, þá mœtti hann Erlingi ok vænti at hann væri87 til liðveizlu kominn í mót88 hónum. En hann réð til konungs þá með bardaga, ok helt orrostu við hann, ok vann inn helgi Óláfr sigr, ok varð Erlingr svá nauðstaddr at engi var annarr kostr en hann hljóp á miskunn konungs, ok hann veitti hónum vǫrn þá er aðrir sóttu at hónum. En Áslákr hét maðr Fitjaskalli, er stafnbúi var konungs. Hann gekk aftr á skip ok hafði undir skauti sér leyniliga handøxi, ok varð engi fyrr varr við en hann hafði hǫggvit hann í hǫfuð banasár, ok kvað svá at orði: ‘Svá skal marka níðinginn!’ En konungrinn svaraði: ‘Nú hefir þú hǫggvit Nóreg ór hendi mér.’ En þá varð hann varr af þeim mǫnnum er þar tók hann at allir stœrstu menn í landinu vǫ́ru í svikum við hann. Ok snørisk hann þá norðr í fjǫrð þann er heitir Sleygsarfjǫrðr, inn frá Borgund,89 ok gekk þar af skipum ok upp at dal þeim er heitir Valdalr, ok helt síðan ór landi á fjǫgrtánda vetri síz hann kom í land,90 ok því næst í Austrvega, ok hafði sun sinn með sér, Magnús góða.

XXVII. (E)n Knútr skipar þá í ríki fyrst Hǫ́koni systursyni sínum, ok gíslaði land undir sik af allra baztra manna sunum, en lagði fólkið til áþjánar ok til hlýðskyldis.91 En Hǫ́kon fórsk um várit eftir í Englandshafi, en er Knútr frá þat, þá setti hann Svein, sun sinn, ok Álfífu móður hans í ríkit.

XXVIII. (V)ar þá í fyrstu svá mikit danskra manna metorð at eins þeira vitni skyldi rinda tíu Norðmanna.92 Engi skyldi ná af landi at fara nema með konungs leyfi, en ef fœri þá felli undir konung eignir þess. En hverr er mann vægi skyldi hafa fyrvegit landi ok lausum eyri. Ef maðr varð í útlegð ok tœmðisk hónum arfr, þá eignaðisk konungr arf þann.

XXIX. (A)t jólum skyldi hverr búandi konungi fá af arni hverjum mæli malts ok lær af oxa þrévetrum — þat var kallat vinar93 toddi — ok spann smjǫrs, ok húsfreyja hver rykkjartó — þat var lín órengt94 svá mikit at spennt fengi umb mesta fingri ok lengsta. Búendr skyldir95 ok at gera hús þau ǫll er konungr vildi hafa á bústǫðum sínum. Sjǫ menn skyldu96 gera einn liðfœran, ok gera fyrir hvern er .v. vetra gamall væri, ok þar eftir hǫmlur eiga. Hverr maðr er á haf røri skyld(i) gjalda konungi landvǫrðu hvaðan sem hann røri, en þat eru fimm fiskar. Skip hvert er fœri af landi braut skyldi konungr hlaða rúm yfir þvert skip. Maðr hverr er til Íslands fœri skyldi gjalda landaura, hérlenzkr ok útlenzkr. Ok helzk sjá hlýðskyldi til þess er Sigurðr konungr Jórsalafari gaf af ok brœðr hans þestar þessar ánauðir.

XXX. (E)n þó at sjá nauð ok illing lægi á landi, þá treystusk menn eigi uppreist at veita fyrir suna sinna sakar er í gísling vǫ́ru.

XXXI. (E)n eftir þetta þá sœkir inn helgi Óláfr aftr í land um Svíþjóð, ok kom af Jamtalandi til Þrǫ́ndheims, ok kom niðr í Veradali, ok tók þá Eggjar-Kálfr97 uppreist á mót hónum ok efldi orrostu með ǫllu megni, bæði fyrir kapps sakar ok illsku, ok fekk með sér fjǫlmenni, allra helzt fyr þess sakar at kristniboð hans kœmi eigi á landit, er menn vissu at hann myndi ný bjóða98 ok styrkja með ǫllu megni, sem fyrr hafði hann gert, ok fekk þó þat til orðs at góðra manna synir skyldu eigi fyrir gísl [oooo]99 vera, ok helt orrostu við Óláf konung á Stiklastǫðum. Þeir vǫ́ru hǫfðingjar fyr liði Þrœnda með Kálfi: Þórir hundr, Erlendr ór Gerði, Áslákr af Finneyjum. En með Óláfi vǫ́ru í ferð Haraldr bróðir hans, .xv. vetra gamall, enn vænsti maðr ok mikill vexti,100 Rǫgnvaldr Brúsasunr, ok Bjǫrn enn digri. Í þeiri orrostu fell Erlendr ór Gerði fyrstr manna ór Þrœnda liði. Þat var ok snemma orrostu er Óláfr konungr fell. Hann hafði sverð í hendi, en hvárki hafði hann hjálm né brynju. Hann fekk [oo] sár af húskarli Kálfs á kné. Þá hneig hann [oooooo] ok bazk fyrir ok skaut niðr sverðinu. fiórir hundr ok fiorsteinn knarrasmiðr bǫ́ru banorð af Óláfi konungi. Ok steig svá enn helgi Óláfr af þeiri orrostu ór þessu ríki í himinríki. Bjǫrn enn digri fell at hǫfði konunginum, en Þorsteinn knarrasmiðr var þegar drepinn á fœtr konunginum. Í þeiri orrostu fell Áslákr af Finneyjum, ok fjǫlði manna af Þrœnda liði.

