Erex saga

Inledning

Erex saga

Kap. I.

Þat er upphaf þessarar frásögu, at Artus konungr sat í sínum kastala, er Kardigan20 hèt, — þat var páskatíð,21 — ok hèlt þá enn virðuliga sína hirð, sem vanði hans var til, svá at engi þóttiz sèt hafa slíka konungsprýði.

Með honum váru tólf spekingar hans ok ráðgjafar, er dagliga [riðu út með honum.22 Einn af þeim var sonr Ilax konungs, mikill kappi [í riddaraskap,23 fríðr sýnum ok íþróttamaðr mikill, eigi ellri enn hálfþrítugr, er saga þessi görðiz. Hann hèt Erex. Hann var vel virðr af konungi ok dróttningu ok allri hirðinni.

Þá24 mátti sjá [margan góðan riddara25, konunga ok jarla ok aðra dýra menn, bæði unga ok gamla, [er vel kunnu riddaraskap,26 — ok fúsir frammi27 at hafa [sinn röskleika fyrir dýrum mönnum. Margar váru dýrar konur ok meyjar í hirð dróttningar;28 ok váru þær allfár, er eigi höfðu kosit sèr unnasta.29 Skemtan [var þar at heyra ok hafa, sem hverr vildi kjósa,30 hverr talaði við sína unnustu ok annat, þat er lysti, [hverr var við annan eptirlátr ok góðviljaðr.31

Ok er allir váru sem glaðastir, [kveðr konungr sèr32 hljóðs ok mælti: «Yðr er kunnigt, at hèr [á skóginum er33 einn hjörtr,34 er vèr fám aldri veiddan. Nú sá, er þat vinnr, skal [kjósa einn35 koss af þeiri hinni fríðustu jungfrú, er í er hirð minni. Ok því sè allir búnir [á morgin,36 þeir er mèr vilja fylgja.37» Valven,38 ágætr riddari, systurson konungs, svaraði máli konungs: «Herra!» segir hann, «af þessari ferð megu hljótaz stór vándræði, því at fyrri munum vèr berjaz enn [þola þat, at39 annars unnasta sè fríðari kölluð [enn annars.40» Konungr reiddiz orðum hans ok mælti: «Hvárt er þèr líkar vel eða illa, Valven! þá skal þó41 fara sem áðr; því at engi þjónustumaðr á at neita því, er hans meistari42 býðr honum.»

Kap. II.

Árla um morgininn ríðr konungr á skóginn með hirð sinni. Eftir nú hverr, sem má, hjörtinn: sumir [æptu, sumir blèsu í lúðra, ok varð þar þá ok glam mikit af hestagneggjum ok hundageyi;43 enn Artus konungr er fremstr á hlaupara einum sterkum ok [mjök skjótum.44

Dróttningin reið ok í45 skóginn með sinni hirð ok með henni hinn ungi Erex46 á góðu essi, er komit var af Spanialandi. Yfirklæði [hans var47 af rauðu silki, kyrtill af hvítum purpura, hosur af silki, bitill af silfri, söðull af fílsbeini, sporar af brendu48 gulli. Dróttning reið svá mikit49 á skóginn, at engi fylgði50 henni nema Erex ok ein jungfrú konungsdóttir.51 Þau nema stað í einu rjóðri langt frá öðrum mönnum. [Erex hafði52 ekki vápn nema eitt sverð. Þau stíga af baki sínum hestum ok láta renna af þeim mæði.

Þessu næst sjá þau ríða fram ór skóginum einn53 riddara alvápnaðan ok með honum eina fríða mey — ok fyrir þeim einn ljótr dvergr á stórum hesti, hafandi [eina asnasvipu.54 Dróttning mælti nú við meyna: «Far þú skjótt55 ok bið þenna riddara til mín koma! Ek vil vita, hverr hann er.» Mærin [fór nú56 ok kemr þar, er dvergrinn er. Hann talar til hennar: «Þú, jungfrú!57» segir hann, «seg mèr, hvers þú leitar!58» Mærin svarar: «Dróttning59 sendi mik til þessa riddara at vita, hverr hann er, ok bað hann til sín koma.» Dvergrinn mælti: «Snú aptr! eigi [kemztu lengra fram.60» — «Góði dvergr!» segir mærin, «lát mik [koma fram minni ferð!61» Dvergrinn reiddiz henni ok slær til hennar með svipunni62 á [höndina, svá63 at blóðit rann um hana alla. Ok við þat snýz hón grátandi64 aptr ok segir dróttningu sína ferð. Hón mælti: «[Víst er þetta eigi kurteiss riddari,65 er hann vill þola sínum dverg [óhefnt þetta níðingsverk66 at göra einni mey slíka skömm. Ok þú, hinn góði riddari Erex! ríð fram ok vit, hverr hann er!» Hann hleypir nú at fram þar, er dvergrinn er. Hann kallaði á Erex ok mælti: «Snú aptr, þú fól! [eigi kemz þú fram lengra.» Erex segir: «Skríð á brott, leiðilig skepna! enn ek mun fara minn veg fyrir þèr,» ok skaut honum frá sèr. «Nei, nei,» segir dvergrinn,67 «ek hræðumz ekki hik, því at minn meistari hefnir mín skjótt, ef þú görir mèr ilt,» hefr síðan upp svipuna báðum höndum ok slær Erex á hálsinn, svá at húðin fylgði svipunni ok honum lá við óviti. Varð hann við þetta68 bæði hryggr ok reiðr, ok hefndi sín þó eigi at sinni; því at hann treysti sèr eigi vápnlausum69 við ókunnan mann [at berjaz[70 alvápnaðan; snýr aptr við svá búit ok segir dróttningu [af ferðum sínum ok (at) sèr væri til fallnar tvær skammir, «enn sú þó einka verst, er ek71 þorða ekki at hefna mín. Enn þess72 sver ek, dróttning!» segir hann, «at ek skal eigi fyrr aptr koma til hirðar Artus konungs, enn ek hefi hefnt þessarar [þinnar ok minnar73 skammar, — eða74 fá aðra hálfu meiri. Skal ek nú ríða eptir þeim skyndiliga. Ok lifið í guðs gleði!» Enn dróttning þakkar honum sín svör;75 heilsa þær honum meir enn hundrað sinnum76 at skilnaði.

Nú ríðr Erex á brott. Enn dróttning dvalðiz í skóginum eptir þar til, at konungr kemr at með sínum monnum. [Hafði konungr veitt77 hjörtinn; ríða nú heim til kastalans, fara síðan til borða. Ok er allir váru sem glaðastir, þá tók konungr til orða: «Nú vil ek þann koss þiggja hèr af hinni fríðustu jungfrú, er ek hefi til unnit með mínu spjóti.» Viðr þessa beiðslu varð sundrþykki mikit, svá at búit var, at öll hirðin mundi berjaz; því at hverr kallaði sína unnstu fegrsta. Ok [er í þessum váða stóð,78 kveðr drottning sèr hljóðs ok fær þat; segir nú Artus konungi frá79 þeim atburðum, er í80 skóginum höfðu [görz um81 brottför Erex; bað hann bíða þar til um þenna koss, er frèttuz ný tíðendi. Játaði hann því gjarna ok öll hirðin.

Kap. III.

Erex ríðr nú, sem fyrr var sagt, eptir riddaranum alt til aptans, þar til er þeir koma í einn kastala, sterkan ok stóran. Þar var mart fólk ok mikil gleði; enn hverr [þeira lèt sína gleði,82 þá er þeir sá þenna hinn vápnaða83 riddara, ok fylgðu honum til herbergja. Engi lèt, sem [Erex sæi.84

Hann reið nú fram [þar, er einn gamall maðr sat á skörum kastalans85 lítt klæddr86 ok fríðr sýnum ok nökkut sorgmóðr. Þessi hinn gamli maðr biðr Erex vel kominn með87 sèr; ok þat þiggr hann gjarna, stígr þar af baki; enn húsbóndinn kallar sína dóttur at taka hans hest. Mærin var í [einum línkyrtli88 fornum ok slitnum;89 enn þó eigi [at síðr90 var allr hennar líkami svá fríðr, at Erex þóttiz öngva slíka sèt hafa; þar [fylgðu allir líkamans burðir ok91 kurteisi, svá at sjálf náttúran [mundi eigi annan veg á kjósa ok undraðiz, hversu hón var svá92 fríð sköpuð. [Ok þegar feldi hann allan sinn elskhuga til hennar.93 Enn er hón sá Erex, þá feldi hón [alla ást94 til hans, ok þótti þó undarligt, [er hón skyldi kunna95 at elska ókunnan mann. Stóð nú hvárt ok horfði á annat. Þetta sèr húsbóndinn, tekr nú hest hans ok leiðir hann til stalls ok gefr honum korn ok mungát. Enn jungfrúin þjónar Erex ok leiðir hann til sætis, ok skemtir hvárt öðru með blíðu.

