Þjalar-Jóns saga

1. Vilhjálmr hefir konungr heitit, er réð fyrir Vallandi; hann var ríkr konungr ok ágætr, vitr ok góðgjarn. Hann hafði atsetr í Rúðuborg í Vallandi, því at Rúðuborg hefir verit höfuðborg í því landi. Hann átti Elínborgu, dóttur Hlöðvis, konungs af Frakklandi. Þau áttu einn son, er Eiríkr hét. Hann var manna fríðastr ok mikill vexti, ok vel á sik kominn, gjörr at sér um allar íþróttir, er listugan karlmann mátti prýða; margar tungur kunni hann, þær er gengu í nálægum löndum. Þá er Eiríkr var 15 vetra, fekk faðir hans honum fimm herskip sér til skemmtunar, vel skipuð af mönnum ok fjárhlutum. Helt hann þeim í hernað, ok varð gott til fjár. En at hausti hafði hann tíu skip, ok helt þeim aftr heim í Valland, ok var með föður sínum um vetrinn. Ok um várit lætr hann búa þessi tíu skip, ok herjaði í Austrveg um sumarit. Hann hafði sigr ok gagn, hvar sem hann barðist, en at hausti hafði hann 15 skip, hlaðin af fé. Helt þá enn heim um haustit, ok sat með föður sínum um vetrinn. Ok með því at Eiríki gekk vel þessi iðn, þá lagði hann í hernað it þriðja sumar þessum 15 skipum, ok svá verðr hann frægr í sínum hernaði um Austrvegu, at eigi þótti annarr herkonungr honum meiri. Hann herjaði aldri á kaupmenn eða friðmenn, en konungar ok ríkismenn, ef þeir fréttu til ferða hans ok hernaðar, þar með ættar ok siðsemdar, gjörðu þeir í móti honum veizlur ok heimboð, móti honum gangandi með öllum prís ok fagnaði, hér á ofan at lyktum leggjandi stórar fégjafir óvirðanligra gripa ok gersima; því hafði hann friðland í hverju sem einu konungsríki. It fjórða sumar var búin ferð hans með 20 skipum; ok er hann er búinn, leiddi konungrinn sjálfr, faðir hans, ok Elínborg drottning, móðir hans ok öll alþýða út í frá hann52 til skipa ok biðjandi honum velferðar ok heilan aftr at koma.

2. Sitr nú Vilhjálmr konungr eftir í Vallandi í Rúðuborg; hon var í þann tíma mikil borg ok fjölmenn. Svá var háttat, at í austr en suðr frá borginni var fjall hátt, svá mikit, vítt ok langt, at þat var stór meintregi, at engum atflutningum náði nema um langa vegi. Fjallit var allt lukt með hömrum ok björgum, svá at ekki komst upp á nema fljúgandi fuglar; þar var eigi hjörtr né hreinkolla, ok ekki ferfætt kvikendi; engi maðr hafði þar ok upp á komit, ok engi vissi, hversu þar var háttað uppi á. Enn fram ok ofan undan fjallinu váru vellir sléttir ok víðir, fagrar grundir með fríðum bekkjum. Konungr henti mikit gaman at knattleikum ok burtreiðum. Þat er sagt, at einn góðan veðrdag boðar konungr út af borginni riddurum sínum til burtreiðar á þá ina sléttu völlu, er fyrr váru nefndir. Konungr sjálfr fór út af borg, ok er settr undir hann stóll. Ok er hann hefir nokkura stund setit, hefir hann hátta brigði nokkut um daginn á sér frá því er hann á vanda til: hann horfir upp á fjallit ok hefir aldri augu af. Konungr átti ráðgjafa tvá, hét annarr Amon en annarr Abmon; þeir váru bræðr ok höfðu verit með konungi langan tíma. Amon gengr at konungi ok mælti: “Herra, hvat veldr, at þér eruð svá starsýnir á fjallit, at þér gáið eigi leika fyrir?” Konungr svarar: “Ek sé nýbreytni nokkura upp á fjallit, þvílíka sem þá er jóreyk leggr upp, þá er fjöldi manns ríðr; munda ek ætla, at umbrot nokkur mundi vera á fjallinu, þau er með miklu kappi væri at gengit; er þetta af því ólíkligt, at ek veit þar engra kreatura vist vera.” En at degi á liðnum sjá þeir, at maðr gengr ofan af fjallinu, hvat er þeir undrast harðla mjök, því at hvárki sjá þeir at fyrir honum verði gjár né hamrar. Hann hafði á herðum sér því líkt sem malr væri eða pakki nokkur; heldr leizt þeim hann mikill. Hann víkr þegar þangat at, sem konungr sitr ok hirðin leikr fyrir honum, leggr af sér byrðina ok gengr í hringinn; er þat bæði, at engi heilsar honum, enda heilsar hann á engan. Hann gengr fyrir konung ok kvaddi hann á þessa leið: “Siti þér allra konunga heilastr, með sæmd ok virðing, friði ok farsæld.” Konungr tók honum vel ok spyrr, hverr hann væri. Hann svarar: “Kallið mik Gest Gunnólfsson, en ætt mína eða óðaljörð kann ek eigi at segja. En bráð eru brautingja örendi, herra, ek vil biðja yðr vetrvistar.” Konungr svarar: “Vandhæfi nokkut sýnist mér á, at veita þér vetrvist, er þú vill hvárki segja ætt þína né óðaljörð; hefi ek ok ekki lagt þat í vana minn, at taka við þess háttar mönnum; lízt mér svá á þik, sem þér muni vandveitt vera, mantu leita þér annars.” Gestr svarar: “Þat ætla ek, at ek heyrða engan konunginn slíkt mæla; skal ok eigi lengi þess biðja, er eigi má veitast. Lif allra konunga veilastr ok aumastr; skal ek ok þinni sínku ok eymd við bregða, þar til er ek finn annan þér vesalla.” Gengr síðan út ór mannhringnum snúðigt, svá at engi fekk orð af honum. Konungrinn sitr eftir ok lítr í gaupnir sér ok mælti til ráðsmanns síns: “Gakk til Gests þessa ok seg honum, at hann fari til mín ok vil ek tala með hann.” Hann gjörir svá. Gengr Gestr þá fyrir konung ok spyrr, hvat hann vill honum. Konungr mælti: “Með hverjum hætti gekktu yfir fjall þetta, at engi maðr man at nokkur hafi yfir komizt?” Gestr svarar: “Á fótum mínum fór ek yfir fjallit, ok hefi ek þar rutt götu svá breiða, at aka má tveimr vögnum í senn, ok rutt urðum ok hömrum í gljúfr ok rifur jarðarinnar, svá at þar er nú eigi ósléttara en þjóðvegr.” Konungr mælti: “Mikit þrekvirki hefir þú unnit, eða hvat hefir þú fleira til haft en hendr þínar?” Gestr svarar: “Ek færða undir stór brot með viðum ok sig á aðra endana, ef eigi hefir gengit elligar, ok fært svá stór björg ór stað, en þat grjót er jarðfast hefir verit, hefi ek höggvit með berghöggum ok slétt yfir með því er ek hefi hér í hendinni, ok var ek at þessu verki tvá mánuði.” Konungr leit á handhöfn hans; var þar at eitt skaft ok járnhólkar á endunum, en ór fram járn fjögurra álna hátt, ok því líkt at gjörð, sem þél eða höggvinn tannrefill. Konungr sagði Gesti til reiðu vetrvistina ok sagði hann vel hafa til hennar unnit. “Þiggja mun ek vistina,” segir hann, “en vegr þessi er skemmri, en þér munduð hugsa um fjallit, þar sem torveldi hefir verit í at brjóta, en þó vil ek, at þér gefið nafn leiðinni, því at hana munu margir fara.” Konungr gjörði svá, kallaði Þélarveg, ok þat hefir við hann festst síðan. Er þat eigi meirr en morgunleið til þeirra heraða, er áðr var at sækja til á mörgum dögum. Nú bað Gestr fá sér eitt hús at sofa í, ok einum sér sæti, þat er engi settist í annarr. Konungr gjörði svá; fekk honum eina malthlöðu ok sæti á inn æðra bekk næst hirðmönnum. Gestr býst vel um í því húsi; hann sækir þing sín leyniliga á fjallit, þar er hann hafði þau geymt. Gestr var jafnan hljóðr ok átti fátt við aðra menn.

3. Um haustit þá er sén sigling Eiríks með þrjá tigu skipa. Dreki sá, er hann stýrði, var tjaldaðr dýrligum klæðum, ok var hans sigling in skrautligasta. Konungr ok drottning ok öll alþýða gengu í móti honum. Nú er Eiríkr heim kominn, ok er skjótliga um talat fyrir honum, hvat Gestr þessi hefir unnit inn mikli um vegabót á Vallandi. Ætluðu þat margir, at hann væri tröll eða stigamaðr, en sumir leiddu um öðrum getum. Eiríkr bað menn gefa sér fátt at um þenna mann. Gestr át jafnan lítit ok drakk, en helt þó háttum við aðra menn; þó var hann kátr við sína sessunauta, ef þeir yrktu orða á hann. Stórr maðr var hann ok sterkligr; lengstum var hann í kufli eða loðkápu, ok mátti eigi glöggt sjá bolsvöxt hans. Rauðr hét maðr, er hafði útgjörðir fyrir konungi; hann var öfundsamr ok óheill í lyndi, sterkr ok varla einhamr. Hann talar svá til konungs: “Hvat mun verða, þó at ek setjumst í sæti Gests þessa?” Konungr kvað þat önga þörf ok sagðist engan hlut mundi í eiga, ef Gest líkaði eigi. Rauðr gjörði, sem hann hafði talat, en í því gekk Gestr í höllina ok bað hann brott ganga. Rauðr svarar: “Ek hygg þetta sæti nú eigi verr skipat en áðr.” Gestr greip þá í lær honum ok kippir honum ór sætinu ok setr hann niðr við hallargólfinu svá hart, at beinin brotnuðu í honum; ok varð hann aldri at þrifum síðan, ok var hann í brott borinn. En konungr gaf Gest þetta ekki at sök. Undruðust allir menn afl hans, ok leit hverr til annars. Þat var enn einn tíma, at Gestr var seinn til sess síns. Eiríkr konungsson settist í sætit; konungr bað hann þar eigi sitja, en hann sat sem áðr. Litlu síðar gekk Gestr í höllina ok fyrir Eirík ok stóð þar litla stund ok mælti: “Þú mant þykkjast eiga ráð at sitja hér.” Ok gekk í brott síðan, ok út til húss síns. Eiríkr gekk út eftir honum, ok áðr Gestr hefir lokat húsit, kom Eiríkr at ok bað hann upp láta. Gestr gjörði svá, ok þó heldr seint. Gengr Eiríkr inn ok sér, at þar er tjaldat með hallarbúningi svá vænum, at öngvan þóttist hann fyrr þvílíkan sét hafa. Hann var víða gull lagðr ok gjörr með inum mesta hagleik; dúkarnir lágu niðri á jörðina, víða silkiofnir. Eins manns hvíla var í húsinu, en salúnit yfir sænginni var gullskotit pell, ok svá hægindisverit. Uppi yfir hvílunni var einn gullhringr mikill; konungsson tók ofan hringinn, ok sá, at hann var í þrettán hlutum, ok í sumum hlutum lýsigull, en í sumum rautt gull; eigi þóttist hann sét hafa jafngóðan grip. Hann mælti við Gest: “Vilt þú selja mér hringinn?” “Eigi vil ek þat,” sagði Gestr, “ok ætlar þú mikinn örleika mun okkarn: þá er þú komt ór hernaði, var borit heim skrúð ok skarlat ok góðir gripir, ok bað ek þik einskis, enda bautt þú mér ekki; þú settist í sæti mitt, ok sá ek þat at þér þótti við of mín vetrvist.” Konungsson svarar: “Ek vilda reyna svinnu þína, Gestr, því settumst ek í sæti þitt; eða hvat heitir hringrinn?” Gestr svarar: “Af sindri ok seimi var sægrími gjörr, eða hvat er þetta?” Konungsson svarar: “Þat er sindr harðast, er leikr um hjarta manns, hugarangr allmikit, en rautt gull er seimr, en lýsigull er sægrími; en hringrinn er gjörr í minning þess manns, er hugarangr hefir haft, at hann skuli því oftar minnast sinna harma, er hann sér hann fyrir augum sér, ok kalla ek hann Gáinn.” “Vitr maðr ert þú, konungsson, því at sá maðr hafði hugarekka, er hringrinn var gjörr.” Konungsson sá, hvar stóðu kistur þrjár í húsinu; hann bað Gest fá sér luklana, at lúka upp kistunum. Gestr fekk honum tvá lukla, ok heldr seint, en settist á ina þriðju kistuna. Konungsson lýkr upp kistunum, ok sér, at þær eru tómar, ok hugði at þar hefði í verit húsbúningrinn ok hvíluklæði Gests. Eiríkr bað hann fá sér inn þriðja lykilinn, at lúka þeirri upp, er hann sat á. Gestr sagði þat eigi verða mundu, nema þeir þreytti orku um. “En þó kann vera, at þeim þykki þá sannast illgetur sínar á mér, ef ek gjöri þér harðleikit.” Hann kvað þá vísu:

Eiríki óx nú at meiri forvitni á, at sjá í kistuna, sem Gestr kvað þetta, ok bað hann upp lúka. Gestr bað hann þá eigi sér um kenna, þó at honum væri þá verra í hug en áðr. Eiríkr hét góðu um þat. Gestr fekk honum þá lykilinn, ok stóð upp af kistunni; en Eiríkr lauk upp ok fann þar í enda kistunnar mörg smíðartól, forkunnar vel gjör. En í kistuna var felld ein brík, var þar öðrum megin klæði eða pakki af skarlati, ok um utan léreft; en er hann rakti í sundr, var þar í innan pellsklæði ok þar næst silkidúkr, en í dúknum var meylíkneski, klætt guðvefjarpelli, ok fögr58 ok lífligt, at hann hugði, at líf mundi með vera, ef fylgt hefði hiti ok mál. Eiríkr mælti þá: “Undarliga fögr mær man sú vera, er þetta líkneski er eftir markat, ok þess strengi ek heit, at ek skal þessa mey eiga, ef hon er ómenguð, eða önga ella, ef hon er á lífi, ok eigi drekka heima fyrri jól í Rúðuborg, en þetta er efnt.” Gestr brosti at ok mælti: “Þetta mant þú aldri efnt fá, ef þú nýtr þinna einna ráða við, en kalla mun ek þik Eirík inn forvitna.” “Þá mantu gefa mér hringinn Gáinn at nafnfesti,” segir Eiríkr. “Fjarri ferr þat,” segir Gestr, “ef ek veit, hvat ek gjöri.” Eiríkr frétti, hvárt hann kynni at smíða með öllum þeim tólum, er þar váru saman komin, er heyrðu til hvers háttar smíðis, er hafa þyrfti. Gestr sagðist þurfa þeirra allra. Þá spurði konungsson, hvárt hann hefði smíðat hringinn ok líkneskit. Enn Gestr kvað þá vísu:

Fenris úlfrinn vissi, hvat hann taug, þá er hann beit höndina af Tý Óðinssyni; ek mun ok gjörst vita, hvar ek hefi frá horfit. Hefi ek smíðat þetta mannlíkan; mundi þér ok mikit um finnast, ef þú sæir þá mey lifandi, er þetta líkneski er eftir markat.” Gestr vildi þá ekki fleira um tala.

4. Nú gengr konungsson brott af húsinu, en menn hans stóðu umhverfis húsit, ok vildu eigi inn ganga á tal þeirra. Eiríkr gengr nú til konungshallar, ok segir upp heitstrenging sína ok allt viðrtal þeirra Gests, en konungr ok drottning ok öll hirðin varð hljóð við þetta, ok sögðu, at vélar Gests hefði ollat þessi ógiftu. Ok er várar, spyrr konungr son sinn, hvat hann ætlar sinna ráða. Eiríkr sagðist ætla ór landi með 30 skipa, at leita at konuefni sínu. Konungr bað hann leitast um við Gest, at hann réðist til ferðar með honum; en Eiríkr segist varla kunna at biðja hann hér mikilla muna um, en þó gengu þeir til stofu. Gestr stóð upp í móti þeim, ok fagnar konungi vel, “ok eruð þér sjaldkvæmir hér, eða eru þeir nokkurir hlutir, er þér vilit mér til segja.” Konungr svarar: “Þat vilda ek víst, at þú réðist í ferð með syni mínum, ok værir í ráði með honum, at hann kæmi fram heitstrenging sinni, því at mér þykkir nokkut af þínum völdum hlotist hafa”. Gestr mælti: “Eigi veld ek ummælum sonar yðar, þó at ek vilda eigi verja honum afli at sjá eignir mínar, eða læsa fyrir honum, svá hann bryti þær upp. Nú mun ek fara með honum, ef hann játar, at ek ráða einn fyrir okkru liði ok sjálfum okkr, meðan vér erum í þessi ferð.” Eiríkr játaði því. Þá bað Gestr standa skipabúninginn; en svá sem þaðan leið nokkurr tími fram á sumarit, eigi allskammt, þá kom Eiríkr at máli við Gest, ok spurði, hvar til hann ætlar at bíða, en hann kvað enn ekki of seinat.

5. Gestr bað nú Eirík búa 80 riddara, þeirra er hann fengi vitrasta ok röskvasta til vápns, ok 20 sveina ok matgjörðarmenn til innar léttari þjónustu. Ok er þetta lið er albúit, segir Gestr, at þeir skulu ríða Þélarveg ok fara landveg. Konungr fylgir syni sínum á veg; þykkir drottningu ok öðru fólki mikit fyrir at skilja við Eirík. Ríða þeir nú brattan veg, þar til er hamrarnir váru brotnir ok Þélargata var rudd; var þar sléttr vegr svá breiðr, at aka mátti tveim vögnum eða þrimr senn, en hávir veggir tveim megin, at ekki sá upp yfir sik, nema heiðan himin; var þar fullt hvert gil ok gljúfr af grjóti, ok eitt hlið brotit á grjótveggnum, þar sem ríða átti af til áfanga. Nú koma þeir þangat til ok stíga af hestum sínum. Gestr brá þá upp hringnum Gáinn undan yfirhöfn sinni ok mælti: “Hér er sá hringr, er ek veit flesta kosti þá hafa, því at þeim manni má eigi granda eldr né snjár, vötn eða eitrkvikindi, ef hann hefir á sér. Hafið þér nokkra freistni af, herra, at eiga hann fyrir yðra vetrvist?” Konungr leit á hringinn, ok mælti: “Þetta er allmikil gersimi, ok virðist mér svá sem þér muni hans meiri þörf nú, ok vil ek, at þú eigir.” Gestr mælti: “Þetta var mér spurn, konungr, því at hann gef ek engum manni at sinni, ef ek veit, hvat ek gjöri. En vita vilda ek, hvárt þú hefðir meira hug á eigingirni eða ferð sonar þíns, hversu hon tekst til. Nú skal ek honum trúlega umbuna þessi þín orð, ef ek vinnumst til.” Settust síðan niðr ok drukku, gjörandi sér skemmtan at orðum Gests, ok töluðu, at fullt hefði hann unnit til vetrvistar, er hann hafði ruddan þann veg, er þá höfðu þeir sét, ok þat væri heldr trölls en manns. Gestr brosti at ok mælti: “Sá gengr eigi einn til skógar, er nokkurr fylgir.” Eftir þetta skilja þeir konungr ok Eiríkr, ok biðr konungr vel fyrir þeim. Ok er þeir Eiríkr koma á slétta völlu ofan af fjallinu, ríða þeir Gestr síðar, því at hann lét, at honum væri svá þungt, at eigi mætti hann ríða, ok lét sér kynliga. En fyrir einum moldbakka tók fram ór mannshandleggr skininn. Gestr mælti: “Fáir munu þik prýða.” Hann hleypti niðr á hringnum ok reið veg sinn eftir, þar er aðrir riðu undan; en Eiríkr veik aftr hesti sínum, ok tók hringinn. En er hann kom eftir, spurði Gestr, hvat hann hefði dvalit, en Eiríkr sagði. “Þat gjörðir þú vel” sagði Gestr; “vil ek þér þat segja, at svá harðir mannshugir liggja stundum á hring þessum, at ek má þá eigi á honum halda. En því kom ek honum niðr í auðkenndum stað, at ek þóttumst þar heldr mundu finna hann; en ek ráðinn til, at hverfa þegar aftr, er af mér liði sá inn grimmi hugr, ok því reið ek síðar, at ek vilda eigi at aðrir yrði varir við þessa kynligleika.” Eiríkr sagði svá vera mega.

6. Þat er eigi sagt, hversu lengi þeir riðu landveg, en hins er getit, at þeir komu á slétta völlu undir fjallshlíð eina; á þeim velli stóðu stórir steinar ok fagrir hamrar. Gestr gekk at þeim steininum, er mestr var, ok drap við hendi sinni; urðu þar þegar dyrr á. Gestr gekk inn í steininn ok út litlu síðar, ok með honum dvergr ok dyrgja; þau váru lág ok skammt upp klofin, skammleit ok nasabrött. Þau heilsa Eiríki konungssyni, en hann spurði þau at nafni. Dvergrinn sagði: “Ek heiti Svamr, en kerling mín Svama.” Þá mælti Gestr: “Ek hefi beðit dverg þenna, er verit hefir fóstri minn, at hann mundi ljá þér skip um hafit, at sigla til þeirra landa, sem ek vilda til fara, en hann lét seint við.” Eiríkr spyrr, hverja leigu hann vill eftir taka. Dvergrinn: “Ef þú vill vera minnigr, ok fara fram ráðum Gests, þess er mik kallar fóstra sinn, man þá duga at nokkru hófi, ef auðna vill til falla, en eigi elligar.” Eiríkr sagðist því játat hafa. Nú gengu þeir til sinna manna, því at Gestr hugði svá fyrir, at dvergarnir yrði eigi öðrum mönnum fyrir augum. Þeir sofa nú af náttina. Létu þeir Gestr ok Eiríkr koma flesk mikit ok smjör leynilega til steinsins um nóttina; ok er þeir vöknuðu, gengu þeir tveir saman til steinsins. Var þar úti dvergrinn ok dyrgjan, kát ok brosleit, ok fögnuðu þeim allvel ok báðu þá hafa þökk fyrir þann mikla kost ok inn fagra, er þeir höfðu þeim gefit. Dvergrinn gekk þá at einum miklum bjargsteini ok klappaði á hamri sínum, en bjargit stökk í sundr, svá at dyrr urðu á. Þar var inni skip harðla vænt, með öllum reiða, at Eiríkr þóttist ekki þvílíkt sét hafa. Svamr talaði þá: “Þess skaltu njóta, Eiríkr, at ek ok kerling mín ok börn erum komin í þitt land ok erum þínir þegnar; þess annars, at þú ætlar í ferð þá, er mér þykkir allmikit á liggja at vel takist; þess ins þriðja, at fyrir bítr, at fóstri minn leggr á allan hug þér at fylgja. Nú er hér skip, er ek vil ljá þér, ok mæli ek þat um, at á fáist annars manns rúm, þá er annat er skipat, ok þangat sé jafnan byrr, er þit vilit sigla. Nú legg ek hér til mína giftu ok kerlingar minnar, at ykkr takist vel.” Eftir þat minnast þau við Gest, ok æptu hástöfum, ok fóru í stein sinn, ok laukst hann þá aftr. En þeir gengu til sinna manna ok báðu þá klæðast ok ganga með sér ok sjá skip í einum helli, harðla vænt með öllum reiða. Settu þeir þat fram á sjó, ok varð þeim þat auðvelt. Gestr bað þá þar á ganga; þeir fréttu, hvat af skyldi gjöra sumu liðinu. Gestr kveðst þat mundu annast. En svá sem fjölgaðist fólkit, þá fekkst æ annat rúm, er annat var skipat; ok er þeir höfðu hlaðit skipit sem þeir vildu, varð hvárki of sett at borðum né rúmum. Kom þá á blásandi byrr, ok sigldu þeir í haf, ok helzt sá byrr allt þar til, er þeir sjá upp koma fagrt land ok stóra borg með vænum turnum.