XXXII. (E)n þá tók landsfólkit eftir fall konungs fulliga við vesǫld þangat út er Sveinn var ok Álfífa. Ok var þá hǫrmuligt undir því ríki at búa, bæði með ófrelsi ok með óárani, er fólkit lifði meir við búfjár mat en manna, fyr því at aldregi var ár á þeira dǫgum, sem heyra má í vísu þessi er Sigvatr kvað:

XXXIII. (E)n inn helgi Óláfr bar þessa heims .xv. vetr konungs nafn í Nóregi til þess er hann fell. Þá var hann hálffertøgr at aldri, ok var þá er hann fell frá burð dróttins várs þúshundrað vetra ok .ix. vetr ok .xx. En í orrostu þeiri er inn helgi Óláfr fell í, þá varð Haraldr bróðir hans sárr. Hann flýði eftir fall hans braut ýr landi ok103 í Austrvega ok svá til Miklagarðs, ok segja sumir at hann tœki konungs nafn í Nóregi,104 en sumir synja.

XXXIV. (E)n þá er guð tók at birta jartegnum um inn helga Óláf, þá réðusk (inir) bǫztu menn til at fara ór landi at sœkja Magnús, sun ins helga Óláfs, þvíat menn fundu misræði sín ok iðruðusk, ok vildu þá þat bœta á syni hans er þeir hǫfðu á sjǫ́lfum hónum brotit, ok sóttu í Austrvega til Jaritláfs konungs, ok bǫ́ru til þess allra baztra manna orðsending ok bœnarstað at hann skyldi til lands sœkja. Ok vǫ́ru hǫfðing(j)ar í þeiri fǫr Rǫgnvaldr jarl, Einarr þambaskelmir, Sveinn bryggjufót(r), Kálfr Árnasunr. En þeira bœn var eigi fyrr heyrð né framgeng en þeir unnu hónum land ok trúnað, þvíat Ingigerðr dróttning stóð á móti.

XXXV. (E)n því næst kømr hann í land fjórum vetrum eftir fall fǫður síns Óláfs konungs, ok með því at þau Sveinn ok Álfífa vissu manna þokka við hann ok óvinsælð sína, þá flýðu þau til Danmarkar. En Magnús konungr tók við ríki með alþýðu þokka of síðir, þóat með margs angri væri fyrst, þvíat hann hóf ríki sitt með harðræði fyr œsku sinnar sakar105 ok ágirndar rǫ́ðuneytis. Hann var náliga .xi. vetra er hann kom í land. Hann átti þing í Niðarósi, ok reisti með freku sakargift við Þrœndi alla, ok stungu allir nefi í skinnfeld ok veittu allir þǫgn, en engi andsvǫr. Stóð upp þá maðr, Atli at nafni, ok mælti eigi þeiri orð en þessur: ‘Svá skorpnar skór at fœti mér at ek má eigi ór stað komask.’ En Sigvatr kvað þar þegar vísu þessa:

Ok raufsk þing þat með (þeima) hætti at konungr bað alla menn finnask þar um morgininn. Ok fannsk þá í hans orðum at guð hafði skipt skapi hans, ok var þá freka snúin til miskunnar. Hét ǫllum mǫnnum gœzku ok efndi sem hann hét, eða betr, ok aþaðisk hónum af því vinsæl(d) mikil, ok nafn þat at hann var kallaðr Mǫgnús góði.

XXXVI. (E)n þá er hann hafði nǫkkvura vetr landi stýrt, lǫgum skipat, ok ǫllum góðum siðum ok kristni styrkt, þá minntisk hann á rǫngyndi þau er við fǫður hans hǫfðu verit gǫr, ok helt her til Danmarkar, er allir vǫ́ru fullfúsir fyrir hefnda sakar. En þá var Sveinn frá fallinn í Danmǫrku ok svá Knútr faðir hans í Englandi, ok réð þá fyrir Danmǫrku bróðir Sveins, Hǫrða-Knútr at nafni,108 ok helt her á móti Magnúsi ok fundusk í Brenneyjum. Fóru vitrir menn á meðal ok mæltu til sættar, ok gerðu með þeima hætti at með því at Knúti þótti sem hann ætti rétt tilmæli til Nóregs, þá hafði faðir hans aþat ok bróðir hans at setit — Mǫgnúsi þótti ok illt misheldi þat er faðir hans hafði haft af Knúti, svik109 ok lands þótta ok lífs aftak — þá sløru þeir þó máli í þá sætt at sá þeira er lengr lifði skyldi taka við bǫ́ðum landum, ok hvárr sínu ríki ráða meðan báðir lifði þeir, ok settu gísla, ok andaðisk Knútr fyrri, en Mǫgnús tók þá við Danmǫrk fyr útan gagnmæli, þvíat synir bǫztu manna vǫ́ru í gíslinginni.

XXXVII. (E)n þá er Sveinn, sunr Úlfs ok Ástríðar, systur Knúts ríkja, spurði þetta í England, þá aþaði hann alla vega hers er hann mátti. En Mǫgnús (fór) at móti ok funnusk á skipum við nes þat er kallat er Helganes ok heldu bardaga, ok flýði Sveinn til Vinnlands ok eþdi þaðan her annat sinni, hvaðan ok er hann mátti fá, ok helt þeim her til Danmarkar, svát Mǫgnús hafði skǫmmu áðr vitorð af, ok fyrir því lítinn viðbúnað, ok óttaðisk af liðleysi, ok bjósk þó sem hann mátti til viðrtǫku.