Ok er húsbóndinn kemr inn, fagnar Erex honum allvingjarnliga ok talar til hans: «Þín dóttir er hin fríðasta mær í allri veröldinni; enn þat undra ek, at hón er svá fátækliga klædd.96 Enn yðr [satt af97 at segja, þá er þat minn vili ok bænarstaðr, at þú giptir mèr þessa jungfrú; [ok betr98 ann ek henni enn öllu99 gulli ok ríki míns föður. Ok skal yðr þat [fyrir sæmð100 verða, ef ek má ráða.101 Vil ek eigi [mínu nafni leyna:102 ek heiti Erex, son Ilax103 konungs; hefi ek verit með Artus konungi fimm ár. Ok [viðr þessa104 jungfrú vil ek bæði lifa ok deyja. Nú görið, [sem yðr líkar, um várt örendi!105»

Húsbóndinn varð glaðr við, er [hans ætt var honum vitanlig orðin,106 ok mælti: «Opt hefi ek heyrt þín getit at hreysti ok riddaraskap; ok öngum107 kosti vil ek því neita at gipta þèr mína dóttur, ef þat er hennar vili. Ok eigi er hón af því fátækliga klædd, at hón sè þrælborin; því at Melan [jarlsson var108 móðurbróðir hennar. Enn svá lengi hefi ek í hernaði verit ok ófriði, at bæði hefi ek týnt eignum ok óðulum. Ek var fyrri ríkr ok mikils ráðandi109 af höfðingjum; enn nú þykkir öngum110 um mik vert, síðan fátæktin sótti mik. Enn þess væntir mik, at [af viti ok kvennligum listum111 hafi mín dóttir eigi síðr enn vænleik. Ok nú segi hón sinn vilja!»

Enn þat var auðsótt við hana, ok fara þar nú festar fram; ganga síðan til borðs öll112 ok eru nú glöð ok kát. Einn steikari var þar at matgöra, enn öngvir þjónustumenn aðrir.113

Erex spurði, hverr sá riddari væri, er um kveldit reið í kastalann með [jungfrúna — ok dvergrinn þeim með fylgjandi.114 Húsbóndinn svaraði: «Þessi riddari heitir Malpirant;115 hann er hinn mesti kappi ok íþróttamaðr. Hefir hann margan góðan riddara yfir unnit. Hann stofnar hvert ár116 einn leik, ok [nú á117 morgin skal hann vera. Hann er svá orðinn, at þessi riddari á einn spörhauk af gulli görvan; þar er undir ein stöng [sjau alna löng118 af silfri gör; hana skal setja niðr í einn völl; þessi riddari á fríða unnustu; ok ef nökkurr riddari er svá djarfr, at þessa stöng vili á brott bera fyrir [ástar sakir119 sinnar mjófu120 ok sèr eigna þenna spörhauk, þá skal hann ríða í turniment ok121 berjaz við Malpirant; liggr þar við líf ok góðs, [hverr sem122 sigraðr verðr.123»

[Nú segir Erex, hvat hann dregr til þessarar ferðar, ok hverju hann átti at ömbuna þeim riddara. «Já,» segir húsbóndinn, «ek vil fá þèr til þessa einvígis bæði góð vápn ok góðan hest.124» Erex þakkaði honum sinn góðvilja. Sidan gèngu þau at125 sofa; var Erex lítt hugsjúkr um hag sinn.

Um morgininn stendr Erex upp ok gengr til kirkju ok [lèt segja sèr messu de spiritu sancto ok126 [hlýðir messu. Eveda, hans unnasta, kom einnig, ok fálu127 sik guði á hendr. Síðan herklæddiz hann eptir dagdrykkju, stígr á sitt ess — ok studdiz hvárki við stigreip128 nè söðulboga — ok reiddi með sèr sína mjófu;129 hennar búningr var fára penninga verðr.

Kap. IV.

Erex ríðr nú á þann völl, er leikrinn var stofnaðr. Hann sèr, [hvar stöngin er ok spörhaukrinn, er honum var frá sagt, ok þar nærri130 hinn röskvasti riddari Malpirant á góðum hesti ok hans mjófan ok hinn leiði dvergr131 með ljótu andliti. Var þar mikit fjölmenni saman komit, ok þorði132 engi [at ráða til hauksins.133

Nú ríðr Erex fram ok grípr stöngina ok kallar hári röddu, svá at [allir heyrðu,134 er hjá váru: «Þessa stöng, er ek held á, ok þann spörhauk, er hèr [er á,135 þá136 ber ek á brott, ok hann vil ek sverði verja fyrir skyld minnar mjófu,137 ef nökkurr þorir til at kalla.»

Viðr þessi orð hleypir138 Malpirant fram með mikilli reiði ok mælti: «Þat veit trúa mín,» segir hann, «at þú talar sem einn snápr; því at þenna hauk skaltu dýrt kaupa, ok þar skal við leggja beggja okkart líf [ok góðs.139» — «Já, já,» segir Erex, «kom til, ef þú þorir! því at ek bila ekki.»

Nú ríðaz þeir svá hart at, at allr þeira söðulreiði gengr í sundr, ok bar hvárr annan aptr af hestunum, ok kómu standandi [á jörð.140 Síðan brugðu þeir sínum sverðum ok hjugguz til grimmliga, svá hart ok snart,141 at skildirnir brustu, hjálmarnir stukku,142 enn brynjurnar slitnuðu,143 ok hvárrtveggi var svá sárr ok móðr, at varla fèngu þeir staðit.

Malpirant mælti þá til Erex: «[Hvílumz við!144» — «Nei,» segir Erex, «fyrr skaltu fá [hèr mart stórt slag (ok) þar með145 láta lífit, ella skal ek dauðr liggja,» reiddi síðan upp sverðit báðum höndum ok [(hjó) sundr146 hjálminn ok mikit stykki af hausinum.147 Fèll Malpirant við höggit til148 jarðar, enn Erex á hann ofan, búinn til at höggva hann.

Malpirant mælti: «Miskunna þú mèr, góði riddari! því at mitt góðs ok líf er í þínu valdi; skal ek ok mín unnasta þjóna yðr, meðan við lifum bæði.» Erex segir: «At vísu ertu dauða verðr fyrir þá skömm, er þinn dvergr görði mèr í gær ok minni unnustu;149 því at ek em sá riddari, er [(til) yðvar kom.150» Malpirant svaraði: «At sönnu hefi ek illa gört; [enn þó vilda ek gjarna, at þú gæfir mèr líf.151» Erex segir: «Með því at þú ert nú kominn á mitt vald [uppgefinn ok yfirkominn,152 þá skaltu [fara í stað153 [í kastalann154 Kardigam155 með þína unnustu [ok dverg,156 ok gef þik á [vald dróttningar til slíkrar miskunnar, er hón vill þèr gört hafa.157 Seg, at á morgin skal ek þar koma [með mína158 unnustu!»

Þessu játar Malpirant gjarna ok dvelr ekki sína ferð; því at hann vill halda heit sinnar trúar ok orð159 þau, er hann [hafði við160 Erex hèr um; snýr á brott af kastalanum. Stóðu vinir ok frændr hryggvir eptir ok harma hans ósigr.

Malpirant ríðr nú til þess, er hann kemr í kastalann Kardigan [til hallar konungs, ok stígr af baki.161 Valven ok Kæi,162 ræðismaðr Artus konungs, ok margir163 riddarar [váru þar fyrir164 ok spyrja tíðenda; því at þeir sá hans skjold höggvinn, brynju slitna ok hann sjálfan særðan stórum sárum. Hann svarar: «Góðir drengir!» segir hann, «[hvar er dróttningin?165 Því at ek á við hana skyld166 örendi — ok167 henni munu góð þykkja; em168 ek skyldugr [á trú mína henni169 fyrstri170 ný tíðendi at segja.» Nú tók Valven í hönd honum ok leiðir hann fyrir konung ok dróttning — ok hans unnustu ok dverg. Kveðr hann konunginn kurteisliga, gengr síðan fyrir dróttning ok fellr [alt til jarðar171 fyrir henni, heilsandi á hana kurteisliga ok vegliga, ok mælti síðan, svá at allir heyrðu, er hjá váru: «Frú dróttning!» segir hann, «ek em sigraðr ok yfirkominn172 ok hingat sendr — ok mín unnasta ok dvergr — til slíkrar miskunnar, sem þèr vilið á göra. Enn mik hefir sigrat hinn röskvasti173 riddari Erex í einvígi.174 Enn hann er kátr175 í kastala, [þeim er Roson heitir,176 ok hans unnasta, er hann hefir sèr nýpúsat;177 er hón svá fögr ok kurteis, at víða um [lönd fær eigi hennar líka.178 Varð ek aldri fyrr sigraðr í einvígi. Görið nú skjótan órskurð á [várt mál179 eptir yðvarri miskunn meir enn várri tilgörð! [Segi ek yðr,180 at hann181 kemr hèr á morgin með sína [hina fríðu182 unnustu.»