7. Þat er nú at segja, at svá sem þeir sjá land þetta, þá spyrr Eiríkr Gest, ef hann veit nokkut til, hvat land þetta er. Gestr svarar: “Þat hygg ek, at þetta land þekki ek, ok heiti Hólmgarðr. En austr af landinu er Galitía, en norðr af Kænugarðr ok Rússland, Kjarálaland, Risaland, Kvenland, Einfætingaland, Smárramannaland, ok mörg önnur smálönd, ok margir konungar eru yfir þessum ríkjum. Er þetta kallat Hólmgarðaríki allt um lengra, en sumir kalla Tartararíki. Allir smákonungar eru lýðskyldir sjálfum Hólmgarðskonungi. Nú erum vér komnir at Hólmgarði, þar sem Kænugarðar liggja norðr af, ok at borg þeirri, er Kastellam heitir; hon er höfuðborg mest nálæg, en kaupstaðrinn út af borg heitir Aspes. Hér ræðr fyrir borg þessi ok ríki því, er hér liggr til af Hólmgarði ok Kænugörðum, jarl sá, er Roðbert heitir. Hann er svá fróðr, at hann talar allar tungur, þær er mér er sagt at um heiminn muni ganga; hann er ok svá vitr, at hann kann nær til alls ráð; fátt kemr honum á óvart, þat er honum má skaðsamligt vera. Ekki kalla ek hann góðráðan vera, því at í því þykkir mér hann lítit eiga. En þó munuð þér þenna jarl heim sækja. Hann mun taka vel við þér, því at hann veit, at þú ert tigins manns son ok langt at kominn. Hann mun spyrja, hvert þú ætlar at sigla; þú skalt segja, at þú ætlar út yfir hafit; hann mun segja sumarit mjök áliðit, ok mun hann bjóða þér í borg vetrsetu ok liði þínu, er þú hefir ekki margt. Þat skaltu þiggja, ok bið hann fá þér einum samt ok þínu liði drykkjustofu ok svefnhús ok þau herbergi, er þér megið vel í vera; seg, at menn þínir eru svefnstyggir ok skapillir við drykk, ok lát þér ekki annat líka; en jarl mun þó eigi aftr taka sitt boð. Hann mun spyrja eftir glöggliga, hversu margmennr þú hefir farit, en þú skalt segja, at þú hafir haft 80 riddara ok 20 þjónustumenn. Jarl mun segja, at einum fleira hafi farit um hafit; þú skalt þess berlega synja ok allir þér, sem þar liggi við líf yðvart; segit þat ok, at ekki lífs kvikindi hafi með yðr farit. Kom þér jafnan á tal við jarl, því at af honum máttu mikit hyggnast. En skilja munum vit nú fyrst at sinni”. Hann steypir sér þá út af borðinu í kaf; en Eiríkr siglir at landi. Jarlsmenn sá skipit ok sögðu jarli, at þeir hefði eigi skrautligra skip sét; ok þat væri steint fyrir ofan sjá ok víða rennt gulli í skurðina, er á höfðunum váru; þeir höfðu ok dýr klæði at seglum ok tjöldum, ok sögðust ætla, at tilkvæmdarmaðr mundi stýra skipinu. Jarl kallar þá ráðsmann sinn, ok biðr hann bjóða heim skipherranum, ef hann er tiginn. Hann gjörir sem honum var boðit; gengr fyrir Eirík ok kveðr hann, því at honum var sagt, at hann var þeirra formaðr. Hann spyrr hann at nafni ok ætt, en Eiríkr segir honum. En er sendimaðr hefir gjört sitt örendi, gengr hann ok segir jarli. Ok er hann spyrr, at Eiríkr hefir hann heimsóttan, gengr hann í móti honum með sínum mönnum, ok fagnar honum með mikilli blíðu, ok býðr honum til veizlu, en Eiríkr þiggr þat. Jarl spyrr hann, hvert hann ætlar at halda með svá litlu liði; en hann sagðist ætla út yfir Grikklandshaf ok kynnast við útlenda höfðingja ok nema svá góðra manna siðu; en þat þótti þá mikil frægð í þann tíma ríkum mönnum. Ok er jarl heyrði, at Eiríkr ætlaði at sækja heim ríka höfðingja, þá hugði hann, at hans frægð mundi at víðara fara, sem hann veitti honum meira heiðr; bauð hann Eiríki með sér at vera um vetrinn ok öllu liði hans. En Eiríkr þá þat með blíðu ok bað hann fá sér drykkjustofu ok svefnhús einum saman ok önnur herbergi; sagði, at menn hans váru illir við drykk ok ófyrirlátir, ef þeim hniti við. En þó at jarl teldi hér á nokkur tormerki, þá vildi hann þó eigi taka aftr boð sitt við Eirík. Hann spurði þá at vandliga, hversu margmennr Eiríkr væri. Hann sagðist hafa 80 vildarmanna ok 20 þjónustumenn. “Ok einum meir,” sagði jarl. “Nei,” sagði Eiríkr, “eigi komum vér fleiri saman á þetta land.” “Þá mun verit hafa,” segir jarl, “hestr eða haukr, hani eða nokkut lifanda kvikindi; þannig leizt mér svipr yfir skipi yðru, þá er þat var í landssýn.” Eiríkr bað jarl eigi þat ætla, at hann lygi þat at honum, er til einskis kæmi; ok lagðist þar niðr þetta mál, ok er Eiríkr með jarli í góðu yfirlæti.

8. Svá er sagt, at einn tíma fyrir jól, um nótt eina, spruttu upp fjalir þrjár ór skoti því, er var um sæng Eiríks; þar var þá kominn Gestr ok bað hann upp standa ok fara með honum, ef hann vildi sjá mey þá, er hann hafði heitstrengt at eiga. Eiríkr klæddist þá pellskyrtli ok batt gullhlað um enni sér; sverð tók hann í hönd sér. Gekk Eiríkr þá út um þilit, en Gestr kom í lag fjölunum, svá at ekki nývirki mátti þar á sjá. Þeir gengu þá niðr í jörð, þar til er þeir komu í afhús eitt; en í jarðhúsinu var vatn eitt, ok mátti ganga með öðrum veggnum, en vatnit tók í sumum stöðum inn undir annan vegginn. Gestr mælti þá: “Roðbert jarl hefir látit gjöra jarðhús þetta ok koma yfir vatnit veggnum, því at hann þóttist hólpinn, ef menn yrði vísir jarðhússins, ok veitti honum fyrirsát, ef hann kastaði sér á vatnit ok kafaði út undan veggnum.” Gestr gekk nú þar til, er hann kippti upp hurðum þrimr; þá váru þeir komnir í stofu eina; þar váru inni konur tvær svá vænar, at Eiríkr þóttist engar sét hafa jafnvænar; þar þóttist hann þekkja konu þá ina yngri, er hann hafði fyrr sét líkneskit eftir markat. Þær konur runnu á háls Gesti, ok varð þar fagnafundr mikill með þeim, ok settu hann í milli sín, ok nefndu Jón.

9. Ok er þeir hafa eigi lengi setit, talar Gestr til Eiríks: “Þú hefir fylgt mér ór þínu landi sakir forvitni þinnar, en nú mun ek lýsa fyrir augum þér með einni frásögn. Ok er þat upphaf, at Svipdagr hét jarl, hér fyrir borg Kastellam, ok því ríki, er hér liggr til, ok Kænugörðum, ok þeim öllum borgum ok bæjum ok öllum ríkjum þeim, er þar til liggja. Hans faðir var Dagr sterki; faðir Dags hét Jón; þeir langfeðgar hafa ráðit fyrir ríkjum þessum fram í ættir. Svipdagr átti sér drottningu þá, er Líkordes hét, hon var dóttir Philippí konungs af Flæmingjalandi; þau áttu tvau börn, hét Jón sonr, en Marsilía dóttir. Erum vér nú hér komin þrjú mæðgin. En þá er ek var átta vetra, en Marsilía tvævetr, þá kom Roðbert hingat með fjölda skipa ok óflýjanda her, ok var nýkominn af Serklandi, ok hafði með sér víkinga ok blámenn ok margt illþýði. Hann hafði ok herjat um Austrveg, ok fengit þar þrjá gripi svá ágæta, at slíkir munu eigi finnast. Einn er hringrinn Gáinn, ok drýpr af honum hina níundu hverju nátt gull, svá at maðr má sik sæmiliga halda með því fé; annarr er sverð, er hann kallar Sigrvendil, ok á sá jafnan sigri at hrósa, er þat berr; þriði gripr er hjálmr, er heitir Ægir; aldri er maðr svá lítilmótligr, ef hann hefir á höfði sér, at hann sýnist þá eigi ógurligr. Þau álög ok hamingja fylgja þessum gripum, at þeim manni, er hann hefir þá á sér, má eigi granda sjór eða vatn, eigi eitr eða eldr, eigi eitrkvikindi, né eggjar. Nú svá sem Roðbert var á land kominn, sendi hann þegar menn til jarls með þau kostaboð, hvárt hann vildi heldr berjast inn næsta dag er kæmi, eða flýja land ok drottning sína fyrir honum. Svipdagr jarl var hermaðr mikill ok hafði aldri á borizt fyrir honum; sagðist heldr vilja berjast en flýja land sitt, ok lét þegar bera herör þangat frá borg, sem ganga mátti fyrir ófriði Roðberts, en hann sjálfr bjó her sinn til orrustu. En er Roðbert var sagt kjör jarls, þá æstist hann þegar samdægrs til bardaga. En jarl gekk út af borg, ok varð þar hörð orrusta, ok ekki löng fyrir dags sakir; hafði Roðbert lið miklu meira, ok er hann sá, at eigi skarst ór með þeim fyrir harðfengi jarls ok borgarmanna, lét hann halda upp friðskildi, ok sváfu af þá nátt.

10. Þessa nátt dreif svá mikit lið at jarli, bæði af kaupstaðnum Aspide ok annars staðar af borgum ok bæjum nálægum, at hann hafði nú litlu minna lið en Roðbert. Ok er Roðbert sér þat, þá fylkti hann liði sínu þar er váru hæðir nokkurar ok vígi gott. Sló nú skjótt í bardaga inn harðasta. Jarl var á hesti, ok hafði mikit riddaralið með sér, en var sjálfr inn harðasti maðr, ok veitti hann svá harða atsókn, at lið Roðberts jarls hörfaði allt ofan af hæðunum. Nú eggjar hann herinn, því hann hafði einvalalið, vel búit at vápnum ok klæðum, en sjálfr öruggr til riddaraskapar ok forráða fyrir fylkingum; hans lið var margt á hestum, ok gjörði þat mikinn skaða á mönnum jarls. Var þat lengi, at eigi mátti sjá í milli, hverir sigrast mundu. En svá sem á leið á daginn, dreif lið at jarli, ok sneri þá mannfallinu í lið Roðberts. Sér hann nú, at hann mun eigi sigr fá á þeim degi, lét hann þá bregða upp friðskildi. En með því at dimmaði af nátt ok atkvæðum þeim, er stóðu af vápnum Roðberts, at hann mátti eigi ósigr fá, þá hugðist jarl at vinna sigr at ærnum degi á Roðbert. Jarl ríðr nú með liði sínu til borgar ok uggir ekki at sér, því at þeir váru kallaðir griðníðingar, er hlypi á aðra um nætr, frá því er hvítum skildi var upp haldit ok til þess, er rauðr skjöldr var á loft borinn um morguninn, eða herblástr væri blásinn til ófriðar.