XXXVIII. (E)n of nóttina er hann skyldi berjask of morguninn, ok hónum var ótti mikill á ráði sínu, þá birtisk hónum faðir hans í draumi, ok bað hann ekki óttask, sagði hónum at hann skyldi sigr vinna, ok svá gafsk. Mœttusk þeir um morguninn á heiði þeiri er Hlýrskógsheiðr heitir, er liggr við Skotborgarǫ́, ok skipaði Mǫgnús svá liði sínu í fylkingar, sem inn helgi Óláfr hafði áðr í draumi kennt hónum, ok á þeiri tíð gekk hann at berjask er hann hafði áðr sagt hónum of nóttina. Þat var þá er sól var í landsuðri, ok kom fylking hans á arm fylkingu Sveins, ok snørisk hón ǫll fyrir, ok fekk Sveinn af mǫrgu því mikinn skaða er hann hafði áðr til sigrs ætlat, þvíat hann hafði øxnum110 skipat í odd á liði sínu, ok bundit spjót á bak, en fjalar fyr augu. En nautin snørusk fyrst á frá, ok veik svá til at Sveinn var netjaðr meðal nautaþokksins ok þokks Mǫgnúss, ok fekk inn mesta Sveinnb111 mannskaða, en hann freltisk112 með þótta, ok rak Mǫgnús lengi með annan mann Svein ok þokk hans. En þat var orðlag Sveins sagt ok hans manna at ef allir berðisk svá sem sá enn fríði maðr enn ungi í silkiskyrtunni, þá hefði ekki barn undan komizk, en þat var konungrinn sjálfr, ok vendi aftr síðan til hers síns, ok urðu allir hónum fegnir. En áðr hǫfðu þeir óttazk fall hans, er hann dvalðisk svá lengi at reka þokkinn með eins manns hjǫ́lp. En Sveinn sótti sér friðland. Mǫgnús konungr sitr nú í Danmǫrku með kyrrð ok með fullum friði.

XXXIX. (E)n nú er á stundina líðr, þá sœkir Haraldr, bróðir ens helga Óláfs, heim ór Garði um Austrveg á kaupskipi, vel búinn at fé ok at gørsimum, ok lendi at í Danmǫrk, þar er konungrinn Mǫgnús vissi hvárki til hans né til skips hans, ok háttar svá at hann kom þar í nǫ́nd sem konungrinn var, ok kom þeim ráðgjafa konungs Mǫgnúss á fund113 við sik er Úlfr hét stalleri, ok talaði við hann mál Haralds sem hann væri sendimaðr Haralds, en eigi sjálfr Haraldr. Bað hann síðan at Úlfr skyldi frétta konunginn Mǫgnús hvessu hann myndi taka við fǫðurbrœðr sínum ef hann sœtti í land aftr; kvað verðleika mikinn á vera at vel væri við hónum tekit. ‘Tel ek til þess,’ kvað hann, ‘skyldu þeira ok fylgð þá er hann hafði veitt enum helga Óláfi, brœðr sínum ok fǫður Mǫgnúss,’ kvað ok Harald vera vizkan114 mann ok styrkjan, ok mǫrg ok mikil stórvirki hafa drýgt útan lands, maðr ok nú vel at fé búinn ok at gersimum, ok af ǫllu þessu mega hann mikinn styrk veita frænda sínum, ok mega standa ok til mikils vanda ef hans viðrtaka væri eigi með veg. En Úlfr tók glaðliga við þessu ørendi. Konungrinn Mǫgnús tók ok glaðliga undir, kvað sik af ǫllum góðum drengjum er hann hafði með sér vætta mikils styr(k)s ok góðs rǫ́ðuneytis, en myklu mest þar sem fǫðurbróðir hans var. En eftir þessur ansvǫr konungs sœkir Haraldr til skips, en því næst á fund frænda síns, ok kenndi Úlfr þann enn mikla mann ok inn listuliga þá vera Harald er áðr hafði kallaz(k) sendimaðr Haralds. Var hér nú síðan mikill fagnaðarfundr frænda, ok tekr Haraldr við hǫ́lfum Nóregi, ok til sœkir sem bæði leiddi hann til ætterni ok svá góð gjǫf góðs konungs, þvíat Haraldr var sunr Sigurðar sýrar, en Sigurðr sunr Hálfdanar — er sumir kǫlluðu heikilnef, en sumir hvítbein — en Hálfdan sunr Sygurðar115 hrísa, er var sunr Haralds hárfagra.

XL. (E)n Mǫgnús réð síðan Danmǫrk ok hǫ́lfum Nóregi með kyrrð ok með116 ró fyrir útan allt ákall meðan hann lifði, ok réð alls hvǫ́rutveggja ríkinu .xiij. vetr með þeim sex er hann hafði Danmǫrk, ok fekk sótt á Sjólandi ok andaðisk þar vetri síðarr en Haraldr kœmi í land, fǫðurbróðir hans. Þá hafði hann náliga .iiij. vetr ok .xx.117 En lík hans var fœrt norðr í Þrǫ́ndheim ok nið(r) sett118 í Kristskirkju, þar sem faðir hans hvílir. Ok var þetta h(v)ǫ́rutveggja landinu mikill harmdauði, þvíat engi lifði afspringr eftir hann nema ein dóttir, er hann fell í frá á ungum aldri. En í sótt sinni gerði hann Þóri, bróður sinn sammœðra, til Sveins Úlfssunar með þeim hætti at hann sagði hónum eigi andlát hans, sagði heldr svá at hann hafði hónum gefit upp ríkit. En Sveinn þóttisk þó vita andlát hans ok tók með blíðu við mikilli gjǫf ok sótti til ok lét standa alla þá skipan er hann hafði skipat í ríkinu, ok svá gjafar bæði við Þóri bróður hans ok svá við alla aðra.