Dróttning mælti: «Sannliga ertu dauða verðr fyrir þá skömm, er [þinn dvergr görði183 minni mey ok mínum riddara,184 ok ert öngrar miskunnar [verðr fyrir oss.185 Enn af því, at þat er mestr sigr at sigra reiði sjálfs síns enn hjálpa186 óverðugum, þeim er þarf, — þá187 stattu upp, riddari! með þinni fylgð, ok skaltu vera hèr vel kominn!»

Hann þakkar nú dróttningu sitt líf ok þetta frelsi. Síðan fær dróttning menn til at taka [við hestum188 þeira ok klæðum189 ok geyma;190 hón fèkk ok lækna til at græða hans sár; ok var þetta gört alt með lítillæti191 ok auðmjúkri þjónustu. Síðan görði Artus konungr hann hirðmann sinn; var hann þar vel virðr í góðu yfirlæti.192

Kap. V.

Þat er193 at segja frá Erex, at hann sat í sama kastala eptir þetta einvígi. [Jarl einn þessa194 kastala hèt Balsant;195 hann býðr Erex með mörgum mönnum til veizlu ok [hvat af sèr at þiggja, er196 hann vildi. Enn hann vildi til sama herbergis heim ríða með sínum húsbónda ok unnustu. Ok er jarlinn veit197 þat, [görir hann þar veizlu af sínum kosti198 ok fylgir honum sjálfr199 með sínum200 mönnum; ok lofa allir Erex fyrir þetta afreksverk.

Ok árla annan dag býr Erex sik til ferðar. Jarlinn fær honum til fylgðar þrjá tigu riddara ok gefr honum tvau ess ok marga aðra gripi ok ríðr í201 veg með þeim, ok skilja með vináttu.

Nú ríðr Erex ok hans frú í kastala þann, er Artus konungr sat í. Gengr konungr sjálfr [í móti honum202 ok hefr frúna af baki; ok tekr dróttning við hennar geymslu ok sèr, at hennar klæðnaðr hefir beðit hennar örlætis; ok þat brast203 eigi, því at dróttning klæðir þegar meyna guðvefjarkyrtli með dýrligum búningi, [er eigi var204 minna verðr enn tíu merkr205 gulls, — þar með guðvefjarskikkju, fóðraða hvítum206 skinnum enn reflaða svörtum207 safala ok gullhlöðum [setta þar,208 er bæta þótti. Birti víða af þeim búningi, enn þó bar [meira ljóma209 af hári meyjarinnar enn af gullhlöðunum. Síðan tekr dróttning í hönd henni ok leiðir hana inn með sínum meyjum til [hallar konungs.210 Var konungr þá fyrir með sinni hirð ok Erex. Konungr stóð upp móti dróttningu ok [meyjunni ok211 setti meyna niðr212 hjá sèr ok horfði á hana — ok öll hirðin, ok undruðu hennar fegrð. Enn hón hafði roðnat nökkut, er hón var inn leidd í höllina, því at hón var eigi vön dagliga þvílíku fjölmenni; ok var hennar andlitslitr sem hin rauða rósa [með samtengðan hvítan lit sem lilja,213 eða hit rauða blóð í [nýfallinn snæ,214 eða sólar birti í heiðríkju215 veðri. Mátulig váru hennar tiltæki í sessi216 ok göngu ok öllu athæfi.

Nú talar dróttning til konungsins: «Mikillar sæmðar er sá217 verðr, er svá mikla prýði vann ok hreysti ok slíka mey flutti til várrar hirðar; ok því sè hann218 öllum oss vel kominn.» — «[Satt er þat219,» segir konungr, «[ok eigi hefi ek sèt220 fríðari mey. Ok ef þat er samþykki hirðarinnar ok allra dómr, at hón megi vel fríðust ok kurteisust heita af öllum meyjum í várri hirð, þá [vil ek221 þann koss af henni þiggja, er [ek vann til með mínu spjóti.222» Lauk konungr svá223 sinni ræðu, at allir játa224 með einni röddu, at hón ein muni maklig at þiggja [af konungi þenna koss fyrir sína fegrð;225 [síðan var þat allra226 dómr, ok því næst snýr227 konungr at jungfrúnni ok mælti: «Þú, hin fríða mær! þenna koss gef ek þèr [af öngri undirhyggju nè illvilja, heldr af heilagri ást ok góðum hug, því at þat skal þèr heimilt,228 meðan við lifum bæði, fyrir útan allan illan grun.229»

Kap. VI.

Nú biðr Erex Artus konung230 at veita sitt brúðlaup, ok játar konungr því,231 sendir þegar boð um alt sitt ríki konungum ok jörlum ok öðrum höfðingjum, at þeir komi allir til [hans í Linkólne232 at pikkis233dögum, er sumir kalla pentecost eða hvítasunnu, [til þessa brúðkaups,234 enn at öðrum kosti hefði þeir hans reiði.

Erex sendir nú þrjá tigu riddara eptir235 föður ok móður sinnar unnustu með góðum hestum ok dýrum klæðum. Hann görir ok orð Ilax konungi, födur sínum, at hann komi til brúðkaupsins [á nefndum dögum.236

Ok eptir konungs boði kemr þar saman [mikit fjölmenni237 ok dýrir238 höfðingjar, þeir er ek mun [nú fram telja.239 Fyrst kom Ilax konungr, fadir hans, með fimm240 hundruð riddara241 vel búinna. Þar næst kemr Variens konungr af Salicus242borg með sex hundruð riddara vel243 búinna. Þá kom Aretus244 konungr með sínum tveimr sonum, ágætum [mönnum, með245 tíu hundruð riddara; [þeir höfdu allir síð skegg, ok engi þeira var yngri enn sjau246 tiga vetra.247 Þessu næst kemr Baldvin konungr [af Germaína248 med sjau hundruð riddara; allir höfðu þeir [grán eða hvítan hauk vel mútaðan.249 Þessu næst kemr Parsius250 konungr af Rumil251 — hann var ungr konungr ok fríðr — ok með honum átta hundruð riddara [ok ungra manna,252 ok hafði engi þeira253 skegg. Hér eptir kom Herculus254 dvergakonungr ok með honum fimm hundruð dverga — [hann var ok sjálfr dvergr255 — ok með honum Barit256 ok Rinald,257 bræðr hans. Þar næst kom [Skati jarl ok Algeyr jarl, bróðir hans, af Andigonie með fjögur hundruð riddara. Þar kom Marginus af Starlzborg258 með þrjú hundruð riddara, Jotun259 jarl ok Berald jarl með tvau hundruð riddara; þeir váru af Floresborg. Þar næst kom Arasade260 jarl af ey þeiri, er Visio261 heitir, með þrjú hundruð riddara — [af þeiri ey, er hvárki er í ormr nè padda,262 þar verðr ok hvárki ofheitt nè ofkalt ok eigi vetr. Þar263 kom [Krafst ok Slention,264 miklir höfðingjar, ok Gorgunr,265 bróðir þeira, — þeir váru266 af Floris267borg ór268 Flæmingjalandi — með níu hundruð riddara. Þar næst kómu [þeir hertogar ok greifar: Gorgum hertogi,269 Langalíf [ok Flavent,270 bræðr271 hans, Galadin272 ok Ralaun,273 Klerus,274 Rorian275 ok Rinald276 ok hinn mikli Askantan277 ok mart annarra höfðingja; þessir höfðu þrjár þúsundir manna.

Nú er komit til Artus konungs mikit [stórmenni ok mikit278 fjölmenni, er víða um heiminn höfðu279 til sótt.280 Ok er konungr leit yfir þetta fjölmenni, þykkir honum mikit sitt vald ok megn, er mikill hlutr heimsins skal undir hann þjóna281 ok [mektugir höfðingjar;282 [ok gleðz nú283 í sínu hjarta [enn miklar sik eigi284 af þegnavaldi, gleðr nú ok sæmir þá alla, er komnir váru til hans, ok setr þetta brúðlaup með allri prýði ok gleði. Dubbar hann [margan ungan mann285 til riddara, gefr þeim öllum einföld vápn ok ágæt klæði.286

Ok nú er [púsanardagr kemr,287 er eptirfrètt nafni meyjarinnar, sem skyldugt288 er í guðs lögum, enn hón nefndiz Evida,289 ok eigi vissi Erex fyrr [hennar nafn.290 Erkibiskup af Cantuaria291 púsaði þau saman, ok leið þessi dagr með fögnuði. Enn at kveldi leiðir dróttning jungfrúna til sængr; enn Erex leiddu konungar ok jarlar ok biskupar ok aðrir dýrir höfðingjar. Ok er þeira hjúskapr helgaðr með bænahaldi ok alls konar prýði.

Stóð þetta brúðlaup yfir mánuð292 með allri blíðu ok allra handa gleði. Ok at veizlunni liðinni váru höfðingjarnir virðuligum gjöfum út leystir, ok engi fór þaðan gjafalauss.