11. Nú er Roðbert kemr til skipa, þá lætr hann menn sína drekka sik glaða. Eftir þat kallar hann saman herinn hljóðliga ok tekr svá til máls: “Þat er yðr kunnugt, at jarl þessi er svá illr viðreignar, at hann hefir náliga komit oss á flótta, ok þat hefði eigi fyrir farist, ef vér hefðim eigi upp brugðit friðarskildi; dreif at honum nú ok lið af öllum áttum. Ætla ek nú eigi at hætta til fleiri funda okkarra, þeirra er jafnmikill mannháski sé í; skuluð þér nú herklæðast sem hraðast, ok koma á óvart, höggva upp borg, ok ganga inn með ópi ok eggjan.” Þeir gjörðu nú svá. En þó at lið væri mikit saman komit, þá urðu flestir felmsfullir ok ráðlausir, ok vöknuðu af svefni við heróp ok vápnabrak. Svá var sem Roðbert væri vísat til, hvar jarl hvíldi; slógu þeir hring um þau herbergi ok brutu upp. Jarl spratt upp í línklæðum ok varðist vel. Lét Roðbert sækja at svá fast, at jarl fell. Lét hann þá drepa flesta menn, þá er mest váru vináttubundnir við jarl. Varð því engi mótstaða; gengu þá flestir á hans hönd,66 því at öllum sýndist hann ógurligr undir hjálminum Ægi. En með því, at þat var siðr hermanna, at fella konunga frá ríkjum, en kasta sinni eign á fé ok ríki, töluðu þat margir heimskir menn, at þat væri þess eign, er sótti. Lét Roðbert þá gefa sér jarlsnafn. Varð hann þá víss, at ek var sonr Svipdags jarls; lét hann þá taka mik, en allir lofuðu vöxt minn ok vænleik. Jarl brá sverði ok vildi höggva mik niðr við hallarmúrnum, en í því gekk at drottning, móðir mín, ok bað mér lífs. Jarl neitti því ok mælti síðan: “Með því at ek ætla þik mér til drottningar, þá mun ek eigi drepa hann fyrir augum þér.” Jarl bað menn sína sökkva mér í sjávardjúp fjarri löndum ok höggva mik þar ok færa sér blóð mitt. Til þess urðu menn ekki fúsir, því at þeir ætluðu at hefnd mundi fyrir koma. Hirðmenn tveir eru nefndir; hét annarr Hringr, en annarr Eilífr; þeir höfðu lengi verit með föður mínum ok þjónat honum trúliga. Þeir buðust til þess verks, ok var oss fenginn einn bátr; reru þeir með mik undan landi. Þá mælti Hringr: “Þat er vili okkarr bræðra, at gefa þér líf, þó at vitum þat okkarn bana.” Þeir tóku mér blóð ok létu koma í ker eitt ok bundu yfir. Síðan fluttu þeir mik í hólm þann, er Ilmarhólmr er kallaðr, því at þar skorti eigi allskonar grös ok epli at lifa við. Síðan reru þeir at landi ok sögðu jarli, at þeir höfðu drepit mik ok steypt bolnum fyrir borð. Jarl beiddist at sjá blóðit. Þeir réttu fram kerit, en jarl drap fingri sínum í blóðit ok brá í munn sér ok mælti: “Þetta er lifanda manns blóð, ok hafið þit svikit mik ok gefit líf Jóni jarlssyni; skuluð þit nú ykkar líf fyrir gefa.” Síðan lét hann taka þá Hring ok Eilíf ok setja milli elda tveggja, því at þeir vildu eigi segja til Jóns; ok brunnu þeir þar báðir til dauðs. Eftir þat leggr jarl fé til höfuðs mér, 12 merkr silfrs, ef nokkurr kynni honum til mín at segja. En með því at flestum verða skaptir óhappamenn, ef þat er ætlat, þá fór mér ok svá.

12. Maðr er nefndr Haki, búkarl einn, ok reri jafnan til fiska. Þat var einn dag, at hann reri hjá hólminum, at hann sá, at maðr var á skóginum í limum uppi ok skemmti sér. Honum kom í hug, at ek munda þar vera, ok hversu mikit fé jarl hafði lagt til höfuðs mér; ætlar, at hann muni fá fullfengi fjár, rær at landi ok ferr skyndiliga á fund jarls, ok segir honum, at hann hafi sét mann í Ilmarhólmi, ungan ok vænan, ok segist þat hyggja, at Jón mundi vera. Jarl bað menn sína fara til hólmsins; Haki fór með þeim. Þeir kómu til hólmsins, leituðu menn, ok fundu mik eigi; þá slógu þeir um skóginn ok leituðu minn svá. Haki67 fór fyrir, en ek tók upp fuglaskeyti, ok skaut ek í auga honum ok út um hnakkann, ok fell hann dauðr niðr. Jarl reiddist þá enn af nýju. En ek hafða ekki vápna utan fuglaskeytin, er ek veidda með til matar mér, ok urðu þeir af því lítt sárir. Varð þat at síðustu, at ek fell til fóta jarli, ok lagða ek höfuð mitt í kné honum, ok allt á hans vald. Jarl bað þá binda mik ok flytja til lands ok þaðan til skógar, ok fylgdi mér hirðin öll ok Roðbert jarl; allir menn hörmuðu mik. Ok í því er ek var búinn at binda í eikrnar, ok þær váru saman sveigðar, þá gekk þar at frúin móðir mín, ok bað mér lífs, því at hon vissi eigi, at ek hefði fundinn verit, því at jarl leyndi. Hon sótti fast þetta mál, sagði, at hon skyldi þegar svíkja hann, er hon mætti, ef ek fengi þenna dauðdaga fyrir augum henni. Þar kom, at jarl bauð, at mik skyldi setja í stokk á eyðimörk utanborgar; en því kvikindi var öngu lífs at vænta, er á nótt var utanborgar, hvárki menn né fénaðr, fyrir ylgi þeirri, er lá á skóginum, ok öðrum eitrkvikindum, ok er svá víða um landit, þegar sólu hallar. Þá var ek í stokkinn bundinn. Fór við mér miðjum digr járngjörð, ok læst niðr í stokkinn; mörg bönd hafða ek önnur, þau í beini stóðu. Jarl lagði ríkt við, ef nokkurr hjálpaði mér, at sá skyldi lífinu týna. Eftir þessa umbúð riðu menn síðan heim til hallar ok læstu borgarhlið, ok þótti öllum mér víss dauði.

13. Nú sem menn koma heim um kveldit, er frúin móðir mín mjök hrygg ok harmsfull. Hon hugsar nú um, hversu hon mætti helzt hjálpa mér; síðan sendir hon þjónustumey sína með hunangsbyttur tvær, ok lét koma á fingr henni gull þat, er hana mátti eigi sjá. Þat gull höfðu átt móðurfrændr mínir, Svá var þat með mörgum náttúrum, at varla mátti sá maðr farast, sem þat hafði. Mærin fór þar til, er hon fann mik, þar er ek sat bundinn í stokknum. Hon dreifði hunanginu umhverfis stokkinn ok á stokkinn. Því næst gaf hon mér fæðu ok reið á mik allan hunanginu ok lét í munn mér hunangslifr. Hon lét gullit á fingr mér; hon skar bönd af höndum mér ok fótum ok breiddi yfir mik skikkju sína; eftir þat fór hon á brott. Veðr var kalt, ok kól mik mjök. Ok er af var þriðjungr af nótt, þá heyrða ek hark mikit í skóg, svá mikit, at hver eik brotnaði um þvera aðra. Því næst kom fram einn ylgr svá mikil, at hana bar litlu lægra en limar á skóginum. Hon var fótlág ok búkdigr, halalöng ok höfuðmikil; þótt hundrað riddara væri í móti henni, þá hefði hon skjótt alla í helju ok sá ek þá fyrir vísan bana minn. Kom mér þá í hug trúa sú, er boðin var fyrir utan hafit, ok þat, at sá mundi mikill, er skapat hafði himin ok jörð ok alla skepnu; staðfestist mér þat í hug, at ek skylda þann sið fylla, ef ek kæmist heill í brott. Ylgrin fór sleikjandi um grasit ok um stokkinn, er hon kenndi hunangsþefinn. Hon sleikti mik milli hæls ok hnakka. Móðir mín hafði sent mér kníf ok belti, ok helt ek á knífnum. En þá er hon hafði sleikt mik, þá rétti ylgrin tunguna í munn mér, því at hon kenndi hunangsþefinn. Ek beit í tunguna, ok rak ek á rauf fyrir ofan, ok helt ek þar í, en aðra höndina rétta ek inn í munn ylginni ok skar ór tunguna í tungurótunum, ok hon brá við hart, svá at hon hafði á lofti allan stokkinn ok braut hann í sundr. Var ek þá lauss. Hafða ek þá tunguna ór ylginni, en hon lá í fjörbrotum, þar til er hon dó. Svá hlífði mér sá átrúnaðr, er ek hafða fest mér í brjósti, at ylgrin lagði hvárki at mér tennr né klær, heldr en væra járn glóanda. Tók ek þá yfir mik skikkjuna ok hljóp ek í brott ór þessum stað, þar til er ek kom undir stein einn; mátta ek þaðan hvergi fyrir kulda, því at sýldi benjarnar, ok leið þá yfir mik öngvit. En er ek vitkaðist, var ek kominn í faðm kvikindi nokkru, ok hljóp þat með mik óðfluga ok lagði mik niðr í steini nokkurum. Þetta var dvergr ok dyrgja. Þau tóku af mér járngjörðina ok fægðu sár mín í kerlaug, lögðu mik síðan í hægja sæng ok leituðu mér hæginda í öllu. En er sár mín váru mjök gróin, þá mælti dvergr: “Nú megum vér eigi lengr hér vera sakir fjölkynngi þess ok illsku, er líf þitt vill hafa, ef hann má ná.” Eftir þat fluttu þau byggð sína í ríki Vilhjálms konungs, á þá völlu, sem nú eru þau. Dvergrinn talar þá til mín ok sagði, at ek nyta föður míns ok þeirra góðra hluta, er hann gjörði honum. Fekk hann mér þá í hendr hringinn Gáinn ok sagðist hafa tekit hann frá Roðbert jarli, þá er hann var í svefni. En hringrinn hafði lestst í einni samkomu, ok gjörðum vit þá hringinn saman í 12 hlutum, er áðr var í einum; kölluðum hann þá Gáinn, í þá minning, at ek skylda heldr gá minna harma við Roðbert jarl, ef ek kvæmist í færi um. Þat sagði hann ok, at jarl hefði mikinn hug á hring þessum, at tveggja huga mundi orka, hvárt ek gæta á honum haldit; ok fyrir þat gjörðum vit fjóra hluti í hringinn með þeim atkvæðum, at hann skyldi honum aldri ná. Ek nam at dvergnum margar íþróttir ok hagleik. Hann sagði mér ok jafnan, hvat fram fór um háttu Roðberts jarls: hann vildi ganga at eiga drottninguna, en hon beiddi, at hann mundi bíða þrjá vetr, til þess at hon hygði því betr af hörmum sínum. En með því at jarl átti mjök sökótt í landinu, en drottning mjök stórráð, þá lét hann þat leiðast. Ok er sú stund var liðinn heimti jarl fram þessi heit ok beizlu hennar. Hon bað þá, at hann skyldi bíða Marsilíu dóttur hennar um fimm vetr, “ok er þat kvánfang miklu sæmiligra, er hon ung, en ek gömul; man hon ok eigi til föðurdrápsins.” Jarl leiddist eftir þessu, ok festi hér á hug sinn. Þá var ek 16 vetra, er ek rudda Þélargötu ok dvergar þessir með mér; þótti af því leggja upp reyk mikinn á fjallit, af því vér surfum í sundr hvern hamar með undarligum tólum, er dvergrinn hafði gjört. Þá smíðuðum vit ok líkneskit eftir Marsilíu, þat er þú sátt heima í Vallandi; er hon nú tíu vetra, en ek áttján. Hefi ek nú gjört þér nokkura ávísan um þína heitstrenging; skaltu nú kjósa, hvárt þú vilt vera lauss þinna ummæla við Marsilíu eða sækja hana af jarli.” Eiríkr svarar: “Þat skal ek enda, er ek hefi talat, at ek skal þessa mey eiga eða enga.” Bundu þau þat nú með sér. Þá mælti Jón: “Nú skulum vit brott ganga, ok er þó of lengi setit, því at hér er nú hugr jarls.”

14. Nú gengu þeir í brott, ok er þeir koma fram ór stofunni, þá gengr jarl í annan enda jarðhússins, ok tveir menn með honum: annarr Rogerus, en annarr Roðgeir. Þeir höfðu verit með Svipdagi jarli, ok hafði jarl nauðgat þeim til þjónustu við sik. Hann hafði á höfði hjálminn Ægi, ok gyrtr sverðinu Sigrvandli. Jón mælir þá til Eiríks: “Vit megum jarli ekkert illt gjöra, því hann hefir vápn sín; er nú ekki annat til, en hlaupa á vatnit, ok kafa út undan húsveggnum.” Ok svá gjörðu þeir. Jarl mælir: “Hvat skugga var at sjá innar í jarðhúsit?” Rogerus sagði: “Fugl einn fló inn um gluggann ok svipaði um húsit ok svá út aftr.” “Undarligr fuglssvipr,” sagði jarl; skaut hann spjóti því, er hann sjálfr á helt, í innanvert húsit. Þat kom í lær Eiríks fyrir ofan kné, ok var hann þá kominn á vatnit. Eiríkr kippti spjótinu ór undinni ok þerrði af blóðit með kyrtilskauti sínu. Síðan köfuðu þeir út undan veggnum jarðhússins. Þar var á hlið fyrir utan vegginn ok gekk þat undir jarðhússvegginn. Roðbert jarl þerrði af spjótinu ok leit á ok mælir: “Ok er sem blóðdropar sé á spjótsfalnum.” Þá sagði Roðgeir: “Þat er rautt68 vatnsleirr.” Jarl gaf sér fátt um. En þeir Eiríkr lögðust til lands. Þá mælir Jón: “Nú mun efalaust, at jarl grunar, hví þú ert sárr orðinn, en ef þú leynir hann, þá heldr hann þat sannast, at hann hafi særðan þik, ok er þat þinn bani. Nú veiztu, at hér hafa verit tveir kaupmenn í vetr norrænir; heitir annarr Þrándr, en annarr Árni. Þú hefir slegizt á tal við Ingibjörgu, systur þeirra, ok hefir Þrándr gjört sér um þetta við þik mjök óþokkat. Nú er þat ráð mitt, at þú leitir um við Þránd, at þit gjörit svá ráð um, at honum sé kenndr áverkinn.” Ok er hann hefir sagt Eiríki, hverja meðferð hann skal hafa, skiljast þeir at sinni.