XLI. (E)n Haraldr konungr tekr119 nú einn við120 ǫllum Nóregi ok stýrði með herðu mikilli ok þó með góðum friði, ok var eigi sá annarr konungr er ǫllum mǫnnum stœði agi jammikill af fyr vizku sakir ok [oooooo] atgervi. En Haraldr kvángaðisk brátt er hann kom í land, ok tók bróðurdóttur manns þess er Fiðr hét, er bjó austr á Ranríki, kynstórr maðr ok at auð vel búinn, ok veitti hann mági sínum, Haraldr konungr,121 veizlur miklar, ok gerðisk svá til enn síðan at hann vildi þær rjúfa, ok gerðisk af því misdeild með þeim, ok sótti Fiðr122 ór landi með frændagengi sitt, ok sótti til Sveins konungs í Danmǫrku með .vij. langskipum ok þá af hónum jarls nafn, vísaði heim þeim sem fylgt hǫfðu hónum, vildi eigi at þeir léti eignir sínar, svági konur eða bǫrn. En Sveinn ok hann drógu sveit saman ok fóru með her í Nóreg, ok Haraldr konungr at móti, ok mœttusk við Nizi í Danmǫrk á Hallandi, ok lá Haraldr við ey þá er inn er við meginland, ok hugðusk þeir Sveinn at sitja hónum vatn, þvíat eigi vissu menn vatn í eynni. En Haraldr konungr lét leita ef ormr kvikr fyndisk í eynni, ok hann fannsk ok var mœddr síðan við eld at ráði konungs, at hann skyldi þyrsta sem mest. Var síðan þrǫ́ðr bundinn við sporðinn ok hann lauss látinn. Sótti hann þegar til vats at drekka ok var svá vatn fundit. En þá er Haraldr þóttisk viðr búinn, þá lagði hann til bardaga þegar lið hans var komit, þat er hann lá á bið, ok var Sveinn sigraðr með miklu mannspelli, ok flýði undan með fámenni. En Fiðr varð hantekinn ok friðr gefinn, ok þuttisk heim með Haraldi til eigna sinna.

XLII. (E)n þá er Haraldr hafði .xix. vetr ráðit fyrir Nóregi ǫllum síz Mǫgnús fell í frá, þá kømr maðr af Englandi, Tósti at nafni. Hann var jarl ok bróðir Haralds Goðinasonar, þess er þá réð fyr Englandi, ok jamborinn til lands við Harald, ok þó ǫllu svipðr, ok beiddisk liðveizlu af Haraldi ok hét hónum hǫ́lfu Englandi ef þeir fengi unnit. Ok Haraldr helt þangat her með hónum, ok unnu þeir allt Norðimbraland. En Englands konungr var þá í Normandie, ok þegar er hann spyrr, þá skundar hann aftr með her, ok kom þá svá á óvart at lið þeira var þest á skipum, en þeir vǫ́pnlausir náliga er uppi vǫ́ru, fyr útan hǫggvǫ́pn ok hlífðarvǫ́pn. Þá snørusk þeir í eina fylking allir, ok bjoggusk við, en konungrinn sjálfr sat á hesti ok reið meðan hann fylkði liðinu, en hestrinn fell undir hónum ok varp hónum af baki. En konungrinn mælti er hann stóð upp: ‘Sjaldan fór svá, þá er vel vildi,’ kvað hann, ok svá var ok sem konungrinn sagði, at hann varð eigi ljúgspár, fyrir því at í þeim bardaga enum sama of daginn fell123 bæði Haraldr konungr ok Tósti jarl ok mikit lið með þeim, en þat flýði til skipa er undan kom. Var foringi fyrir liði því Óláfr, sunr Haralds, enn vænsti maðr,124 náliga .xx., er búandi var kallaðr fyr spekðar sakar ok hógværis. En hann beiddisk [oooo]125 griða af Haraldi ok svá líkama fǫður síns, ok þá hvárt tveggja, þuttisk síðan [með Pǫ́li jarli]126 Orkneyjar, en um várit eftir til Nóregs ok jarðaði [lík hans]127 í Máríukirkju í Niðarósi — en nú liggr hann á Elgjusetri — þvíat þat þótti fallit at hann fylgði kirkju þeiri er hann hafði látit gera, en Eysteinn erkibyskup lét þangat fara hreinlífismǫnnum undir hendr, ok aukaði með því þá eign aðra er hann sjálfr hafði þangat gefit.

XLIII. En þá .xij. mánaðr er Haraldr var vestr ok þeir feðgar, þá réð sunr hans fyrir Nóregi meðan, sá (er) Mǫgnús hét, enn fríðasti maðr, ok skipta þeir brœðr ok Óláfr nú ríki sín á miðal. En vǫ́nu skjótara,128 .ij. vetrum síðarr, fell Mǫgnús á frá ok átti son eftir, þann er Hǫ́kon hét, ok var sá fenginn Steigar-Þóri til fóstrs. En Óláfr réð einn fyr Nóregi .iiij. vetr ok .xx. síðan, ok var um enkis konungs ævi eftir Harald hárfagra Nóregr í slíkri farsælu sem um hans daga, ok skipaði hann mǫrgum þeim mǫ́lum til vægðar er Haraldr hafði með freku reist ok haldit. Hann var mildr af gulli ok af silfri ok góðum gripum ok gersimum, en fastaldr129 á jǫrðum. Olli vit hans því ok hitt, at hann sá at konungdóminum gegndi, ok eru mǫrg hans verk góð at inna.

XLIV. (H)ann gerði upp steinkirkju at byskupsstólinum í Niðarósi yfir líkam ens helga Óláfs frænda síns, ok bjó hana til lykða. Ok hver hans gœzka hafi verið ok ástsemð við lýðinn, þá má skilja af orðum þeim er hann mælti dag nǫkkurn í Miklagildi. Var hann kátr ok í skapi góðu, ok gerðusk þeir til er þetta mæltu: ‘Hérnú, fǫgnuðr er oss á, konungr, attu ert svá kátr.’ En hann svaraði: ‘Hví,’ kvað hann, ‘skal ek nú eigi vera kátr, er ek sé bæði á lýð mínum kæti ok frelsi, ok sit ek í samkundu þeiri er helguð er helgum fǫðurbróður mínum. Um daga fǫður míns þá var lýðr undir aga miklum ok ótta, ok fǫ́lu þestir menn gull sitt ok gersimar, en ek sé nú at á hverjum skínn er á, ok er þeira frelsi mín gleði.’ Var ok svá gótt um hans daga at fyr útan orrostu þá friðaði hann fyrir sér ok fyrir lýð sínum útan lands, ok stóð hans næstu nágrǫnnum þó ógn af hónum, at hann væri hœgr ok hógværr, sem skáldit segr:130

XLV. (E)n þá er hann hafði ráðit Nóregi .vij. vetr ok .xx. með þeim enum fyrsta131 er hann var vestr eftir fall Haralds, er Mǫgnús bróðir hans var í Nóregi, þá sýkðisk hann á bœ þeim er heitir Haukbœr, austr á Ranríki, þar sem hann tók veizlu, ok andaðisk þar, ok var líkamr hans fluttr norðr í Niðarós ok var jarðaðr132 í kirkju þeiri er hann hafði látit gera.