Enn áðr höfðingjarnir riði á brott, bíðr Valven Artus konung [ljá til293 viku frest [at hafa294 burtreið, [ok (at) þeir fèngi sitt lof, er mesta frægð vinna, ok riddarar prófi sik.295 Ok þessu játar konungr ok býðr öllum [á þann296 kost. Mátti þar líta margan riddara vel búinn með góðum hestum ok gullofnum klæðum ok ágætum vápnum. Tókz þar sem snarpasta atreið. Enn í öllum þeim mannfjölda [fèkkz engi líki297 Erex útan herra Valven: þeir váru jafnir á riddaraskap; báru þeir nú frægð ok lof [af konungi298 ok dróttningu [ok af öllum299 höfðingjum [ok þar með af öllum almúganum.300 Endiz með þessu301 þessi burtreið, at höfðingjarnir skiljaz með vináttu, ok ferr hverr heim til síns ríkis.

Kap. VII.

Erex biðr konung ok dróttning gefa sèr gott302 orlof heim til síns föður; því at hann hafði langan tíma í brott verit. Konungr ok dróttning veita honum þetta ok fá honum sæmillgt föruneyti, ok skiljaz með [mikilli virðingu ok303 vináttu. Ríðr hann til borgar síns föður með sína unnustu; ok gengr konungr sjálfr304 móti [sínum syni með sinni hirð, ok leiða hann til hallar,305 ok var þar fyrir búin ágæt veizla.

Síðan setz Erex um kyrt ok ann svá mikit sinni unnustu, at hann fyrirlætr alla gleði ok skemtan ungra manna. Vel er hann virðr af öllum [góðum mönnum,306 enn þó fær307 hann nökkut [ámæli fyrir sitt308 hóglífi;309 ok angrar þat hans frú mjök, er hón heyrir honum hallmælt.310

Ok einn morgin, er hón liggr í sæng hjá bónda sínum ok hón hyggr, at hann sofi, talar hón lágt fyrir munni sèr ok mælti: «Harmr er mèr þat, herra minn! er þú fær [mikit ámæli af þinni ást, er þú leggr á mik, ok þínu hóglífi.311» Erex heyrði orð hennar ok sprettr upp þegar í stað, klæðir sik ok mælti til hennar: «Bú þik í stað með þínum hinum bezta búnaði! Því at í dag skulum við af þessari borg bæði ríða, ok eigi lengr vil ek þola ámæli fyrir mitt hóglífi312 af þeim landsmönnum.» Hón iðraz nú orða sinna, enn klæðiz þó með mikilli skyndi.313

Herra Erex tekr nú sin herklæði ok [þeira hesta,314 söðlar þá ok setr á bak sína frú. Síðan gengr hann [til síns föður315 ok segir honum sína ætlan. Enn hann angrar mjök ok alla hirðina hans tiltekju,316 ok fá þó ekki at gört. Hleypr síðan Erex á sinn hest ok ríðr með sína unnustu út af staðnum ok ekki manna með honum, því at hann heitr hverjum [þeim manni bráðum317 dauða, er honum vildi fylgja, ok því þorði þat engi at göra.

Hann ríðr [nú á318 þá mörk, er Hervida319 heitir. Þar lágu úti320 átta spillvirkjar,321 er drápu menn ok ræntu fè; ok því eyddiz þar almannavegr, ok var þat mörgum mikit mein. Erex biðr nú sína frú ríða fyrir sèr ok óttaz ekki [þat fuðr eða322 hverr váði sem at [hendi ferr,323 ok tala ekki við sik.

Þau ríða nú lengi um skóginn, þar til er þau ríða svá, at þau sjá einn kastala — ok þar úti fyrir [þrír riddarar, allir sitjandi324 á góðum hestum, ok skemta sèr; ok veit Erex, at þeir eru spillvirkjar.325 Ok er þeir, er í kastalanum váru, sá ferð hans, kalla þeir hátt326 á sína kompána ok segjaz sjá einn riddara vel búinn ok með honum fríða mey. Þá mælti einn: «Þat veit trúa mín,» segir hann, «at ek skal eiga327 hans frú; því at ek em yðvarr húsbóndi,328 því á er fyrstr at kjósa af váru herfangi.» Annarr mælti: «Ek skal eiga hans sverð.» Þriði mælti: «Ek skal eiga hans brynju.» Hinn329 fjórði mælti: «Ek skal eiga hans skjöld ok spjót.330» Hinn331 fimti mælti: «Ek skal eiga hans hjálm, merki ok gyrðil.332» Hinn333 sètti mælti: «Ek skal eiga [öll klæði hans.334» Hinn sjaundi mælti: «Ek skal eiga hans hest ok söðulreiði.» Þá mælti hinn átti: «Þèr [skiptið ójafnt335 við mik ok rangliga; ok með því at ek fæ ekki fè, þá skal ek eiga hans hægri hönd, fót ok lífit með.» Nú ríða þessir þrír fram at Erex, er búnir váru; enn hinir herklæðaz á meðan, er í kastalanum váru, ok búaz336 at veita lið sínum kompánum, ef þarf.

Nú sèr Evida, hvar þessir þrír riddarar ríða ok láta ófrýnliga.337 Hón minniz á þögn, er henni var boðin,338 enn má þó ekki annat fyrir ástar sakir við Erex enn snúa nú aptr ok segir339 honum; því at hón var langt fram [undan í veginn.340 Fær hón óþökk af honum þar fyrir. Ok jafnskjótt er þeir finnaz, leggr einn þeira til hans í skjöldinn, ok beit ekki á; enn lagit hljóp út af ok niðr í völlinn, enn hann laut eptir. Erex sló hann með sinni burtstöng svá fast341 á hálsinn, at342 augun hrutu ór höfðinu,343 fèll hann til jarðar í óvit, ok hestr hans [trað hann344 undir fótum til bana.345 Annarr höggr sínu sverði í skjöldinn svá fast,346 at festi í skildinum; Erex snarar svá skjöldinn, at hinum varð laust sverðit, ok slær hann [svá fast með skjaldarröndinni,347 at heilinn lá úti. Þriði snýr undan, skýtr hann þann í gegnum með spjóti, fèll hann dauðr á jörð. Í þessu348 kómu at fimm þeira kompánar; tekz þar hin snarpasta orrusta ok lauk svá, at Erex feldi349 þá alla, enn varð lítt sárr. Tekr hann vápn þeira ok hesta,350 ríðr með sína frú í kastalann, sefr þar um nóttina; ok var þar ekki manna fyrir.

Kap. VIII.

Um morgininn [í ár351 ríðr Erex af kastalanum ok læsir honum sterkliga. Hefir hann þaðan átta hesta klyfjaða með herfang, ok var þó meira eptir. Ríðr hans frú fyrir, enn hann rekr hestana eptir, ok fara svá marga352 daga, enn liggja úti um nætr, unz þau koma í eina borg, er Pulchra353 heitir. Þar rèð fyrir Milon jarl. Þar tekr Erex sèr náttstað354 innan borgar hjá einum bónda. Allir undruðuz [hennar fegrð.355 Þetta var sagt jarlinum;356 hann gengr síðan357 [til móts358 við Evida ok Erex ok fagnar þeim vel,359 enn þó kendi hann þau ekki. Þó var hans auga hvergi útan á Evida ok eigi síðr hans hjarta, ok allr þóttiz hann brenna [fyrir ástar sakir,360 ok talar til hennar leyniliga361: «Heyr mik,362 hin fríðasta kona í allri veröldinni! þín fegrð363 sigrar alla veraldar prýði,364 ok lofaðr sè guð,365 er [kann svá skapa366 fríða skepnu. Mitt hjarta stiknar367 alt fyrir þína fegrð;368 skaltu mín frú vera ok alla hluti skipa í mínu ríki eptir þínum vilja.» Hón segir: «Guð gæti þín, jarl! þú ert ríkr höfðingi ok af guði skipaðr at hefja hans kristni ok refsa ranglátum,369 enn ek em bundin í helgum hjúskap, ok munt þú eigi vilja ræna skaparann tveimr sálum senn ok kaupa [þèr ok mèr370 helvíti.» Jarlinn svarar: «Svá fastliga er mèr þetta í vilja komit, at ek missi eigi [þenna kost371 fyrir alt veraldar gull, ok ek skal [þín fá372 enn þíns bónda höfuð láta373 af slá, þótt þar liggi guðs reiði á; ok ertu svá374 ær ok vitlaus, at375 þèr þykkir betra at fylgja einum vallara376 fátækjum enn sitja í hásæti hjá mèr ok stýra öllu mínu ríki með mèr.» Evida angrar377 nú mjök, ok tekr þó snjalt ráð ok skjótt ok mælti svá: «Herra!» segir hón, «ek finn [þinn vilja öruggan378 til mín; ok því vil ek þat379 gjarna göra, ef þèr hlítið mínum ráðum: látið okkr hjón bæði sofa380 í fríði í nótt, at ek sýnumz eigi ráða honum bana,381 enn [at morni382 görið, sem yðr líkar, við hann; [ok haldið383 yður orð384 við mik, ok [fáið mèr385 yðvart innsigli!386» Þessu játar jarlinn glaðliga ok görir svá, gengr síðan á brott með sínum mönnum. Enn þau fara til náða; ok þegar þau ganga í sæng, segir hón Erex alt þeira viðskraf ok sýnir honum innsigli jarlsins til jartegna. Ok jafnskjótt klæðiz hann, ok búaz þau á brott ok riðu út af staðnum ok gáfu bónda góðan hlaupara fyrir sinn greiðskap.387