15. Nú gengr Eiríkr til svefnhúss síns, ok var þat læst, en hann lauk hverjum lás lykilslaust, ok gekk til sængr hljóðliga, ok vakti upp skjaldsvein sinn, ok bað hann ganga til Þrándar norræna ok segja honum, hverja meðferð hann skyldi hafa. Hann gjörði svá. Eiríkr sat þar eftir ok batt sár sitt; síðan vakti hann tvá trúnaðarmenn sína, ok gengu þeir til skemmu Ingibjargar. Eiríkr settist á tal við Ingibjörgu, sem hann átti vanda til. En sem skjaldsveinninn kom at herbergi því, sem Þrándr svaf í, klappaði hann á hurðina; hinn frétti, hverr þar væri; sveinninn sagði, at hann skipti þat öngu, “en ek hefi við þik erindi þat, sem þér er forvitni á at vita.” Þrándr lét upp hurðina ok leiddi hann inn í herbergit, en sveinninn veik honum á eintal, ok sagði honum bæn Eiríks ok alla meðferð, hversu haga skyldi, ok þar með fekk hann honum fésjóð, sem Eiríkr hafði sendan honum; var þat mikit fé ok frítt í gulli ok silfri. Þrándr varð glaðr við fégjöfina, ok kvaðst gjöra mundi, sem hann bað. Sagði sveinninn svá fallit Eiríki; en Þrándr vakti Árna bróður sinn ok sagði honum orðsendingu Eiríks ok sýnir honum fét; þeir bræðr urðu vel samlaga um þetta. Gengr Þrándr nú í herbergit, þar skipsveinar hans sofa í, ok vakti þá upp, ok bað þá með sér ganga; síðan gekk hann til skemmu Ingibjargar. Eiríkr sat á hvílustokknum, en Ingibjörg lá í sænginni. Var hann svá búinn, at hann var í línklæðum ok undir kyrtill ok kápu síða yfir sér, undir kápunni hafði hann knýtilskauta þann, er hann hafði látit blæða sér í. Þrándr kom at loftinu, sem Eiríkr var í, ok hljóp á hurðina, svá hart, at hon hraut upp. Hann lagði spjóti til Eiríks ok stefndi á hann miðjan; hann sneiddi þá svá til, at spjótið kom á milli fóta Eiríki. Hann brá kyrtilskautanum á spjótsoddinn, svá hann skarst í sundr; varð þá blóðugt spjótsskaptit ok svá sjálft spjótit. Hann hleypti þá blóðbandinu af sárinu ok blæddi þá mjök, en brá því undir belti sér. Eiríkr spratt þá upp, en Þrándr hljóp út, ok í því gekk inn Árni, bróðir Þrándar, ok bauð Eiríki sjálfdæmi fyrir þetta it illa verk. Var þetta ráð stofnat svá slægliga, at engi hugði annat, en Þrándr hefði særðan Eirík. Sögðu þat vánum síðar hafa fram komit.

16. Þetta fló nú sem fiskisaga, at Þrándr hefði sært Eirík. Sendir Eiríkr eftir Roðbert jarli ok lét segja honum, at hann væri sárr. Jarl kom skjótt ok batt sár Eiríks. Hann vildi nú vita, hvárt þat sama er blóðit, sem Þrándr hafði á spjótinu, ok drap á tungu sinni ok skildi, at þat var allt eitt blóð ok þat, er Eiríkr hafði blætt. Jarl frétti þá eftir í hljóði þá menn, sem hjá höfðu verit, um þenna áverka, ok sögðu allir, at Eiríkr hefði af Þrándi sárit fengit, því at engi vissi annat. Sár Eiríks greri skjótt, ok varð hann heill fljótliga. Oft var hann á tali við jarl, ok nam hann at honum margar listir ok ýmsar tungur. Oft lét jarl riddara ríða í burt ok skemmta sér, ok reyndist Eiríkr afburðamaðr í öllum riddaraskap ok atgörvi; lofuðu menn hann mjök. Jarl sagði þat víst, ef hefnt væri fótarsársins. Þat hugði jarl, at Eiríkr mundi hefna sín, ef Þrándr hefði veitt honum sárit, ef eigi væri önnur brögð í. Af þessum orðum jarls kom Eiríkr at máli við Þránd ok Árna, sagði, at jarl færði honum til hræðslu ok brigzla, er hann hefndi sín eigi, ok því renndi hann jafnan grunum í, hvárt hann hefði særðan hann. “Nú er svá komit tímum, at skipum er óhætt at sigla, ok er þat mitt ráð, at þit siglið heðan.” Eiríkr gaf þeim bræðrum góðar gjafir en Ingibjörgu kvenbúning ok marga gripi aðra. Skildu þau öll með vináttu, ok sigla þeir norðr til landa ok þóttu inir beztu kaupdrengir, ok eru þeir nú ór þessari sögu. Lék nú sá orðrómr á, at því koma þeir bræðr sér svá fljótt í braut, at Þrándr hræddist hefnd; dró nú af inn mesta grun af jarli. Eiríkr virtist öllum mönnum vel af gleði ok lítillæti ok fégjöfum; hann var ok vitr maðr, ok sóttu margir traust til hans til góðra ráða.

17. Svá er sagt at þá Eiríkr lá í hvílu sinni, at Jón kom til hans, bað hann upp standa ok ganga með sér. Hann gjörði svá. Þeir gengu allan þann sama veg sem fyrr, er Jón hafði grafit ór jarðhúsinu upp í svefnskemmu Eiríks. Þeir komu í skemmu þá, er þær mæðgur sátu í; þær heilsuðu þeim vel. Síðan settust þau niðr. Þá mælir Jón til Eiríks: “Nú skal ek segja þér tiltekt mína, þá sem ek hefi haft í vetr: ek hefi grafit dyrr á fjallinu Aspide ok fellt þar í hurð ok stórviðu ok græntyrft yfir. Fjallit er fullt af vatni. Þar hef ek búit í skip, ok 80 manna, þeirra sem í landinu eru mest virðir ok ríkastir, þá hef ek tryggt undir mik með fégjöfum. Ek hefi ok búit skip þitt, ok flýtr þat búit fyrir landi. Nú vil ek, at þú biðir jarl, at hann stefni þing á völlum þeim, sem út eru af borg. Þar eru sléttlendi ein upp í fjallit ok ofan at sjá; fyrir framan völluna flýtr skipit. Þar skulu þá á komnir menn þínir allir; en fyrir ofan völluna eru dyrr þær, er ek hefi á fjallinu grafit. Nú vil ek vita, hvárt þú hefir at geyma hringinn Gáinn, síðan þú lézt hann á hönd þér.” Eiríkr sagðist víst varðveita hann. Jón sagði: “Vissa ek, at þú tókst hann af höndinni, ok vilda ek reyna vizku þína. En ef jarl setr þingit, þá skaltu ganga vápnlauss fyrir jarl með ágæta gripi ok hringinn í hendi. Jarlinn mun kenna hringinn ok ætla, at þú munir vilja gefa honum. Hann mun þá af sér taka hjálminn Ægi ok sverðit Sigrvendil. Þú skalt þá taka hjálminn ok sverðit ok taka til rásar ok freista ef þú kemst á skip þitt. Þar liggr við líf þitt ok auðna, at þú náir gripunum, því þá ferr þú með auðnu jarls; en þó er hann ekki at sinni feigr. En í því þú gjörir þetta, þá mun ek ofan hleypa vatninu ór fjallinu á lið jarls; þar mun fylgja með skip á hvelum. Skal ek þat annast, at þar sé á móðir mín ok systir, Rogerus ok Roðgeir; skulum vit þá halda til Vallands. En ef þú náir gripunum, skaltu varast at líta aftr. En þingit skaltu stefnt hafa á þriggja nátta fresti.” Eftir þetta skiljast þeir við þær með mikilli blíðu. Ok þá þeir koma fram ór stofunni, gekk jarl í annan enda jarðhússins; Jón hleypti ór jarðhússþilinu lausafjölum tveimr, ok gengu þar í skot eitt, ok létu aftr í fjalirnar. Jarl mælir: “Hvat skall innar í dimmuna?” Rogerus mælir: “Þær skelldu hurðinni.” Gengu þá hvárir sinn veg. Skildu þeir Jón ok Eiríkr með svá fallinni ráðagjörð.

18. Um daginn eftir dagdrykkju kom Eiríkr at máli við jarl: “Þat er yðr kunnugt, at þér hafið veitt oss hér í vetr vel ok stórmannliga. Nú vil ek biðja yðr, at þér látið blása til þings borgarliði á völlu þá, sem út eru af borg, á þingstað yðvarn, at þar megi sjást gjafir þær, sem ek vil yðr gefa.” Jarl sagði hann sýna metnað sinn í þvílíkum hlut ok ferr mjök undan; en þó með fortölum Eiríks var öllu liðinu út blásit af borginni. Fylgdi þar jarl sjálfr út á þá völlu, sem váru ofan undan fjallinu Aspide. Út af völlunum var kaupstaðrinn, sem fjallit var við kennt, ok sótti þaðan margt manna. Svá váru háttaðir vellirnir, at hallt var at hvárum megin, ok sitt vatn hvárum megin vallanna, en sjárinn fyrir framan. Þar flaut fyrir landi skip þat, sem Jón hafði búit. Lá þar á landi ein bryggja; þar gengu á menn Eiríks allir. Nú gengr Eiríkr fyrir jarlinn með marga ágæta gripi ok hringinn Gáinn. En sem jarl sér hringinn Gáinn, leggr hann af sér hjálminn ok sverðit niðr á völlinn, því hann hugði, at Eiríkr mundi gefa honum hringinn, ok varð hann því léttbrýnn við þessa sýn; ok þat er siðr ríkra manna, at leggja af sér vápn sín, þá þeir þiggja gjafir af göfugum mönnum. Eiríkr tekr hjálminn ok setr á höfuð sér, en hringnum Gáinn rennir hann upp undir alboga; upp tekr hann sverðit Sigrvandil ok bregðr því, ok eru flestir ekki fúsir fyrir honum at verða; tekr nú til rásar, ok hleypr mann af manni; viku sér flestir undan, því ekki þótti gott fyrir honum at verða. Roðbert jarl kallar hárri röddu ok bað menn taka hann; spruttu menn þá upp, skorti þá hvárki gný né vápnabrak, hark ok háreysti. En með því at hirð jarls, riddarar ok ríkismenn sátu næst honum, varð Eiríkr þeim ekki fyrir höndum, því at hann var þá kominn út yfir it mesta mannvalit, en þrælar ok þorparar váru eigi góðir áræðis; fylgdi ok sú náttúra hjálminum Ægi, at mönnum fellust allar hendr, þá menn sá í andlit honum. Ok sem honum varð sem flest á höndum, ok nálægt lið jarls, ok sótti at honum, þá heyrðu menn brest í fjallit heldr mikilligan. Því næst sá þeir eina torfu stóra, þil af timbrstokkum gjört, ok greyptr hverr í annan, ok felld á dyragætti ok læst aftr með járnslám stórum. Þetta var gjört með svá mikilli list, at margar smáar ár váru stífldar uppi, svá sem mátuliga var fullt upp í sundit; þat höfðu menn undrast um vetrinn, at árnar þurru. Með þessum umbúnaði fylgdu margir stórviðir, er verit höfðu með til styrktar við þilit. Með þessum inum mikla gný ok vatnagangi ór fjallinu fylgdi svá mikill dreki eða skip. Þat var allt steint fyrir ofan sjá, drekahöfuð váru gulli búin69 á skipinu; þat lék á hvelum, ok fór svá rétt ok óhallt, at þat stefndi réttan veg á sjá út. Maðr helt þar á hverju reipi ok studdi skipit, svá eigi skyldi hallast. Rennir nú skipit með því stríða straumfalli svá hart, sem fugl flygi. Þetta skip hafði Jón smíðat um vetrinn, ok með honum 12 smiðir. Hann hafði áðr látið gjöra viðarflaka, ok smíðat þar á skipit, svá víðan, sem tók í fjallit báðum megin. Hann gjörði ok svá dyrrnar á fjallinu ok umbúning duranna, at hann veitti áðr ór fjallinu stórum ám þeim megin, sem borgin stóð undir. Þar váru byggðir litlar, ok þótti honum, sem þar mundi síðr grunum í rennt. Við þessa vatnaveitu þurru svá vötnin í fjallinu, at víða váru uppi hæðir ok hamrar í fjallinu, svá at fara mátti á þurrum fótum it efra, en at skipum it neðra. Viðarljós váru þar nætr ok daga, svá at hvergi bar skugga á. En þá hálfr mánuðr var til þess, at hann hugði sér tillögu skipinu, þá stemmdi hann vatnsæðar allar, þær er ór fjallinu spruttu; flosnaði þá upp drekinn, svá at jafnhátt báru drekahöfuðin ok dyragættunum á þann dag, sem þingit var sett. Svá var þetta ráð vitrliga stofnat, at þann veg mátti þverra sem auka vötnin, því at sumar upprásir vatnanna váru ofar en sumar, ok mátti því af veita smám saman þeim. Varla þykkir vitrlegra ráð verit hafa eða meira þrekvirki unnit í því landi.