XLVI. (E)n hér eftir stígr Mǫgnús berleggr,133 sunr hans, til ríkis. Hann var þá náliga tvítugr er hann tók konungs nafn eftir fǫður sinn134— ok Hǫ́kon frændi hans annarr, er Steigar-Þórir hafði at fœða sem sagði fyrr; hann var vel hálfþrítøgr þá — ok vǫ́ru einn vetr báðir ok þann í Niðarósi, ok var Mǫgnús í konungs garði en Hǫ́kon í Skúlagarði niðr frá Klémetskirkju, ok helt svá jólavist. Þá nam Hǫ́kon af jólagjafar ok skyldir allar ok landaura gjald við Þrœndi ok við Upplendinga alla þá er við hónum tóku, ok bœtti þar í mót mǫrgu ǫðru rétt landsmanna. En þá tók fyr þessa sǫk hugr Mǫgnúss at óróask, er hann þóttisk hafa minna af landi ok lands skǫttum en faðir hans hafði haft eða fǫðurbróðir eða forellar.135 Þótti hónum sinn hlutr eigi síðr upp gefinn í þessi gjǫf þeim til sœmðar en Hǫ́konar, þóttisk í því óvirðr ok mishaldinn af frænda sínum ok rǫ́ðum þeira Þóris beggja. Varð þeim ok á því mikill uggr, hversu Magnúsi myndi líka, fyr því at hann helt allan vetrinn .vij. langskipum í opinni vǫk í Kaupangi. En um várit náliga kyndilmessu þá lagði hann braut á náttarþeli ok tjǫlduðum skipum ok ljós undir, ok lagði til Hefringar, bjó þar of nóttina, ok gerði elda stóra á landi uppi. En þá hugði Hǫ́kon ok lið þat er í bœnum var at þat væri gǫrt til svika, ok lét blása liði út, ok sótti allr Kaupangrs lýðr til, ok vǫ́ru í samnaði136 of nóttina. En um morguninn er lýsti, er Mǫgnús sá allsherjar lið á Eyrunum, þá helt hann út ór Þrðinum ok svá suðr íGolaþingslǫg.

XLVII. (E)n Hǫ́kon byrjaði ferð sína í Vík austr, ok helt mót í Kaupangi áðr ok sat á hesti ok hét ǫllum mǫnnum vingan ok svá bað, kvað sér vera skugga á vilja frænda síns. Ok allir menn hétu hónum vingan með góðum vilja ok fylgð ef þyrfti. Ok fylgði hónum lýðr allr undir Steinbjǫrg út, en hann þuttisk þá til fjalls upp ok fór dag einn eftir rjúpu einni er þaug undan hónum er hann reið. Þá varð hann sjúkr ok fekk banasótt ok andaðisk þar á fjallinu, ok kvǫ́mu á hálfs mánaðar fresti aftr tíðindin til Kaupangs. Ok menn skyldu ganga í móti líki hans, ok gekk allr lýðr á móti ok flestr allr grátandi, þvíat allir menn unnu hónum hugǫ́stum, en lík hans var niðr sett í Kristskirkju.

XLVIII. (E)n eftir fráfall Hǫ́konar þá mátti Þórir eigi víkva skapi sínu til Mǫgnúss, er þá tók við ríki, ok reisti upp mann þann er Sveinn var kallaðr, sunr Haralds flettis, fyr ofmetnaðar sakar, ok eþdusk af Upplǫndum ok kvǫ́mu niðr í Raumsdali ok á Sunnmœri, ok ǫfluðu þar skipa ok heldu norðr í Þrǫ́ndheim síðan. En þá er Sigurðr ullstrengr spurði ok margir aðrir konungs vinir þessa uppreist Steigar-Þóris ok fjándskap, þá sǫfnuðu þeir með ǫrvarskurð ǫllu liði í móti Þóri er þeir mǫ́ttu, ok stefndu því liði til Viggjar. En Sveinn ok Þórir heldu þangat liði sínu, ok bǫrðusk við þá Sigurð ok nǫ́ðu uppgǫngu ok urðu øfri ok veittu mikit mannspell. En Sigurðr flýði á fund konungs Mǫgnúss, er þeir fluttusk til Kaupangs, ok hvarfuðu í firðinum þeir Þórir eftir. En þá er þeir Þórir vǫ́ru búnir ór firðinum ok lagt skipum sínum í Hefring,137 þá kom Mǫgnús konungr útan í fjǫrðinn. En þeir Þórir lǫgðu skipum sínum yfir á Vagnvíkastrǫnd, ok flýðu af skipum ok kvǫ́mu niðr í dal þeim er heitir Þexdalr í Seljuhverfi, ok var Þórir borinn í bǫrum yfir fjallit. Sǫfnuðu138 skipum síðan ok fluttusk á Hǫ́logaland, en konungrinn Mǫgnús eftir þeim, ok sá hvárr flokkrinn annan á firði þeim er Harmr heitir. Lǫgðu hinir síðan til Hesjutúna. Þeir Þórir hugðusk hafa fengit meginland, en þat var ey, ok urðu þar margir handteknir með Steigar-Þóri, en hann sjálfr síðan hengðr í hólmi þeim er Vambarhólmr heitir. Þá mælti Þórir, er hann sá gálgann: ‘Ill eru ill rǫ́ð,’ ok kvað þetta áðr hann væri hengðr ok snaran látin á hálsinn:

En Egill Áskelssunr á Forlandi, enn vaskasti maðr, var ok þar drepinn ok hengðr með Þóri, þvíat hann vildi eigi flýja frá Ingibjǫrgu konu sinni, Ǫgmundardóttur, systur Skopta. Þá mælti konungrinn Mǫgnús, er hann Egill hekk á gálganum: ‘Illa koma hónum góðir frændr í hald.’ En Sveinn flýði í haf út ok svá til Danmarkar, ok var þar til þess er hann kom í sætt við Eystein konung, sun Mǫgnúss, er hann tók í sætt ok gørði skutilsvein sinn ok hafði í kærleik ok í virktum. En Mǫgnús konungr hafði þá ríki einn saman ok ankannalaust, ok friðaði vel fyr landi sínu, ok eyddi ǫllum víkingum ok útilegumǫnnum, ok var maðr herskár ok rǫskr ok starfsamr, ok líkari í ǫllu Haraldi fǫðurfeðr sínum í skaplyndi heldur en fǫður sínum. Allir vǫ́ru þeir miklir menn ok fríðir sýnum.139

XLIX. (M)ǫgnús fór margar herfarar ok fekk þat fyrst til ákalls á Gautland austr, at hann kvað Dal ok Véar ok Vǫrðynjar með réttu eiga at liggja til Nóregs, kvað sína forella haft hafa forðum, ok settisk konungrinn síðan við landamæri með miklu liði ok bjó í tjǫldum, ok hugðisk til áreiðar á Gautland. En þá er Ingi konungr frá þat, þá samnaði hann brátt liði saman ok stefndi á fund hans. En þá er konunginum Mǫgnúsi kom sǫnn njósn of ferð hans, þá eggjuðu hǫfðingjar aftrhvarfs, en hann þekkðisk eigi þat, ok helt á mót konunginum Inga fyrr en hann verði ok á náttarþeli ok gerði mikinn mannskaða, en konungrinn Ingi freltisk með þótta. En síðan var máli snúit til sættar, ok tók Mǫgnús konungr Margrétu, dóttur Inga konungs, ok þessar eignir með er hann kallaði áðr til.

L. (Í) þessi herfǫr vǫ́ru með Mǫgnúsi konungi Ǫgmundr Skoptasunr, Sigurðr Sigurðarsunr ok Sigurðr ullstrengr ok margir aðrir. [E]n eftir þetta leitar konungrinn Mǫgnús í Orkneyjar með liði. Vǫ́ru þá með hónum þessir hǫfðingjar: Dagr, faðir Gregóris, Víðkuðr Jóanssunr, Úlfr Ranasunr, bróðir Sigurðar, fǫður Nikulauss, ok margir aðrir stórir hǫfðingjar. Tekr hann í Orkneyjum síðan jarlinn Erlend með sér ok Mǫgnús, sun hans, áttján vetra gamlan, er nú er heilagr, lagðisk út síðan í hernað fyr Skotland ok fyr Bretland, ok drap í þeiri jarl þann er Hugi hét enn digri. Hann (var) skotinn í auga, ok gekk þar af til heljar. En hinn er skotit hafði kastaði boganum til konungs, at því er sumir segja, ok kvað svá at orði, at ‘heill skotit herra!’ — kenndi þat skot konunginum. Vendi heim ór þessi herfǫr með hlǫðnum skipum gulls ok silfrs ok gersima.

LI. (E)n fǫ́m vetrum síðarr gørðisk hann vestr til Írlands með skipastóli ok ferr með miklu liði ok ætlar at vinna landit ok vann nekkvern lut í fyrstunni. Dirfðisk hann af því ok gerðisk síðan óvarari, með því at í fyrstu gekk hónum með vildum, sem Haraldi fǫðurfeðr hans er hann fell á Englandi. Drógu hann til líþáts ok in sǫmu svik, þvíat Írir sǫmnuðu á mót Mǫgnúsi konungi óvígjum her með leynd umb aftaninn fyr Barthólómeúsmessu, þá er þeir gengu frá skipum á land upp at hǫggva strandhǫgg. Fundu þeir eigi fyrr en liðit kom á miðal þeira ok skipanna, en þeir konungrinn lítt við búnir at herklæðum, þvíat konungrinn var upp genginn í silkihjúp ok hjálm á hǫfði, sverði gyrðr ok spjót í hendi, (í) stighosum — svá var hann oft vanr — ok fell í þessi Mǫgnús konungr ok mikit lið með hónum. Þar heitir á Úlaðsstíri er hann fell, ok Eyvindr Finn[s]sunr fell þar með hónum ok margir aðrir stórir hǫfðingjar. Var Víðkuðr staddr næst konunginum ok fekk sǫ́r þrjú,140 en þá er konungrinn Mǫgnús sá sér vísan bana, þá bað hann Víðkunn hjálpa sér með flótta, ok sótti hann þá ok þat lið annat sem undan komsk til skipa, ok svá heim í land aftr. Fekk hann síðan af því mikit metorð af sunum hans, at hann hafði svá vel þar haft sik. Þá var Mýrjartak Kondjálfasunr yfirkonungr á Írlandi. Hans dóttur átti Sigurðr Mǫgnússunr nekkvera stund. Hón hét Bjaðmunjo. Mǫgnús berleggr vas alls konungr .x. vetr.