Ok er jarlinn verðr þessa víss, herklæðiz hann skjótt ok hans [ráðgjafi, er Bolvin hèt, ok hundrað riddara,388 ok ríða hart eptir Erex, ok finna hann við einn skóg á slèttum völlum. [Jarlinn ok ráðgjafinn váru lengst389 fram undan liðinu. Evida segir Erex eptirreiðina, ok fær hón óþökk af honum þar fyrir. Þó snýr hann aptr móti Bolvin390 ok leggr sínu spjóti í gegnum hann ok kastar honum dauðum af hestinum. Í því kemr at Milon jarl ok leggr391 í skjöldinn Erex, svá at [rifnaði hinn ýzti hlutr brynjunnar392 í sundr, ok hefði Erex dauða af fengit, ef hrynjan hefði eigi hlíft honum, ok varð hann þó mjok sárr. Hann höggr í sundr spjótskaptit fyrir jarlinum ok annat högg393 í hjálminn, svá at [af sneið hjálminum þat, er nam,394 ok [fylgði þar með hárit ok hausfillan395 ok þar með eyrat, ok [sverðit kom396 niðr á öxlina [ok sneið397 af þat, er tók, svá at jarlinn misti höndina,398 ok fèll hann við þetta í óvit af hestinum til jarðar. Erex forðar sèr á skóginn, enn jarlsmenn koma þar at, er hann liggr, ok styrma [nú sumir399 yfir honum, enn sumir ríða eptir Erex. Í því raknar jarlinn við ok kallar hári röddu, bíðr öngvan svá djarfan vera,400 at eptir honum ríði eða mein göri, ok talar svá: «Guð hefir [rèttum dómi yfir oss komit401: ek vilda402 honum dauða fá, enn hans hinni vitru konu skömm ok skaða [ofan á,403 enn þat er nú á mèr niðr komit, er minn hinn æzti404 ráðgjafi er dauðr, enn [ek sárr.405 [Fari, sem guð vill! ok ráði (hann), hvárt ek lifi lengr eða skemmr!406 enn at vísu407 skal þessa óhefnt af mèr, ok skulu þau í fríði fara [fyrir mèr.408»

Snýr jarlinn aptr við þetta;409 enn Erex ríðr nú sinn veg þann dag um skóginn, ok taka þau náttstað í einu rjóðri um kveldit, ok bindr (Erex) sár sitt. Enn at morni riðu þau af skóginum fram hjá einum kastala. Af þeim kastala ríðr út einn riddari svá stórr ok þrekligr,410 at Erex þóttiz öngvan annan þvílíkan sèt hafa. Hann hafði öll vápn gulli búin [(ok þar) með vænt ess;411 hans söðulreiði412 var af purpura ok hans bliat,413 enn hans merki af baldrkinn,414 alt gullskotit. Hann ríðr hart at Erex ok talar til hans: «Þú, riddari!» segir hann, «fá mèr þína hina fríðu unnustu! því at [þat sómir vel, (at) hón skuli mín vera, ok415 hana vil ek gjarna fá ok þar lífit leggja á.» Erex segir: «Ek em416 lítt til einvígis færr, enn fyrr vil417 ek berjaz418 enn láta mína unnustu; því at ek hefi [rèttara at mæla.419» Hefz hèr upp hin snarpasta orrusta ok svá sterklig atreið, at þeir fara báðir aptr af hestunum ok koma standandi á jörð, ok bregða sínum sverðum; ok höggr hvárr til annars í ákafa, [þar til420 er þeir eru svá móðir [ok sárir,421 at þeir [geta varla reitt sverðin; ok um síðír standa þeir á knjánum. Ok gengr svá, at422 Evida græt [sárliga, er hón sèr farar423 síns bónda, svá at hón liggr stundum í óviti af harmi.

Nú biðr kastalamaðrinn hvíldar, [ok fær hann þat424 ok spyrr Erex at nafni. Enn hann segir, at hann skal fyrri segja sitt nafn; ok svá görir hann ok mælti: «Ek em425 konungr at löndum ok auðæfum, svá at mèr þjóna fjórir jarlar ok sjau greifar ok mart426 annat stórmenni; enn nafn mitt er Guimar,427 ok em ek systurson Ilax konungs. Enn nú segið mèr yðvart nafn! [Enn aldri428 fann ek betra riddara enn þik.» Erex segir nú sitt nafn, [föður ok ætt.429 Ok nú kastar riddari Guimar sverðinu ok rennr á háls Erex ok fagnar honum blíðliga ok biðr af sèr reiði ok býðr honum [með sèr430 alla kosti. Erex gefr honum upp sína reiði fyrir frændsemis sakir, ok ríða heim til kastalans, ok dvalðiz þar hálfan mánuð. Græðir Erex sár sin, ok [gróa þau snart;431 ok þegar er honum er aptrbata,432 býz hann á brott, ok vill eigi föruneyti með sèr hafa; enn Guimar,433 frænda sinn, biðr hann veita sèr lið,434 ef435 þarf. Hann játar því gjarna, ok skiljaz með vináttu; [harmar hann436 þat mjök, er hann vill öngva menn með sèr hafa ór [sínu ríki, þar er hann eigi þó margar torfærur um at fara.437

Kap. IX.

Nú ríðr Erex marga daga, [þar til438 er hann kemr á einn eyðiskóg þykkvan ok víðan; taka þau sèr þar náttstað í einu rjóðri. Ok um miðnætti439 heyra þau mikinn grát ok ill lætí. Erex stendr upp ok tekr [hest sinn440 ok ríðr eptir þeim látum,441 þar til er hann sèr eina konu grátandi442 hlaupandi um skóginn; hón reif af sèr [klæðin ok þreif í sitt hár.443 Hann spyrr, hvat hón grætr.444 Hón svarar: «Ek var rík kona ok átta ek mèr ágætan bónda; við riðum á þenna skóg með tuttugu riddara ok mikilli445 gleði; enn at oss kómu tveir jötnar í gærkveld ok drápu alla riddara, enn tóku446 bónda minn harðliga ok börðu ok bundu á bak; enn ek kómumz undan;447 em ek nú [fátæk ok aum448 ok vesul orðin; [tóku þeir ok449 vára hesta ok klæði;450 eru þeir skamt hèðan. Nú várkunnið mèr minn harm, þott þèr fáið eigi meira at gört; því at ófært [er við þá at eiga.451» Erex mælti: «Grát eigi, kona! ok bið [mín hèr!452 enn at vísu skal ek þá finna ok freista, hvat ek fæ at gört.»