19. Nú er þar til at taka, at Roðbert jarl ok menn hans sjá þessi in miklu undr, at þeir verða hræddir ok felmtsfullir, ok vildi hverr gjarnan leita sér lífs, en þat er þó ekki hógligt, því at vötn váru tveim megin, en váðablár sjár fyrir framan. En Eiríkr hleypr sem hann má mest ok leit aldrigi aftr, þar til er hann kemst á skip sitt; naut hann þess, at hann var manna fóthvatastr ok snarastr í öllu. Settu þeir þá til segls, því at byrr var blásandi af landi. Var þat allt jafnsnemma, at landsfólkit sté á bryggjusporðana ok hinir kipptu at sér ok sá þá refr rakka, en rakki hafði alls ekki.70 Þat er nú at segja, at jarl er upp á völlunum með riddaralið sitt ok landsmenn. Þar váru ok þá með honum blámenn ok margt annað illþýði, ok allt þat fólk, er ekki hafði fallit með Svipdagi jarli ok eftir lifði. Saknaði jarl þá margra manna, er áðr höfðu þjónat Svipdagi jarli; sér hann nú alla þessa ráðagjörð. En við þessi undr, sem lýðrinn sá, at þeir inir stóru viðir ok it mikla skip rekr ofan með þeim stríðum straumum, at öngum var þeim lífs at vænta, er fyrir verðr, þá hlaupa sumir á vötnin, ok allr þorri lýðsins verðr fyrir þeim inum stóru viðum ok inum mikla dreka; drukknaði þar hvert mannsbarn, nema þeir einir, sem áræði höfðu at kasta sér á vötnin. Kemr þessi inn mikli dreki með öllu heilu ok höldnu á sjá út, með svá miklum skrið, at hann er skjótt hvarfjærri landi. Er þar á kominn Jón Svipdagsson með átta tigi manna; þar var ok Rogerus ok Roðgeir, er verit höfðu þjónustumenn Roðberts jarls, því hann hugði, hann mundi með því móti geta tryggt þá, því at þeir höfðu ina mestu virðing af Svipdag jarli. Jón hafði ok með sér Líkordes, sem var móðir móðir hans, en dóttur Philippí konungs af Flæmingjalandi. Þat hafði til borit einn tíma um vetrinn, at Eiríkr gekk fyrir loft eitt, at hann hafði sét konu eina gamla ok hrumaða mjök; hon var bökuð við eld, sem þar er siðr við gamla menn at gjöra; hon var hvít fyrir hærum. Ok þá Eiríkr sá Elínborg ok Marsilíu dóttur hennar, þá hafði Jón spurt hann at, hvárt hann hefði sét nokkra konu þeim líka; en hann sagði með hverjum hætti þat varð. Jón sagði hana heita Líkordes, ok vera móðir móður sinnar Elínborgar. Af slíkum hlutum má marka, hvat vitr maðr ok glöggþekkinn Eiríkr hefir verit. Fjöldi annara ríkismanna fylgdu þeim, þó hér sé eigi nefndir; hafði ok Jón margra ríkra manna sonu ok þeirra trúnað, þó at þeir sjálfir færi ekki með honum.

20. Nú er þar til at taka, at Roðbert ok margt annat fólk flæðir upp í vatnit. Þat var ok margt, at á sjá út rak, ok drukknaði þar fjöldi manna, en jarl tók til sunds, ok þeir menn, sem bezt váru færir, ok lögðust til lands. Jarl bjargaði ok fjölda manna, ok lofa því allir hans fræknleik. Ok er þeir váru á land komnir, er lífvænir þóttu, leituðu þeir heim til borgar; dreif þá í móti þeim margt fólk þat, sem sét hafði þessi undr. Bað jarl, at menn skyldi þá skunda til skipa ok halda eftir þeim; flýtir þá hverr sem má ok at skipastóli þeim, sem jarl hafði í víkingu haft. Dreif þá svá margt lið at þeim, at jarl hafði tíu skip. Settu síðan til segls ok reru undir, en sem þeir váru komnir skammt undan landi, þá fundu þeir eigi fyrr en skipin fyllti af sjá undir þeim. Þeir vildu þá fella seglin, en þeim var þat óhægt, því stormrinn var mikill; því bar þá langt á sjá út. Jarl var þá svá óðr ok æfr, at hann bað þá einart eftir halda, ok varð svá, at öll fyllti skipin, áðr þeir hjoggu höfuðbendurnar ok hleyptu ofan seglunum; en af því hvelfdi sumum skipunum, at seglin snöruðust út á borðin, en þau sem þat stóðust, fórust af því, at þau urðu eigi ausin fyrir sjó, ok stórviðri var svá mikit af landi, at hvergi gekk á aftr í móti veðrinu. Týndust þar þau tíu skip, svá at ekki mannsbarn komst lífs á land, utan Roðbert jarl; hann kafaði undir hvern boða, ok lagðist svá til lands. Margir menn váru á landi fyrir, ok lofuðu allir fræknleik hans, at hann komst lífs ór þeim háska. Jarl undi illa við sinn hag, hafði látit fjölda liðs, en sjálfr mjök máttfarinn; váru ok þau skip þeirra Jóns ok Eiríks komin ór augsýn. Roðbert jarl gekk nú heim í borg, ok bað menn eta ok drekka, en bað alla koma til sín um morguninn í borg. Var ok svá gjört, en með því at fólkinu leizt jarl reiðugligr, eða eigi mega vita, hvat hann til gjörði eða niðr léti koma, þá varð því ekki skjótt komit til fundar við jarlinn. Hann lætr þá blása til samans liði í borginni, ok bað góða menn leggja til heil ráð með sér á því, sem þá var ór at ráða, “en þat hefi ek hugsat, at láta blása til þings öllu liðinu í kaupstaðnum Aspide, því at þér eigið bæði eftir frændr, vini ok vandamenn at sjá.” Allir sögðu þetta ráðlegt, þar með, at þat væri mestr styrkr í borginni, sem kaupstaðrinn var, ok þeim mundi minnisstæðr mannskaðinn, er síðast höfðu fengit. Var þetta nú staðfest, í kaupstaðnum væri þingit sett.

21. Roðbert lætr nú blása til þings í kaupstaðnum ok hefir nú mjök fjölmennt. Þangat lét hann til bjóða mörgu fólki, er nærri var, ok fara átti yfir þau stóru vötn, sem ór fjallinu fellu, ok var þat lengi dags, at allr hans lýðr komst hvergi, því at skip váru öll meidd, þau er í borg váru. Fengu sumir sér smábáta eða flota ok fluttust þar á ok reru á bátskipunum fyrir framan straumana um sundin; gaf Roðbert þetta ráð til, ok dvaldi þat mjök fyrir þeim. Mjök var áliðinn dagrinn, þá þingit var sett, en þat var þó mjök fjölmennt, því at sumir áttu at sjá eftir frændum, en sumir eftir vinum. En þeir menn, sem Jón hafði fest í trúnaði við sik, var bannat af honum at sækja til þinganna jarls, ok fengu þeir því öngvan mannskaða, en hinir mestan, borgarmenn ok bæjar, þeir sem eigi váru varaðir við. Nú stendr upp Roðbert ok mælir svá: “Þat er öllum mönnum kunnugt, hvern mannskaða, fjárskaða ok peningatjón vér höfum fengit af þeim illa svikara, er Eiríkr nefndist, ok þeim fleirum, sem í brögðum hafa verit með honum. Er yðr eigi ókunnigt, hversu ek setta á stofn við hann, ok hversu hann sveik mik ok sagðist vilja gefa mér gjafir ok fór um mörgum fögrum orðum ok sviksamligum, sem síðar bar raun á, at hann tók frá mér þá tvá gripi, at öngvir munu slíkir bornir, annarr var hjálmrinn Ægir, en annarr sverðit Sigrvandill. Þat nemr hvergi í höggi stað, ok sá maðr á jafnan sigri at hrósa, sem þat berr; en hjálmsins náttúrur má yðr eigi segja allar. Hann hafði ok meðferðar þann grip, er stolinn var frá mér fyrir tíu vetrum, hringinn Gáinn, ok má þeim manni ekki á óvart koma, er hann hefir á sér. Þá hleypti hann ofan ór fjallinu á oss vötnum ok því skipi, er á var Marsilía in væna, ok sá ek hana glöggt, þar hon sat í tjaldaðri lyftingu, ok Elínborg móðir hennar. Þar kennda ek þann mann, er ek hugða dauðan; hefir hann ok valdit öllum svikræðum þessum, ok ráð til gefit. Var yðr þat eigi ókunnugt, at þeir drekktu öllu því fólki, er þar var saman komit, svá at fáir menn komust undan með mér. En þá er vér komum á land, tókum vér oss tíu skip ok heldum eftir þeim ok geymdum eigi at fyrir mikilli reiði, at spillt væri, ok drukknaði þar hvert mannsbarn, en ek komst einn á land; bíðr ok aldri þat skip í borg, at sjófært sé. Saknaða ek vinar í stað, er í burt var Marsilía in væna ok in kurteisa, en látit frændr ok vini ok öróf fjár; mun ek aldrigi gleðjast fyrr en ek nái henni aftr. Nú þó at ek hafi mest látit, þá hafið þér þó mikit látit: frændr ok vini, konur ok börn ok alls konar gripi. Mun yðr seint ór minni ganga sá inn hörmuligi skilnaðr, eða hverr man meira níðingsverk gjört hafa verit á þessu landi? En nú vil ek biðja alla borgarmenn ok bæjarmenn ok alla landsmenn, með því vér erum fyrir einum vandræðum orðnir, þá biðr ek yðr alla samt, at þér veitið mér traust ok styrk til at hefna þessarar smánar ok mannskaða, sem oss hefir gjörr verit. Vil ek þess biðja yðr alla saman, at þér ráðið mér heilt um þetta mál, en ek mun gjörast höfðingi yðvarr í þessu máli. Væri þat mitt ráð, at herja þegar til Vallands ok brenna allt ok bræla, því at lífit skal ek á leggja, at þessa verði hefnt.” Allir menn tóku vel máli hans; sögðu þat vera nauðsyn, at hefna harma ok alls landsins spellvirkis, sem þeim hafði gjört verit, en sögðu, at ekkert herskip væri hér fært í bænum, ok öll önnur, er þeir vissu, utan kuggar ok kaupmannaför, þau sem ekki væri í stríð hafandi. Mátti þat finna í orðum bæjarmanna, at þeir töldu in mestu torveldi á, at herja þat sumar, ok þótti þat in mesta óhæfa. Þá stóð upp bóndamúgrinn ok allt annat fólk, ok afsögðu leiðangr úti at hafa þat sumar; sögðu, at þessi hefnd hefði makliga fram komit, hefði ekki fleiri goldit. Þóttust þá allir vita, at Jón var á lífi, ok hann hefði þessu verki valdit; minntust þeir þá, hvern góðvilja at Svipdagr jarl hafði þeim sýnt; sögðu ok, at hann átti öngrar liðveizlu ván þat sumar. At þessu ráði hurfu ok margir borgarmenn. Var lýðrinn miklu ákafari, at veita Roðbert jarli öngvan hlut til liðveizlu at því sinni. Nú sér jarl, at landslýðrinn er frá honum horfinn; á hann því nú tal við vini sína, hvat hann skal upp taka. Kemr þat ásamt með þeim, at hann skal hafa úti leiðangr annat sumar, ok treysta sér vini um allt landit með fégjöfum. Sér Roðbert jarl, at þeir munu eigi hollir honum í öðrum löndum, ef hann ferr með lítit lið, ef þeir synja honum liðveizlu í sjálfs hans ríki. Slíta nú með því þinginu, at förin er ráðin at öðru sumri. Þá váru svá fram fallin vötnin ór fjallinu, at ríða mátti yfir. Látum nú Roðbert jarl sitja um sína ráðagjörð.