LII. (E)n eftir Mǫgnús þá stíga141 til ríkis synir hans þrír, Eysteinn ok Sigurðr ok Óláfr, allir góðir menn ok listuligir, róir menn, hœgsamir ok friðsamir, ok er mart gótt ok dýrligt frá þeim at segja. Var Óláfs þó of litla ríð við freistat, þvíat hann lifði eigi lengr en tólf vetr eftir fráfall fǫður síns, andaðisk í Kaupangi seytján vetra gamall, ok var jarðaðr í Kristskirkju, ok hǫrmuðu allir menn hans fráfall. En í fyrstu, er þeir brœðr sitja í ríki þrír, Eysteinn ok Sigurðr ok Óláfr, þá fýsir Sigurð at ferðask ór landi til Jórsala með ráði brœðra sinna ok bǫztu manna í landinu. En at kaupa sér guðs miskunn ok vinsæld við alþýðu, þá tóku þeir allir brœðr af áþjánar ok ánauðir ok illar álǫgur er frekir konungar ok jarlar hǫfðu lagt á lýðinn, sem fyrr var sagt.

LIII. (N)ú leiddu þeir brœðr svá ánauði til frelsis, en síðan ferðaðisk Sigurðr konungr ór landi til Jórsala með sex tøgu skipa fjórum vetrum eftir fráfall Mǫgnúss fǫður síns, ok hafði með sér fjǫlmennt ok góðmennt — ok þó þá eina er fara vildu — sat á Englandi enn fyrsta vetrinn, en annan út til Jórsala, ok sætti þar mikilli tígn, ok þá þar dýrligar gørsimar.

LIV. (B)eiddisk konungrinn af krossinum helga ok ǫðlaðisk, en eigi þó fyrr en tólf menn ok sjálfr hann enn þrettándi svǫ́ru at hann skyldi fremja kristni með ǫllum mætti sínum, ok erkibyskupsstól koma í land ef hann mætti, ok at krossinn skyldi þar vera sem inn helgi Óláfr hvíldi, ok at hann skyldi tíund fremja ok sjálfr gera. Ok helt hann þessu sumu, þvíat tíund framði hann, en hinu brá hann, er til mikils geigs myndi standa, ef eigi hefði guð þann geig með jartegnum leyst; reisti kirkju við landsenda ok setti þar krossinn náliga undir vald heiðinna manna — sem síðan gafsk — hugði þar til lands gæzlu ok varð at misræðum. Kómu þar heiðnir menn ok brenndu kirkjuna, tóku krossinn ok kennimanninn ok fluttu142 hvártveggja braut. Kom síðan at inum heiðnum hiti svá mikill at þeir þóttusk náliga brenna, ok óttuðusk þann atburð sem skyssi, en prestrinn segir þeim at sá bruni kømr af guðs megni ok af kraft ens [he]lga143 kross, ok þeir skutu þá báti ok settu bæði til lands, krossinn ok prestinn. Ok með því at prestinum þótti eigi heilt at setja hann annat sinni undir sama váða, þá flutti hann krossinn á launungu norðr til staðarins til ins helga Óláfs, sem hann var svarinn, ok nú er hann síðan.

LV. (E)n mart var ok annat gótt í ferð hans. Sigr vann hann á nekkverum borgum heiðnum, ok hét til tǫku einnar þeirar at fella af kjǫtǫ́tu144 á þváttdegi í Nóregi. Til Miklagarðs fór hann ok hlaut þar mikla tígn af viðrtǫku keisarans ok stórar gjafir, ok lét þar eftir til minna þarvistar sinnar skip sín, ok tók af skipi sínu einu hǫfuð mikil ok fjárverð ok setti á Pétrskirkju. En heim í Nóreg sœkir hann um Ungeraland ok Saxland, of Danmǫrk eftir þrjá vetr er hann fór ór landi, ok fagnaði allr lýðr kvǫ́mu hans. Þá var hann tvítugr er hann kom aftr í land ór þessi ferð, ok var orðinn enn tíðasti. Vetri var Eysteinn ellri þeira brœðra, en Óláfr þá .xij. vetra gamall. Eru enn margir hǫ́staðir skrýddir af þeim gørsimum er þá þutti Si . . .145

LVI. . . . ok lǫgðu vistagjald á Smálǫnd, .xv.c. nauta, ok tóku við krisni.146 Ok vendi síðan Sigurðr konungr heim með mǫrgum stórum gørsimum147 ok fjárhlutum er hann hafði aþat í þeiri, ok var sjá leiðangr kallaðr Kalmarna148 leiðangr. Sjá leiðangr var sumri149 fyrr en myrkr et mikla. Gørðisk þá gótt of hans daga bæði of ár ok of margfalda aðra gœzku, nema þat einu var at, at hann mátti varla skapi sínu stýra, þá er at hónum kom óhœgyndi, þá er á leið upp. En þó þótti hann allra konunga dýrligastr vera ok merkiligastr, ok allra helzt [oo]150 af ferð sinni. Hann var ok inn ríkuligsti maðr, ok manna hæstr, sem faðir hans ok forellar. Unni hann lýð sínum, en lýðrinn hónum, ok birti hann ǫ́st sinni með151 þessum kviðlingi:

LVII. En af því trausti er152 hann þóttisk hafa af ástsemð lýðsins, þá lét hann sér lifanda sverja Magnúsi syni sínum landit í ǫllum Nóregi. Hann var frillu153 sunr, ok allra manna væ(n)str þeira er verit hafi.