Hann tekr Evida af baki, harmsfulla um ætlan síns bónda. Hann hleypir453 nú í brott í skóginn sem harðast. Ok brátt getr hann at líta, hvar tveir jötnar fara; ok rekr annarr þeira marga hesta [klyfjaða af454 góðum vápnum ok [dýrum klæðum;455 annarr ríðr miklu síðar ok hefir hest í togi; á honum var alnökkviðr maðr — ok bundnar hendr á bak aptr, enn fætr niðr undir kvið,456 — svá barðr ok víða lamðr, at [hestrinn ok maðrinn flóði allr457 í blóði, ok [víða runnu þá blóðlækir af honum, ok var hann nú svá458 nær kominn at bana. Erex snýr at þeim, er með manninn ferr, ok mælti til hans: «Góði herra!» segir hann, «lát lausan þann mann, er svá er hörmuliga haldinn, ok haf þar fyrir mína vináttu!» Jötunninn lítr til hans459 grimmliga ok mælti: «Dragztu460 á brott, þú leiðr skálkr! [ef þú vilt461 líf hafa! enn462 aldri frelsir þú manninn af [mínum fundi.463» Erex mælti: «At vísu skal ek frelsa hann, ef ek má.» Jötunninn hló at honum ok mælti: «Þú, fól! talar sem einn snápr; því at ekki hefir þú meira við mik464 at göra enn lamb við león.» Erex höggr til jötunsins með sínu sverði á öxlina ok sneið um þvert brjóstit ok út um síðuna annars vegar, ok steypir honum dauðum af hestinum. Í þessu kemr at hans kompánn ok reiðir upp stóra járnklumbu ok slær til Erex; hann [brá fyrir sik skildinum465 af öllu afli, ok lamðiz hann allr; enn höggit kom á háls466 hestinum, ok fèll hann dauðr til jarðar. Enn Erex hafði þykk467 mikinn af högginu, þótt eigi [kæmi glöggt á hann ómætti af, ok rasaði til jarðar.468 Þetta sèr jötunninn ok reiðir upp kylfuna af öllu afli ok ætlar at slá hann í höfuðit, svá at heilinn liggi úti. Erex spratt á fætr ok hleypr aptr í millum fóta honum. Þetta högg varð svá mikit, at járnkylfan sökk at höndum honum í jörðina, ok laut hann mjök eptir högginu. Erex reiðir nú upp sverðit tveim höndum af öllu afli ok höggr á hrygginn jötninum ok sníðr hann sundr í miðjunni. Síðan leysir hann hinn bundna riddara ok frèttir hann at nafni. Enn hann fellr [fram til jarðar fyrir hans fótum469 ok þakkar honum fagrliga sína lausn ok lífgjöf ok mælti: «Nafn mitt er Kalviel;470 ek em ættaðr af Karinlisborg;471 mín unnasta heitir Favida,472 dóttir Ubba jarls af Buderisborg;473 enn ek em hertogi [af Folkborg.474 Nú gef ek mik475 ok mína unnustu til æfinligrar þjónustu þat alt at göra, er þer bjóðið oss.» Erex mælti ok þakkar honum sitt boð, [segiz eigi þann þrælka,476 er guð hefir frelst með sinni miskunn, enn bað477 hann478 ríða til Artus konungs ok segja honum sannendi af sínum ferðum; enn hann játar því gjarna; tóku síðan hesta sína ok alt herfangit, er jötnarnir höfðu með farit, ok finna sínar unnustur. Varð þar fagnafundr479 mikill með þeim; skilja síðan með vináttu, ok ríðr Kalvil480 til hirðar Artus konungs ok segir frá ferðum Erex.481 Ok varð konungr glaðr við þessa sögu [ok svá hans hirð,482 ok fagna hans undarligum483 röskleik.

Kap. X.

Frá Erex er þat at segja, at hann ríðr lengi um skóginn ok hans unnasta, ok hafa öngva fæðu útan aldin af viðum.484 Ok einn dag heyra þau ógurlig læti; því næst sá þau, hvar einn flugdreki485 flýgr ok hefir [einn mann í sèr alvápnaðan486 ok hefir [sólgit hann487 meir enn í488 beltisstað. [Hann lifði enn.489 Drekanum varð maðrinn þungr, ok flaug lágt.

Erex harmar nú dauða490 dýrðligs drengs ok heitr af öllu hjarta á guð491 sèr til hjálpar enn manninum til lífs; ríðr síðan fram at honum með öruggu492 hjarta, vill heldr missa sitt líf enn leita eigi við at hjálpa þeim manni, ok höggr á bæxl drekanum, svá at [hann kiknaði.493 Við þetta högg lætr hann [upp manninn494 ok vendir sèr at Erex, ok [hleypr nú495 at honum með gapanda munni. Erex hleypr af baki hestinum ok leggr sínu spjóti í munn drekans af öllu afli til hjartans; ok fèll hann dauðr á ess Erex, ok fèkk þat þegar bana.

Nú gengr Erex at [þeim manni,496 er á vellinum lá í óviti,497 ok hans frú Evida, ok leita þau honum lífs, sem þau megu. Ok er hann raknar við, þakkar hann þeim hjartanliga sína lífgjöf. Þá spyrja þau hann at nafni. Hann svarar: «Ek heiti Plato, Vigdæiborgar498 hertogi,499 systursonr herra Valvens af Artus500 garði. Enn þessi dreki tók mik í morgin sofanda af mínum skildi; ok er mín frú ok hirðsveinar501 skamt á brott hèðan leitandi mín. Nú gef ek mitt ríki ok mik í þitt vald.» Nú þakkar Erex guði,502 er hann hefir frelst503 svá góðan504 riddara; því at görla kennir hvárr þeira annan, ok varð þar505 fagnaðarfundr með þeim. Ok skjótt koma þar menn Plato ok hans unnasta, sorgmóð506 af hans brotthvarfi, ok ætlaði hann dauðan. Ok er þau sá [hann frelstan ok fundu507 hann [lífs vera508 ok vita, hversu at hefir borit, verða þau fegnari, enn frá megi segja, fallandi til fóta Erex, þakkandi honum mikilliga509 þenna sigr ok mildiverk, bjóðandi510 honum sína fylgð ok þjónustu. Enn hann [neitti því skjótt511 ok biðr þau fara til Artus konungs ok segja honum, hvat til tíðenda hefir borit í þessari512 ferð. Enn þau göra svá, ok þó nauðig; skilja svá við hann at sinni.

Enn Erex ríðr um skóginn með sína unnustu langa hríð, unz hann sèr, hvar ríða sjau menn alvápnaðir; reka þeir marga hesta klyfjaða af dýrum gripum til eins kastala,513 er skamt stóð þaðan, ok þar á fjóra riddara bundna ok sára514 ok fjórar jungfrúr harla vænar. Ok515 þeir sjá, hvar Erex ríðr, [ok þegar516 snúa þrír517 at honum; enn fjórir ríða til kastalans at geyma herfangit. Sá er fyrir þeim var, kallar hári röddu: «Þú, riddari!» segir hann, «ríðr sem fól518 í hendr oss öllum. Enn ef þú vilt líf hafa, þá fá oss vápn þín ok klæði, hest ok unnustu, enn gakk í línklæðum einum — [ef þú vilt líf hafa519 — [ok berfættr,520 ok þakka oss æfinliga lífgjöf!» Erex svarar: «Þessir eru ójafnir kostir; ok dýrt skulu þèr mitt líf áðr kaupa, enn þèr fáið þat.» [Nú ríðr (Erex) at þeim521 ok leggr522 sínu spjóti [fyrir brjóst523 einum þeira ok hrindr honum dauðum af hestinum. Enn til annars höggr hann sinni hægri hendi [ok sneið hjálminn,524 svá at heilinn [lá á jörðinni.525 Enn hinn þriði sneri undan við fall sinna fèlaga, ok fær skjótan dauða, því at Erex höggr á hans bak, svá at hann tók sundr í miðju. Í því kómu at honum526 fjórir, ok riðu allir senn at Erex; ok var höfðingi þeira verri einn viðreignar enn hinir allir.527 Fær Erex nú mörg sár ok stór, [ok svá rifna528 upp [hin fornu529 sár. Enn svá lýkr,530 at Erex fellir þá alla; enda er hann þá mjök yfirkominn af sárum ok mæði. Ok þó ríðr hann skjótliga þangat, er hinir bundna váru, ok leysir þá; spyrr þá síðan at nafni. Enn sá segir, er fyrir þeim var: «Ek heiti Juben531 hertogi af Freiheimi;532 enn þessir eru þrír mínir bræðr, Perant ok Jodim533 ok Malides534 hertogar af Manaheimi; eru þessar535 várar unnustur. Enn vèr frèttum til þessara illvirkja ok hugðum at freista536 með várri frægð,537 enn [viljum þèr nú gjarna538 þjóna.539» Erex mæltir: «Þèr góðir herrar!» segir hann, «farið í guðs fríði fyrir góð boð! enn yðra þjónustu vil ek ekki hafa. Enn ef þèr vilið mèr [nökkut (til sæmðar)540 göra, þá fari þèr skjótt ok segið Artus541 konungi, at Erex Ilax son hefir yðr542 frelst!543» Enn þeira foringi játar því gjarna ok bíðr hann af baki at stíga ok binda sár sín ok hvílaz þar544 hjá þeim um stund; enn hann vill þat eigi ok snýr á skóginn með Evida; þeir vilja þá fylgja honum, enn545 hann fyrirbýðr þeim þat; ok snúa þeir aptr [í kastalann546 ok binda sár sín ok dveljaz þar nökkurar nætr ok ríða þaðan á Artus547 fund.

Kap. XI.

Þat er at segja frá Erex ok hans frú, (at) þau ríða [fram á skóginn548 á græna völlu; þá sækir hann svá fast blóðrás, at hann fellr549 af sínum hesti. Enn þat óvit var svá lengi,550 at Evida ætlar hann dauðan, ok aumkar sik alla vega ok grætr sárliga ok leggz á líkamann ofan ok mælti þessom orðum: «Vesul551 em ok [orðin af dauða552 bónda míns, ok þess annars, at með minni tungu kom ek honum á þessa ferð, er ek þagða eigi yfir rangligu ámæli vándra manna.553 Eða hversu má ek lifa [við harm554 eptir þvílíkan bónda? Því mun ek fá mèr skjótan dauða með hans sverði.» Hón bregðr þá sverðinu með hörmuligum gráti, svá at langt mátti heyra, ok vildi reisa þat á hjöltin; enn þat var svá þungt, at hón gat555 varla af jörðu lypt; ok jafnan er hón skeindi556 fingrna,557 þá kipti hón at sèr hendinni;558 [ok þá559 ætlar hón at fallaz560 á eggjarnar.