22. Nú er at segja frá þeim Eiríki ok Jóni, at þeim byrjaði vel; komu þeir skipum sínum við Valland, ok lenda í konungsskipalægi. Var þar engu tjaldat nema pelli, en silki í seglum; var þeirra ferð allskrautlig, því at veðr var glatt, ok skein sólin á drekahöfuðin. Þau váru öll gyllt, en steind skipin fyrir ofan sjá, þar sem bæta þótti; lyftingin var tjölduð á drekanum með hvítu pelli. Nú er sagt Vilhjálmi konungi, at Eiríkr son hans sé við land kominn; lét hann þegar blása öllum lýð út af borg móti honum. Varð þar mikill fagnafundr, ok bauð konungr þeim heim til virðuligrar veizlu, ok svá lengi með sér at vera, sem þeir vildu, með liði sínu öllu; ok þat þágu þeir. Konungr sjálfr ok Elínborg drottning hans gengu út í móti Marsilíu ok móður hennar; allir menn undruðust fegrð hennar ok vænleika ok frábæra kurteisi, því engi þóttist hennar maka séðan hafa. Setti konungr þær í hásæti hjá sér, ok skorti þar ekki fríða veizlu ok margs konar skemmtan. Hóf Eiríkr þá upp bónorð ok bað Marsilíu sér til handa. Jón svaraði því máli vel ok móðir hans, sögðu þat vera makligt, með því hann hefði sitt líf út lagt í hættu fyrir þeirra nauðsyn. Var þat at ráðum gjört, at Marsilía giftist Eiríki með þeim skilmála, at Eiríkr skyldi herja til föðurleifðar Jóns með honum, ok fá honum lið til, ok skiljast eigi fyrr, en Roðbert væri drepinn. Er nú búið til veizlu; skyldi til hennar ekki spara ok engin óboðinn koma. Skorti hér eigi it bezta mannval, er Eiríkr bauð til um allt landit, jörlum ok ríkismönnum öllum, er mest þótti sæmd í. Jón hafði ok margt manna, sem mesta virðing höfðu haft hjá föður hans í Hólmgarðaríki, ok skorti þar ekki góð tilföng. En þá er gestir sátu þar í góðum fagnaði, lét Jón taka einn stól ok settist þar á sjálfr ok sagði alla sögu frá því er jarlinn Roðbert felldi föður hans frá ríki, ok hversu hann vildi honum fyrir koma, ok hvat honum lagðist til hjálpar, ok hverja vík hann hafði á honum róit. Lét hann fram bera sverðit, hjálminn ok hringinn, ok sagði, með hverri náttúru þeir væri, ok hældu þeim allir, ok lofuðu mjök þessa veizlu ok auðnu, þá er þeir komust ór þessum vandræðum. At þeirri veizlu gaf Jón Roðgeir ok Rogerus ok öllum ríkismönnum, þeim er þar váru, eignir sínar allar, þær er Roðbert jarl hafði af þeim tekit, ef hann yrði einvaldshöfðingi yfir landinu. Öllum mönnum gáfu þeir Eiríkr góðar gjafir, ok hétu honum sínum styrk. Stóð brullaupit hálfan mánuð, ok þóttist enginn sét hafa þvílíka veizlu. Þóttu nú engir menn jafnfrægir sem þeir fóstbræðr.

23. Sumarit líðr nú af hendi ok vetrinn með, ok koma várdagar. Jón kemr at máli við Eirík, ok spurði, hvárt hann vildi ekki efna þat, sem hann hefði heitit, “því at mér þykkir þú fátt hugsa, nema klappa um konur með gleði ok gaman.” Eiríkr sagði fljóta fyrir landi sex tigi skipa albúin, en sagðist hafa ætlat til aðra sex tigi ór leiðangri. Jón þakkaði honum þessa liðveizlu, ok sagði þat mundi duga, ef þeir hefði sex tigi skipa; sagði, at landsfólkit mundi flestallt undir hann snúast. Eiríkr þóttist frétt hafa, at Roðbert jarl vildi leiðangr úti hafa; sagðist meira vildi eiga undir sér en landslýðinn. Þeir höfðu hundrað skipa; þar var í ferð með þeim Marsilía in væna ok allir þeir menn, sem Jóni höfðu fylgt ór Hólmgarði. En Vilhjálmr konungr sat eftir ok drottning ok skildu við Jón með miklum kærleikum. Nú er frá því at segja, at Roðbert jarl lætr grafa díki ok grafir í kringum borgina Kastellam, svá stór, at ekki mátti yfir komast, ok veita þar í vötnum. Hann lét ok bæta borgarmúra, þar sem brostinn var; síðan lét hann læsa hvert borgarhlið með járnhurðum. Svá hafði hann veita látið vötnum í borg, at hvárki mátti vinna hana með eldi né vápnum. Hann lét ok gjöra einn inn sterkasta turn af múrgrjóti inu harðasta; hann var svá hár, at af honum mátti sjá yfir um allt landit ok langt á sjá út, ef ófriðr færi at;71 þennan turn hafði Roðbert jarl gjöra látit, at ef svá kynni at verða, at borgin væri unnin; skyldi hann ór turninum verjast. Svá var þessi turn gjörr með miklum hagleik, at engi maðr sá ráð til, hvern veg hann mætti vinnast. Svá segja menn, at steinmúrinn hafi verit 60 faðma hár, en 80 faðma á hvern veginn, 10 faðma þykkr. Upp af steinmúrnum var gjörr glæsiligr turn með skyggðum glergluggum, glæstr víða með gulli ok silfr, þar sem bæta þótti, skorinn ok skrifaðr utan ok innan með ágætum meistaradómi. Upp af turninum var einn veðrviti, ok fest við flug af gullofnu pelli í þá mynd sem merki. Turninn var kringlóttr innan ok snúinn upp pöllum sem kufungr, ok átti þar upp at ganga. Þar svaf Roðbert jarl í hverja nátt með hundrað manna. Hann hafði látit til þessarar smíðar taka þegar um várit, er þeir Jón ok Eiríkr váru í burtu, ok látit at vera sumarit ok vetrinn, til þess þar var komit. Því gjörði hann svá, at hann vildi ekki eiga allt undir landsmönnum, því at honum sýndust þeir ótrúligir, ef Jón kæmi til. Þá váru þrjár nætr til þess, at allt lið Roðberts jarls skyldi komið í Kastellamborg, sá sem til leiðangrs var ætlaðr;72 var þat lið betr viljat Jóni Svipdagssyni en Roðbert jarli.

24. Nú er frá þeim Eiríki ok Jóni at segja. Þeim gefr góða byri, ok engin njósn fyrir þeim. Sigla þeir nú at Hólmgarði um nátt eina, þrimr náttum fyrr en Roðberts jarls herlið skyldi komit í borgina Kastellam. Þá bauð Jón Eiríki, hvárt hann vildi heldr setjast um borgina ok hætta á, hvárt Roðbert jarl berðist við þá, eða vildi hann leggja undir sik kaupstaðinn, svá at jarl eigi þaðan einkis styrks ván, “því at fólkit mun oss ótryggt, er áðr hefir fengit af oss mannskaðann.” Eiríkr kýss, at setjast um borgina, “ok lízt mér, sem vér munim ekki of liðmargir, ef jarl vill berjast.” Skipta þeir nú liði. Hleypti Jón með sína sveit inn í kaupbæinn. Bæjarmenn höfðu skipazt í fylkingar ok vápnazt, ok varð þar viðnám nokkut; en með því Jón hafði frítt lið ok mikit, hallaði skjótt á bæjarmennina. Jón gekk vel fram ok hjó til beggja handa, hrökk allt undan; kom svá, at allir gengu á hönd Jóni, ok veittu honum tryggðir. Þat er sagt, at Roðbert jarl hafi gengit þessa nátt til salernis; hann hafði sét út um glugga einn, at skipaflotinn var kominn við land ok mikinn her fara at borg ok bardagann í kaupbænum. Hann bað þá vekja upp borgarlýðinn, ok bað alla men vápna sik, “er oss ekki ofrefli at eiga við flokk þenna, sem hér er kominn; berjumst djarfliga, látum um skipta áðr en kaupstaðrinn verðr unninn, ok verða svá þeim at liði.” Ok ríðr nú jarlinn Roðbert út af borginni með öllu sínu liði.

25. Eiríkr sér nú, at jarl vill berjast, fylkir liði sínu; lýstr þar nú í harðan bardaga. Hafði Roðbert jarl lið meira, en sjálfr gekk hann vel fram; eggjar hann nú lið sitt. Eiríkr barðist ok einkar djarfliga ok hjó til beggja handa, sýnandi góða framgöngu; en svá lauk, at fylking jarls hrökk aftr undir borgarvegginn. Sér Roðbert jarl nú, hvar Jón ríðr einnig með mikit lið ok þekkir hann gjörla. Hann hafði á höfði hjálminn Ægi ok sverðit Sigrvandil í hendi, ok þykkist nú vita, at kaupstaðrinn er unninn; kallar nú hárri röddu, at menn flýi í borgina ok forði lífi sínu. Lauk svá, at hann komst í borg með illan leik með liði sínu; váru þá aftr læst borgarhliðin. Svá hafði Eiríkr sýnt harða atsókn, at sumt borgarliðit hafði hopat í díkin undan, þau sem um borg váru grafin, ok drukknat þar í. Láta þeir nú reisa herbúðir sínar umhverfis borg á sléttum völlum. Þeir sækja at borg þrjá daga, ok verðr ekki at gjört; sér ok enginn maðr ráð til, at vinna borgina, hvárki með valslöngum né öðrum vígvélum. Jón leitar þá ráða við liðit um, hvernig vinna skal borg, en enginn kunni ráð til at leggja. Jón mælir þá: “Þat er mitt ráð, at hverr maðr taki sér viðarbyrði ór skógi, því at þetta mun borgarlið ekki gruna, ok beri til herbúða. Þat skal gjöra helmingr liðsins, en annarr partrinn skal sækja at borginni. Munu þeir þetta hyggja at vera eldivið várn. Er nú eigi meir en þrjár nætr til þess, er Roðbert jarl hefir stefnt hingat öllum landsins lýð, ok verðum vér þá ofrliði bornir.” Líðr nú dagr, ok kemr kveld; var þá haldit upp friðskildi. En sem menn Jóns höfðu etit ok drukkit, bað Eiríkr þá herklæðast. Er þeir hugðu borgarfólkit sofnat, þá létu þeir taka viðarbyrðarnar, ok bera í díkin; gekk þar herin yfir um þessar brúar. Jón kemst nú at borgarhliði, ok höggr frá lásana með sverðinu Sigrvandil; en meðan hann gjörði þetta, lét Eiríkr niðr hleypa trébrúnum, þeim er yfir díkit váru gjörvar; gekk þar þá herrinn yfir. Þessar brúr váru á um daga, þá menn þurftu at viða eða flytja aðra hluti at borg, en undnar af á kveldum, ok mátti þá ekki kvikindi at borg komast. Hugðu borgarmenn, at þeim mundi duga, eins ok inar fyrri nætrnar, ok gengu því flestir til hvíldar, þeir sem settir váru til varðhalds. Vöknuðu menn ekki við góðan draum, at Jón er þar kominn með herinn allan. Skipar hann Rogerus ok Roðgeir fyrir herinn, ef borgarmenn brynjuðust. En þeir Eiríkr gengu nú með þúsund manna at þeim herbergjum, sem jarlinn Roðbert hafði sofit í fyrir, því at Jón hafði fengit kunnuga menn, sem fyrir litlu höfðu verit með jarli í borginni, ok kunnug váru öll fylgsni jarls ok skipun húsa. Þeir fundu þar einn niðrgang ok fóru eftir honum til þess er þeir komu í turninn ok fóru hljóðliga. Turninn var snúinn pöllum innan, ok gengu þeir þar til, er þeir komu at einu tréræfri; þar var felld í ein hurð, læst mjök sterkliga. Jón braut upp hurðina, ok var þar svefnskemma Roðberts jarls ok hirðmanna. Jón bað þá alla handtaka. Hann gekk sjálfr upp eftir turninum ok í ofanverðan ok um öll herbergi ok fann ekki jarl. Þeir gengu þá at einu húsi; þar var fyrir hurð af járni ok felld í marmaravegginn ok læst svá aftr. Jón höggr upp lásana en brýtr lokurnar; stökkr þá upp hurðin. Þat hús var altjaldat með gullsaumuðum vefjum; þar hvíldi jarl ok tveir sveinar hjá honum. Roðbert heyrði brestinn, er Jón hjó frá lásinn, ok vaknaði af svefni ok tók til vápna sinna. Í því gengu þeir Jón inn í húsit; tóku þeir þá Roðbert jarl höndum, því hann fekk engin undanbrögð haft, því at hann meinti, at þangat mundi enginn ófriðarmaðr komast mega. Sýndi hann þó áðr ágæta vörn, áðr hann fengist handtekinn, en kom at því sem mælt er, at enginn má við margnum.

26. Nú ganga þeir Eiríkr ok Jón ofan ór turninum ok hafa með sér jarl bundinn ok marga menn aðra; komu út í borgina ok var þar margt lið fyrir af borgarmönnum, því at þeir Roðgeir ok Rogerus höfðu komit á stefnulagi við lýðinn. En sem þeir sjá Jón undir þeim ágæta hjálmi Ægi, vöxt hans ok vænleik, ok allt hans fólk honum þjónanda, en Roðbert bundinn ok yfirkominn, makliga fyrir sín svik, þá lagði allr borgarlýðr sín mál á vald Jóns, ok váru margir til þess allfúsir, er áðr höfðu þjónat föður hans; ok þótti þetta mikit einnar nætr verk, er Jón hafði unnit. Eftir um morguninn lét hann stefna þing mjök fjölmennt ok ræðir þá um við vini sína, hvern dauðdaga Roðbert skyldi hafa, en um þat urðu menn eigi ásáttir. Jón mælir þá: “Þat er makligt, at Roðbert fái þann dauðdaga, er hann valdi þeim Hringi ok Eilífi, fyrir þat þeir tóku mik ekki af lífi.” Létu þeir þá gjöra tvá elda ok setja Roðbert þar á milli bundinn, ok lauk þar hans lífdögum. Sögðu margir honum þann dauða makligan fyrir svik sín, ok er þat mál manna, eigi hafi þvílíkr svikari verit, sem Roðbert. Gengu nú allir menn á hönd Jóni um allt landit, ok svá þat lið, sem til herferðar var ætlat með Roðbert. Urðu allir Jóni fegnir, ok þóttust menn hann ór helju heimt hafa, ór svá mörgum þrautum ok lífsháska, sem hann hafði í komit, ok svá mörgum mannraunum, sem yfir hann hafði drifit; unna honum margir menn hugástum, ok einkum þeir menn, sem þjónat höfðu föður hans. Ok er hann þóttist fullkominn í ríki, sendir hann aftr allt liðit, sem Eiríkr átti, nema fimm skip, ok gefr öllum höfðingjum stórar gjafir fyrir liðveizlu; varð hann af slíkum hlutum harðla vinsæll, ok báðu honum allir góðs. Nú einn tíma kemr Jón at máli við Eirík ok sagðist vilja fara út yfir haf til Grikklands, ok efna heit sín, ok sækja helga staði. Eiríkr sagði þat gott ráð; létu nú búa ferð sína allskrautliga at skipum ok vápnum, en þeir Roðgeir ok Rogerus skyldu hafa landvörn á meðan. Halda þeir nú fyrst til Miklagarðs, því at þeim þótti þangat rausn mest at sækja. Þá var konungr Konráðr, sonr Ríkarðs keisara; tók konungr við þeim með allri blíðu ok kærleikum, ok leiddi þá út með ágætum gjöfum, því at keisari faðir hans hafði skrifat til hans, at hann skyldi ekki kunna þá um dráp Roðberts jarls, þvílík nauðsyn, sem þá dró til at hefna sinna harma á honum.

27. Nú sigla þeir Jón ok Eiríkr til Saxlands, ok stýrði hann dreka þeim, sem hann hafði smíðat í fjallinu, en Eiríkr þeim dreka, sem hann hafði gjöra látit, ok var in mesta gersimi; með þeim var í ferð Marsilía in væna, ok var þeirra ferð allskrautlig. Komu þeir þar til lands, sem þeir mundu kjósa. Konráðr var þá ok kominn til Saxlands at láta kóróna son sinn Vilhjálm til keisara yfir Saxlandi; ok sem þeir feðgar vissu, at skipin váru landföst, þykkjast þeir vita, at nokkrir ríkir menn ok nafnkunnugir eru við land komnir, ok gengu í móti þeim með friði ok fagnaði, bjóðandi af nýju heim til veizlu virðuligrar; ok þar sátu þeir Jón, þar til at keisaravígslan fór fram. Tóku nú þeir Jón ok Eiríkr ok Marsilía skírn ok helga trú með öllu þeirra liði, ok lofuðu allir menn auðnu þeirra; kenndust þá ok við þá Jón ok Eirík, at þeir váru af inum dýrustum ættum. Ok eftir veizluna gengu þeir ok til konunganna, þakkandi þeim með mörgum fögrum orðum sinn herradóm, ok sögðust ætla heim at sækja Hlöðvi konung, móðurföður sinn; en Konráðr konungr ok keisari son hans gáfu þeim blítt orlof, ok þar með ágætar gjafir ok vináttu sína. Síðan sigldu þeir til Frakklands, ok fundu Hlöðvi konung; fagnar hann vel Eiríki frænda sínum með allri makt ok virðingu ok öllum þeim; virðast þeir konungi, sem öllum öðrum mönnum it mesta afbragð annarra manna, fyrir afls sakir, vizku, vænleiks ok allrar atgörvi. Jafnan lét Hlöðvir konungr hafa burtreiðir, skot ok sund ok aðrar íþróttir; reyndist Eiríkr jafnan inum mestu riddurum jafn ok framar í öllum íþróttum, en Jón má við engan þreyta sakir afls ok karlmennsku; vann hann því langt yfir alla sérhverjar íþróttir, skot, sund, turniment ok allar listir aðrar, sem þar var vant at fremja.

28. Nú er þat eigi sagt, hversu lengi þeir váru þar, en hins er getið, at með vegligum gjöfum váru þeir útleiddir ok allri rausn. Þaðan sigldu þeir til Flandern; var þeim þar fagnat forkunnar vel. Varð Jón þess víss, at dauðr var Philippus konungr, móðurfaðir hans, en son hans hafði tekit konungdóm; en þessi inn ungi konungr hafði ekki frétt til Jóns af Hólmgarðaríki lengi, ok sem Jón sagði honum ævisögu sína, ok hvar þá var komit, varð af nýju fagnafundr mikill með þeim, ok þótti honum Jón hafa mikla giftu til borit, at hann skyldi ór hafa komizt svá miklum ok mörgum nauðum, sem hann hafði í komit. Váru þeir þar um vetrinn með inum mesta fagnaði. Ok sem sumarit kom, báðu þeir heimfarar, ok leysti konungr þá í burtu með mörgum góðum gjöfum ok stórum metorðum, ok skiljast inir mestu vinir með frændsemi. Setja þeir nú til segls, Eiríkr ok Jón, ok er eigi af sagt ferðum þeirra, fyrr en þeir komu í Hólmgarðaríki. Menn sjá nú ór borginni sigling þeirra, fyrr en þeir koma at læginu; þeir höfðu engu tjaldat nema pelli ok silki ok guðvef, en drekarnir allir steindir fyrir ofan sjá þar sem bæta þótti. Ok sem landslýðrinn vissi komu þeirra fóstbræðra, runnu þeir fagnandi í móti þeim með öllum prís ok heiðri, sem föng váru á. Ok sem Jón hafði eigi lengi heima verit, sendir hann boð um allt sitt ríki, at til fundar við hann skal koma hverr sá maðr, sem hestfærr ok ölfærr er, innan mánaðar; hér með sendir hann Rogerus ok Roðgeir til höfuðkonungsins í Hólmgarði, at biðja dóttur hans til handa Jóni. Líðr nú þat, er lengra er en þessi mánuðr, er þingit var stefnt; ok er sá dagr kemr er ákveðit var, kemr svá mikill múgr ok margmenni ok sækir til borgarinnar Kastellam, sem í skóg sæi; ok í þennan sama tíma komu aftr sendimenn Jóns með þeim erindum, at þeir fóstbræðr skyldu sækja brúðkaup Jóns með öllu sínu stórmenni til höfuðborgar. Ok eftir þessa frétt fara þeir til þingsins, ok er þar Jón til höfðingja tekinn yfir allt þat ríki, er faðir hans hafði stjórnat. Sem þat var gjört, bauð Jón öllum herrum ok höfðingjum ok stjórnarmönnum ríkisins ok út af allri alþýðu kristin lög at halda ok guðs trú at fága, ok með atgangi þeirra fóstbræðra játuðu allir sik undir þann sið ok setning þeirra laga, sem Jón vildi skipat hafa, ok var með því slitit þinginu.

29. Síðan kallar Jón til sín af nýju allt virðingafólk ríkisins, ok lýsir því þá yfir, at hann vili at nýju sækja brúðkaup sitt, bjóðandi með sér öllu stórmenni. Búa þeir þá ferð sína með 500 manna, allt vel búit at vápnum ok klæðum ok hestum. Létta þeir eigi ferð sinni, fyrr en þeir koma í Hólmgarðaríki; er í móti þeim gengit með öllum prís ok fagnaði, þeim sem veröldin kann af sér at veita. Fyrst eru þeir af höfuðkonunginum laðaðir ok leiddir til þeirrar ágætustu hallar er í var borginni, ok brast þar upp ágæt veizla. Hefir Jón þá at nýju upp orð sín ok biðr konungsdóttur sér til handa, hvað er honum verðr auðsótt, því at allir menn sjá, hvílíkt afbragð Jón var annarra manna, ok því gjörr skildu ok undirstóðu hans mikilmennsku, sem vitrari ok meira greiningarvit höfðu fengit. Fastnaði Jón þá konungsdóttur eftir því sem lög ok landsins réttr stóð til; var þá aukin veizlan, ok drakk Jón þá brullaup sitt til konungsdóttur með mesta sæmd ok sóma. Annan dag veizlunnar lætr konungr blása til þings í borg, ok á því þingi talar hann langt erindi ok snjallt, þakkar öllum lýð þá hollustu, sem honum hafði veitt verit alla tíma sinnar ríkisstjórnar, sagði ok, at hann var þá mjök hrumaðr at elli, en átti eftir eina dóttur, er stóð til alls arfs ok auðæfa eftir hann, ok hon var gift þeim manni, er hann vissi göfugastan í þeim löndum. “Ok því gef ek nú,” sagði konungr, “Jóni upp ríkit, ok þar með konungsnafn, biðjandi alla ok sérhvern, ríkan ok fátækan, at vera honum hollir ok trúir, greiðugir ok góðviljaðir, sem röskva þegna réttum konungi.” Lauk konungr svá sínu máli, at allir játuðu Jóni fullri hlýðni; gengu til handa Jóni konungar ok hertogar, barónar ok jarlar, ok sóru honum trúnað, ok eftir þat riddarar ok ríkismenn, ok at síðustu öll alþýðan, ok sleit með því þinginu. En brullaupsveizlan stóð yfir hálfan mánuð, ok at henni afliðinni gaf Jón konungr öllum ágætar gjafir, hverjum eftir sinni virðingu. Gaf Jón konungr þá Roðgeir ok Rogerus þat jarlsríki, er hann erfði eftir föður sinn, en Jón var nú höfuðkonungr yfir öllu Hólmgarðaríki, ok átti mörg börn við drottningu sinni, ok urðu þat allt inir göfugustu menn, er frá honum komu. En af Eiríki er þat at segja, at hann heldr heim til Vallands, áðr útleystr af Jóni konungi með ágætum ok konungligum gersimum. Ok sem hann heim kemr, verðr konungrinn faðir hans, ok drottningarnar harðla fegnar. Ok litlu síðar andast Vilhjálmr konungr; tekr þá Eiríkr við ríkisstjórn ok konungdómi, ok var þat allra manna mál, at hann væri allra manna bezt til fallinn í þeim löndum, bæði sakir ættar ok framkvæmdar ok mikillar maktar. Áttu þau Marsilía drottning tvá sonu; hét annarr Vilhjálmr eftir föður hans, en annarr Svipdagr eftir jarlinum föður hennar ok Jóns konungs. Ok lyktum vér svá þessa sögu af Jóni Svipdagssyni ok Eiríki inum forvitna.