LVIII. (E)n eftir þetta þá sœkir sá maðr vestan af Írlandi er Haraldr hét gillikrist, ok kallaðisk sunr Mǫgnúss ok bróðir Sigurðar, bauð til þess sǫnnur, ok konungrinn þekkðisk, meir með einvilja sínum en með vitra manna ráði, ok trað Haraldr .ix. plógjǫ́rn sindrandi, ok varð skírr, var síðan í góðu yfirlæti með brœðr sínum, þvíat maðrinn var vaskr154 [oooo] ok liðmannligr [oooo], hǫ́r vǫxtum ok inn vakrligsti sýnum. (E)n eiðar stóðu sem unnir vǫ́ru um Mǫgnús. Haraldr vann ok eið áðr hann næði skírslum at hann skyldi ekki til ríkis kalla meðan Mǫgnús lifði, ok vildi konungrinn með þeim eiðstaf staðfesta eið lýðsins ok ríki sunar síns ok váða úti byrgja ok stefja manntjón. En þessar skírslir vǫ́ru gervar á Sæheimi, ok sýndisk mǫnnum skírslirnar155 frekeþt,156 af því at hann bar til faðernis en eigi til ríkis, er hann hafði fyrir svarit. En brátt eftir þetta andaðisk konungrinn austr í Ǫ́sló, en Haraldr ok Mǫgnús vǫ́ru í Túnsbergi, ok vǫ́ru þegar orð gǫr út til Mǫgnúss, ok hann hvataði ferð sinni inn til Ǫ́slóar ok komsk hann svá at gørsimum. En líkamr Sigurðar konungs var jarðaðr í Hallvarðskirkju, þá er hann hafði alls ráðit Nóregi .vij. vetr ok .xx.

LIX. (N)ú vill Mǫgnús einn í ríki setjask, sem hónum vísar með réttu tilskipan fǫður hans ok eiðr alþýðu, en Haraldi gezk eigi at því ok kallar til hálfs ríkis, ok vill hvárki muna eiða sína né skipan bróður síns. Ok gerisk nú á fyrstu .vij. nóttum með þeim ósamþykki, ok dregsk nú í tvá staði hirðin ok hǫfðingjar ok alþýða, ok fekksk Haraldi af því œrit lið ok . . .157

LX. . . . fóstrar þeira, ok hǫfðu þeir eina hirð báðir, Ingi konungr ok Sigurðr konungr, en Eysteinn konungr einn sér. Ok er þessir hǫfðingjar ǫnduðusk allir, [ooooooo] er með sínum ráðum hǫfðu [oooooooooo] drengiliga stýrt ríkinu með þeim eptir landslǫgum þeira — [Sáða-Gyrðr]158 ok Ǫ́mundi, Þjóstólfr Ǫ́lasunr ok Óttarr birtingr, er átti Ingiríði, móður Inga konungs, ok Ǫgmundr sviptir ok Ǫgmundr dengir, bróðir Erlings skakka, sunr Kyrpinga-Orms, er bæði var miklu tígnari at metorðum Erlingi meðan þeir lifðu báðir ok ellri at vetratali — þá skilðu þeir brœðr, Sigurðr ok Ingi, bráðliga eptir þat hirð sína. Sigurðr konungr var mikill maðr vexti ok liðmannligr, ramr at aþi, marglyndr ok málsnjallr, vandlyndr ok vanstilltr, hraustr ok glaðr. Eysteinn konungr var hár maðr ok styrkr [oooo] ok bermǫ́lugr, slœgvitr, undirhyggjumaðr, fastr ok fégjarn, svartr ok skrúfhárr. Ingi konungr var hvítr maðr ok vænn í andliti, vanheill, ryggbrotinn ok visnaði fótr annarr, svá at hann fór mjǫk haltr, þýðr ok þekkr við sína menn. Sigurðr konungr var ofstopamaðr mikill of alla hluti ok óeiramaðr þegars hann óx upp, ok svá þeir Eysteinn báðir brœðr, ok var þat nær sanni nøkkvi er Eysteinn var, en hann þótti þó allra fégjarnastr þeira. Ingi konungr var vinsæll við alþýðu. Ok nǫkkuru eptir andlát rǫ́ðuneytis konunganna gerðisk sá atburðr at maðr hét Geirsteinn ok átti .ij. sonu, Hjarranda ok Hísing, ok hans dóttir var frilla Sigurðar konungs ok þeir í kærleikum við hann. Geirsteinn var óeirðarmaðr mikill ok ranglátr, sat í trausti konungsins. Skammt159 í frá hónum bjó gǫfug ekkja er Gyða hét, systir Ragnhild(a)r, er átti Dagr Eilífssunr austan ór Vík. Hón var skǫrungr mikill. Geirsteinn ferr opt á hennar fund ok vill gjarna fá hennar ǫ́st, en þat var ǫ́n hennar vilja, ok þá ylmðisk160 hann í móti ok segr því munu vera misráðit. Er þat et fyrsta ráð hans ok bragð at hann lætr reka fé hennar í akra sína ok gaf þar fyrir sakar henni, ok þar með lætr hann með kappi fylgja sínu fé í hennar akra, ok gera henni miklar meizlur á marga vega. Ok er hón sér hans óþokka svá mikinn ok sér skaða gǫrvan, þá mælir hón við sína vini at hón missir mjǫk gǫfgra sinna vina ok forsjámanna, er hón skal svá marga vega óvirð vera. Þá sagði sá maðr henni er Gyrðr hét — hann var þar upp fœddr við henni ok góðrar ættar ok vaskligr maðr — ‘Fróva,’ segr hann, ‘þat er satt er þú mælir. Mikit vanhald hefir þú af þessum manni beðit, en sjǫ́m vér at hér til víkr þú máli er vérrum at hafa atgerðir.’ Ok þat bar at einn dag er hón gekk of bœ sinn at hón sá mart fé í sínum ǫkrum ok mart gera mikinn skaða. Þá verðr hón reið, tekr eitt spjót ok hleypr út ok vendir þangat til sem féit var. Nú kømr í móti henni Gyrðr ok tekr af henni spjótit ok gengr í mót fénu ok rekr á braut ok yfir brú er á var ánni milli bœjanna, ok nú kømr í móti hónum Geirsteinn, ok hleypr þegar at hónum ok segir, at þeir hafa of dregit fram þræla, er slíkir skulu hónum jafnask, ok leggr til hans. Gyrðr berr af sér lagit ok høggr til hans í mót á vinstri síðu, ok veitir hónum banasár, ferr síðan á fund Gyðu ok segr svá búit. Hón hefir ok þá búit hesta .ij., annan við fé, en hónum annan til reiðar . . .161