Ok er hón var at þessu starfi, kom at henni ríðandi með mikinn flokk manna einn jarl,561 er Placidus hèt, ok firrir hana þessum váða, ok tölðu562 þat óráð, at hón týndi bæði lífi ok sálu, ok missa þar fyrir himnaríki. Jarlinn563 segir, at hennar fegrð ok kurteisi megi skjótt fá henni fremra bónda; enn hón fyrirlítr öll hans ráð.564 Jarlinn býðr sínum mönnum at til565 búa barar í skóginum. Ok er þat var gört, er líkit heim borit [til hallar566 ok virðuliga um búit.

Jarlinn setr Evida í knè567 sèr ok er fúss við hana at tala ok býðr henni sik at eiga ok [alt sitt ríki;568 enn þó veit hann eigi hennar nafn. Enn hón neitar þessum kosti569 þverliga. Jarlinn þykkiz eldi ausinn, er hann skal eigi þegar við hana eiga samræði,570 ok biðr nú [sinn hirðprest571 púsa þau saman. Enn hann572 segir: «Þat [eru guðs lög eigi,573 nema hón [gefi leyfi til.574» Enn þat fèkkz eigi af henni. Jarlinn birtir575 nú eigi at síðr [mikla ást576 til hennar, ok lætr eigi at síðr bjóða mönnum til veizlu. Ok eru borð upp tekin ok skipuð höllin af hirð jarls ok borgarmönnum. Hann lætr fram577 fyrir Evidam gull ok görsemar ok alls konar dýrgripi, ok [blíðkar hana, sem hann má, alla vega.578 Enn hón kastar öllu ok neitar ok segir hann aldri skulu verða sinn bónda. Jarlinn reiðdiz nú ok slær hana pústr ok biðr hana eta með sínum579 bónda. Hón grætr sárliga; enn hirðinni líkar illa tiltæki jarlsins, ok verðr af þessu mikit hark [í höllinni.580

Ok þessu næst tekr Erex at vitkaz ok lítr brátt Evidam ok [skilr brátt,581 hvat fram ferr; [líkar nú illa582 ok hleypr af börunum ok bregðr sverði ok höggr til jarlsins í höfuðit, svá at heilinn lá á jörðunni.583 Af þessu verki kemr svá mikill ótti yfir hirðina alla, at hverr584 hleypr út af höllinni, sem mest má, svá mælandi: «Skundum undan, sem mest megum vèr! því at fjandinn er í líkinu ok hefir drepit jarlinn.» Görðu nú svá allir ok fálu sik, hverr sem einn.

Enn Erex ok hans frú [búaz af höllinni,585 sína hesta í garðinum [skjótt finnandi,586 stíga á bak ok ríða587 í brott af borginni; ríða skyndiliga allan þann dag ok nóttina með, þar til er þau taka sèr náttstað á einum fögrum velli588 við einn brunn vænan. Ok bindr Evida um sár Erex, ok sofa síðan til dags; ok taka síðan hesta sína [ok ríða589 til eins kastala, ok dvölðu(z) þar þrjár nætr ok hvíla sik. Þaðan ríða þau langan veg.

Ok einn dag sèr Erex, hvar ríðr einn riddari, ok kennir, at [þar er þá kominn590 Kæi, ræðismaðr Artus konungs. Enn hann kennir eigi Erex, ok þar591 þegar er þeir finnaz, býðr hann Erex burtreið.592 Enn þótt hann væri mjök sárr, þá vill hann þó593 eigi neita. Ok í hinni fyrstu atreið fellir hann Kæa594 ræðismann af baki ok tekr hest hans ok hefir með sèr. Ok þá kennir hann Erex at595 vápnabúnaði, ok bíðr Erex gefa sèr [hest sinn;596 ok [fèkkz eigi þat597 fyrr, enn hann sagði, at Valven [ætti þann hest;598 ok skilðuz með því at sinni.

Kap. XII.

Nú er at segja frá Erex ok hans frú, at þau ríða leið sína ok taka sèr náttstað í einu rjóðri. Hann ómætti þá fast, ok talar þá til Evida þessum orðum: «Í mörgum þrautum höfum við um hríð verit, ok hefir guð599 ór öllum vel leyst; enn nú hefi ek reynt [af þèr600 sanna ást, dygð ok trúfesti. Er nú ok [meiri ván, er skjótr verði skilnaðr okkarr,601 því at fast angra mik stór sár ok langt matleysi.» Ok þessu næst fellr hann í óvit.

Evida grætr nú sárliga. Ok í þessu bili kemr at ríðandi Guimar602 konungr með marga riddara, ok kennir skjótt Erex ok Evidam, ok huggar hana skjótt, enn lætr603 Erex í hægjan vagn ok flytr hann heim í sína borg — því at hón var skamt þaðan, — ok [fær honum604 til lækningar systur sína,605 er Godilna606 hèt; því at hón gat alt heilt grætt.607 Ok hressiz hann skjótt ok er þar í góðum fagnaði.

Ok er hann er heill orðinn sinna sára, biðr hann konung orlofs608 ok fær þat með því, at hann sjálfr vill fylgja honum; ok þat þiggr Erex. Guimar609 konungr gefr Erex þrjá tigu riddara alvápnaðra til fylgðar ok gott ess, komit af Lombarði610 ok keypt fyrir tuttugu merkr gulls. Ok hann gaf Evida góðan gangara með gyldum söðli — ok víða settan gimsteinum, enn beisl611 ok ístöð með gulli gör með svá mik(l)um612 hagleik, at á söðulboganum váru skrifuð öll stórmerki613 Trojumanna, enn söðulklæðin614 af hvítum purpura, víða gullsett.615 [Þetta smíði var616 með svá miklum hagleik, at hinn fljótasti ok hinn bezti617 höfuðsmiðr í öllu Bretlandi gat þat eigi fullgört á sjau árum. Þar með fylgði kvennmannsbúningr618 eigi minna verðr enn sex tiga marka gulls.619 Riðu síðan út af borginni620 öll samt með mikilli gleði til einnar ágætrar borgar [margra dagleiða621 þaðan. Þar rèð fyrir Estuen622 konungr. Sú borg var sterkliga bygð; hón hèt Bardiga. Nú vill Guimar623 konungr ekki þar koma; enn Erex spyrr, hvat því veldr; enn hann segir: «Í þessari borg er sá staðr, er heitir Hirðar-fagnaðr,624 ok hann hefir mörgum góðum [riddara orðit625 ófagnaðr; því at margr hefir [forvitnaz, hvat626 þar [bygði í,627 ok hefir engi aptr komit [innan hinna næstu sjau ára,628 sá er farit629 hefir, þó at [allröskr riddari verit hafi.630 Enn þetta er eitt [pláz af borginni ok631 sterkliga múrat.632 Ek óttumz, at þú vilir þar koma, ef við ríðum í borgina.633» Erex segir: «[Svá frægt er þetta nafn,634 at ek verð fyrir víst þar at koma í borgina; [eða „hvat veit sá, er enskis freistar“?635»

Kap. XIII.

Nú ríða þeir636 í borgina ok konungsgarðinn; ok er þeim þar vel fagnat, ok sjálfr Essuen637 konungr gengr í móti þeim ok [leiðir þá638 til sinnar hallar ok görir þeim ágæta veizlu. Nú spyrr Erex, hvar sá [staðr er,639 er Hirðar640fagnaðr heitir, ok segir þat641 sitt örendi þangat at reyna sik þar, ef nökkut mætti til frægðar642 verða; ok biðr hann [orlofs, ok þykkir643 sèr ósæmð í, ef synjat644 er. Konungr svarar svá: «Ek vil yðr því eigi leyna,» segir hann, «at þessi beiðsla hefir mörgum manni645 at skaða orðit, svá at á þessum sjau árum hafa allir lífit mist; ok þar vil ek gefa yðr til hálft mitt ríki, at þèr komið aldri í þann stað. Enn ef yðra ferð [hepta hvárki646 gjafar647 nè ummæli,648 þá görið, sem yðr líkar!» Erex þakkar konunginum sitt boð enn [segiz at vísu vita vilja,649 hvat650 byggir þann stað. Nú [hryggviz konungrinn651 ok mest652 Evida, ok gefz upp gleðin; ok fara menn [til náða.653

Enn um morgininn þegar vápnaz Erex ok hleypr á sinn hest; enn konungrinn ok öll hirðin fylgja honum til þess staðar, er hann forvitnaði um, ok skiljaz þar við hann með mikilli áhyggju,654 ok báðu guð honum miskunnar.

Um þenna stað var [einn múrr655 ok eitt port með sterkri járnhurð, ok var hón656 eigi læst, því at hana657 geymði einn dvergr, ok lèt upp fyrir þeim, er inn658 vildu. Útan á659 múrnum váru margar stengr660 ok þar á mannahöfuð, med þeim smyrslum,661 at aldri máttu fúna; þar [máttu margir líta662 sinn ástvin.663 Nú ríðr Erex inn um þetta port ok hans frú. Þar var fagr völlr; þar lá margr skjöldr brotinn, mörg brynja slitin.664 Þau riðu at einum grasgarði mjök fríðum; í honum stóð eitt tjald665 alt gullskotit með eximo;666 í því var ein sæng af brendu silfri667 gör [með ágætum búnaði;668 í henni sat ein kona svá fögr, at Erex þóttiz öngva fegri sèt hafa útan Evidam. Þau nema staðar við þessa sýn. Í þessu669 kemr at þeim ríðandi einn riddari670 sterkligr ok alvápnaðr, á [einu essi,671 ok hefr svá sína ræðu til Erex með illyrðum, svá segjandi: «Hverr ertu,672 hinn heimski ok hinn djarfi! er á brott ætlar at stela minni eigu673 ok unnustu? Margr hefir hingat sótt dauða ok ilt örendi, ok svá [skalt þú.674» Erex segir: «Hvat skulu slík675 stóryrði? því at karlmenn676 skulu með vápnum vegaz enn ekki með illyrðum.677 Ok ef þik fýsir ilt at leika, þá skaltu678 slíkt í móti hafa.679»

Nú tekz þar hinn harðasta atreið, ok brýtr hvárr sína burtstöng á öðrum, enn hvárrgi gèkk ór söðli fyrir öðrum. Síðan hlaupa þeir af sínum hestum ok berjaz með sínum sverðum; ok gefr680 hvárr öðrum stór slög,681 ok báðir eru þeir svá móðir ok sárir, at varla orka þeir at standa uppi. Enn svá lýkr með þeim, at sá fèll, er fangit bauð, ok biðr griða, ok [fær þat.682

Erex spyrr hann at nafni, enn hann segir: «Malbanaring683 er mitt nafn. Ek var lengi með hinum frægja Ilax konungi. Enn þessa jungfrú684 nam ek á brott frá föður sínum, þó með hennar [vilja; trúlofadi ek685 henni [hina fyrstu686 bæn at veita, enn hón bað mik í þenna stað at fara ok hèr vera ok aldri við hana687 skilja fyrr, enn ek yrða sigraðr af einum riddara; enn hón ætlaði þat aldri verða mundu. Enn hennar faðir er Tracon688 jarl af Arnsborg,689 ríkr ok mikill kappi. Ok því görði hón svá, at henni þótti ósæmd í, at menn víssi, at hón ætti einn riddara,690 enn óttaðiz, at hennar faðir mundi mik með miklu fjölmenni vinna, ef hann vissi, hvar ek væra. Nú [görið svá vel ok segið mèr691 yðvart nafn! at ek mega vita, hverr mik hefir sigrat.» Erex segir nú sitt nafn ok síns föður; ok görla kennir hann Malbanaring.692 Verðr þar mikill fagnaðarfundr, því at Evida kennir hèr sína frændkonu, [er Elena hèt;693 váru þær bræðra dætr. Ríða síðan öll saman á brott þaðan í konungsgarðinn. Ok verðr þar af þeira tilkómu694 mikil gleði, fyrst konunginum ok síðan öllum út í frá. Lofa allir Erex fyrir sína hreysti ok riddaraskap.

Kap. XIV.

Essuen695 konungr leiðir þá virðuliga af garði, ok þakkar Erex696 honum gott yfirlæti. Ok eptir tíu daga liðna koma þau til [kastalans Kardigan.697 Þar var698 Artus konungr ok hans dróttning. [Konungrinn sjálfr699 gengr í móti [honum fagnandi með mikilli blíðu, svá ok Guimari700 konungi ok öllu þeira föruneyti, [leiðandi þá701 til hallar, skipandi [hit næsta sèr í hásæti,702 — enn Evidam [hjá dróttningu ok hina fríðu Elenam, hennar frændkonu,703 — spyrjandi Erex tíðenda af sèrhverjum hans ferðum, þótt hann vissi mörg hans afreksverk áðr. Enn Erex sagði honum [greiniliga alt,704 hvat yfir hann hafði gengit.705 Konungi þótti mikit um hans hreysti, ok lofar öll hirðin hans hraustleika.706

Þá gengr fram [fyrir konunginn Malbanaring707 ok fellr til fóta konunginum, segjandi honum sína æfisögu, gefandi sik allan á hans vald,708 biðjandi sèr miskunnar, ok fær þat fyrir bænarstað Erex. Göriz hann nú konungs maðr ok fær skjótt mikit metorð fyrir sína hreysti; því at hann prófaðiz, sem var, hinn bezti riddari í öllum mannraunum.

Artus konungr talar þá709 til Erex: «Þèr, herra Erex!» segir hann, «hafið reynt yðr í mörgum mannraunum, ok hefir guð [ór öllum vel leyst.710 Nú er þat mitt ráð, at þèr lèttið711 þessari ónáð ok takið nú712 hvíld ok frelsi; því at ek kann at segja yðr, at Ilax konungr, faðir yðvarr,713 er andaðr, ok stendr hans ríki geymslulaust undir margskonar háska ok ófriði. Vil ek, at þèr ríðið fyrst heim ok frelsið yðvart ríki ok hafið [þar til714 várn styrk,715 enn komið716 til mín at jólum með erkibiskup yðvars ríkis ok öðrum höfðingjum ok takið hèr vígslur.717» Erex þakkar honum vel sín heilræði ok frábæran vinskap, er hann hafði honum sýnt, ok játar svá at göra, sem hann beiddi.718 Ok [eptir liðinn tíma tekr hann orlof719 af konungi ok dróttningu. Reið hann heim í ríki sitt, friðandi þat ok frelsandi,720 [enn at jólum öllum höfðingjum síns lands721 til sín stefnandi,722 síðan sína ferð til Artus konungs byrjandi, [jóladaginn hinn fyrsta723 eptir konungs boði með miklu fjölmenni þar komandi, [þar miklum724 fagnaði [af konungi ok dróttningu mætandi.

Var síðan þar öllum fyrir búin ágæt veizla.725 Váru þar fyrir konungar ok hertogar, jarlar ok barónar, [greifar ok riddarar726 með mörgum þúsundum liðsfjölða.727 Ok leið svá hinn fyrsti jóladagr728 með [mikinn prís ok þessa heims729 gleði. [Annan dag jóla730 var Erex til konungs vígðr af sjau erkibiskupum ok þrettán lýðbiskupum,731 er732 studdu þessa vígslu; [svá ok var vígð Evida.733 Artus kónungr gaf Erex kórónu af gulli görva í vígslunni, dýrligum gimsteinum setta, setjandi hana á hans höfuð; hón var734 eigi minna verði keypt í Africa enn þrimr tigum marka gulls. Enn Evida gaf hann dýrliga skikkju; þar váru á skr(i)faðar allar735 höfuðlistir; hón var öll skínandi ok svá dýr, at engi kaupmaðr kunni hana at meta; hón var ofin [níu rastir736 í jörð niðr af fjórum álfkonum í jarðhúsi, þar er aldri kom dagsljós.

Ok at lyktuðum tíðum737 váru þau heim leidd til hallar með sæmð. Ok síðan var til borðs gengit ok skipat höfðingjum í hásæti í tólf hallir, — ok engi af þeim minna háttar enn konungar ok erkibiskupar, hertogar ok lýðbiskupar,738 barónar ok greifar; enn [riddaraliði ok öðru fólki váru skipuð önnur herbergi ok um grasgarða, er í váru skipaðir borginni; ok þó varð at reisa tjöld því fólki, er eigi tók borgin við, ok váru þat margar þúsundir.739 Ok þar af má marka, hversu mart fólk þar var saman komit, [at þar740 váru [sex þúsundir741 þjónustumanna. Var nú alt til skemtanar haft, þat er menn742 mátti gleðja; ok stóð sú veizla yfir743 mánuð. Síðan váru höfðingjar [út leystir744 með dýrðligum gjöfum, ok þakka allir Artus konungi [ok dróttningu ok hinum unga Erex ok frú Evida dýrðliga veizlu, ok ríða heim til sinna ríkja.745

Erex konungr ok Evida dróttning skilja við Artus konung ok hans dróttning með miklum vinskap, ok hèlz hann, meðan þau lifðu. Síðan riðu þau heim í sitt ríki, ok stýrðu því með sæmð ok heiðri ok fullum friði. Þau gátu746 tvá sonu, hèt annarr [eptir föður Evidæ,747 enn annarr Ilax eptir föður Erex; urðu þeir báðir konungar ok afburðarmenn748 [ok líkir föður sínum749 at hreysti ok riddaraskap ok tóku ríki750 eptir föður sinn.

[Lýkr hèr þessari sögu af hinum ágæta Erex konungi ok hans frú, hinni vænu Evida.751

Noter: