Darius hefir konungr heitit, er réð fyrir Serklandi. Hann var ágǽtr konungr í þessum hluta heimsins, er Asia heitir. Þá hefir engi konungr verit ríkari í þann tíma. Sǽti sitt hafði hann lengstum í Babylon, er þá var hǫfuðborg alls ríkisins. En hon er nú eydd af mǫnnum fyrir sakir orma ok annarra eitrkykkvenda. Darius konungr hefir haft undir sik marga skattkonunga. Einn af hans skattkonungum er nefndr Philippus. Hann réð fyr Grikklandi. Dróttning kona hans hét Olympias. Son áttu þau þann, er Alexander hét. Sá maðr var með hirð konungsins, er Neptanabus hefir heitit. Inn mesti galdramaðr var hann. Af sínum gǫldrum ok gerningum fekk hann svá gǫrt, at hann náði at sofa með dróttningunni sjalfri. Af því trúðu margir Alexander hans son vera en eigi konungsins Philippi. En athǫfn hans hefir þat þó síðan sannliga birt, at hann var konungsson en eigi hórbarn ok son Neptanabi, sem óvinir hans brigzluðu honum eftir því, sem síðarr man sagt verða. Þessi sveinn Alexander var í skóla settr, sem siðvenja er til ríkra manna útanlands at láta gera við bǫrn sín. Meistari var honum fenginn sá, er Aristoteles hét. Hann var harðla góðr klerkr ok inn mesti spekingr at viti. Ok er hann var vetra gamall at aldri, náliga alroskinn at viti, en stórhugaðr umfram alla sína jafnaldra, þá koma sendimenn Darii konungs skatt at heimta af Philippo konungi, þann er hverr eftir annan Serklandskonunga hafði vanr verit jafnan áðr at taka af Grikkjakonungi. Þessi skattr var svá frekliga heimtr, at jafnvel skyldi gjalda af sǽnum sem af landinu. Alexander konungsson spyrr, er hann sér útlenda menn koma í hǫll fǫður síns, hvaðan þeir vǽri, eða at hví þeir fǿri. Ok er honum var ok sagt, þá mǽlir hann fyr munni sér: “Mikit mein er þat,” sagði hann, “at maðrinn skal svá seint taka sitt afl. Eða hvárt nokkut sinn man þar koma, at ek muna styrk til hafa at hrinda því ánauðaroki af, er á er lagt ríki fǫður míns? En ǽ man ek þora nú at sjá vápn á lofti, þó at ek mega lítit vinna með þeim at svá búnu. Eða hvárt man þat satt vera, at Hercules son Jovis hafi kreist í sundr orma tvá með sinni hendi hvárn, þá er Juno stjúpmóðir hans hafði til sent at drepa hann? Reifabarn var hann þá, er hann gerði þetta stórvirki. Ok ef ek hrǽddumk eigi nafn Aristotelis meistara míns, þá munda ek freista at líkja nakkvat eftir slíkum stórvirkjum. Eða man þat jafnan skulu ǽtlat vera, at ek sjá son ins versta manns Neptanabi? Sýna vilda ek þat þó í nokkuru, at ek vǽra konungsson at sǫnnu ok þó engi áttleri.” Slíkt svá mǽlir hann fyr munni sér, er hann hugsaði, sem nú er frá talt. Ok svá ǿddisk hann nú þegar ákafliga í mót Dario konungi, er skattinn lét heimta af fǫður hans, ok neytir í huginum vápna sinna með snarpligum áhlaupum, sem þá, er leónshvelpr sér hjǫrtinn fyrir sér, er hann hefir eigi tekit afl sitt, en tenn eru svá litlar, at hann má eigi bíta, þó hellir hann út blóði hjartarins með huginum, at hann megi eigi með tǫnnunum. Hann er þá ok seinn á fǿti. En þó er vilinn skjótr til atgerðisins. Alexander hafði ok lítit afl at vinna svá stórt sem honum bjó í hug. En leóns ákefð hafði hann sér í hjarta með dirfð aldri meiri. Nú bar svá til, at Aristoteles meistari hans ok fóstrfaðir hafði gengit út af herbergi sínu, þar er hann hafði gǫrt eina bók af íþrótt þeirri, er dialectica heitir á latínu, en þrǽtubók er kǫlluð á norrǿnu. Þat mátti ok sjá á honum, hversu mikla stund hann hafði lagt á bók þá, er hann hafði þá saman sett, ok hversu lítt hann hafði meðan annars gǽtt. Hann var rúfinn ok óþveginn, magr ok bleikr í andliti. Ok er hann sá Alexandrum fóstrson sinn þrútinn af mikilli reiði þeirri, er eigi mátti leynask fyrir brugðnu ok blóðrauðu litarafti, þá spurði hann eftir vandliga, hver sǫk til vǽri svá sollinnar reiði. Hann gerði svá, sem hlýðnum lǽrisveini byrjar við sinn meistara, fellr á kné fyrir honum, ok drepr niðr hǫfðinu, ok svarar svá af miklum móði: “Þungt þykki mér þat, at faðir minn elligamall skal lýðskyldr rangligum krǫfum Darii konungs, ok þar með allt fóstrland mitt.” Ok þar mátti hann þá ekki fleira um tala, því at þessu nǽst kom grátr upp, sá er nakkvat svá brá til bernskunnar, ok vara sá af litlu skapi. Ok með því minnkar hann þá fyrst í stað sína reiði. Ok nú með þessum ráðum er eftir fara, þá mǽlir Aristoteles svá til hans: “Með því at þér sé stórt í hug, þá prýð þú þik fyrst með ráðspekinni. En tak síðan til vápna þinna eftir fýst þinni. Ek sé,” sagði hann, “at þú hefir efni til at verða mikill maðr ok máttugr. Spari þat nú eigi við þik. Ok hlýð mér nú vandliga. Ok man ek kenna þér, hversu þú skalt at fara. Þat vil ek þér fyrst ráða, at þú sér ráðvandr, at þú hafir jafnan ina beztu menn við þína ráðagerð. Hlýð ekki á hviksǫgur þeirra manna, er tvítyngðir eru ok hafa í sínum hváftinum hvára tunguna. Engi skal þá menn hátt setja, er náttúran vill, at lágt siti, því at þeirra metnaðr þrútnar svá skjótt af metorðunum, sem lítill lǿkr af miklu regni. Þat er ok órunum nǽst, er veslu batnar. Eigi lét ek þik þó at auka þeirra manna nafnbǿtr, þótt smábornir sé, er hǿverskliga siðu ok sǿmiligan manndóm hafa fram at leggja móti ǽtt ok penningum. Gott siðferði skalt þú virða gulli betra. Ok því skalt þú eigi penninginn láta ráða nafnbótunum, at við honum selja margir svívirðliga sína dáð ok drengskap. Ef þú skalt dǿma milli manna, þá lát hvárki ráða mannamun. Fégirnðinni verðr þér þó mest af kennt rangdǿminu, því at hon blindar oftliga réttsýnisaugu. Ok ef fégirnin, sú er at réttu má kallask lastanna móðir, fǽr of mikinn gang í konungshǫllinni, þá fyrkemr hon ǫllum siðunum ok lǽtr mútugjarnan mann afrǿkjask lǫgunum. Þat rǽð ek þér,” segir Aristoteles, “at þú sér mjúkr ok linr lítillátum, auðsóttr ok góðr bǿna þurftugum, en harðr ok óeirinn drambsǫmum. Flyt oft ór stað herbúðir þínar, því at þá er óvinum þínum óhǿgt við þér at sjá, er þú ert skǫmmum í sama stað. Oftliga skalt þú ok fylkja liði þínu, at þat nemi bardagalist ok venisk vápnfimi. Hǫrð áhlaup skalt þú veita óvinum þínum. Ok ef þú hefir viljann skeleggjan til at vinna mikil verk á þeim, þá man þér til gefask máttr ok megin. En ef þú þykkisk sjalfr vanfǿrr til vápnaskiftis við óvini þína fyr sakar lítils aldrs, þá lát þó sjá þik undir vápnum með glǫðu hjarta. Lát þú tunguna berjask ákafliga með eggjanarorðinu, þó at hǫndin sé vanafla til at stýra sverðinu. Oft hefir hǫfðingjum mikit tjóat at berjask at eins með fram·eggjan. Ok ef efaðsamlig bardagalykð skýtr herinum skelk í bringu, þá era betri lǽkning til en blíðligar fortǫlur hǫfðingjans með snarpligri ateggjan. Ef óvinir þínir flýja, þá rek þú ok fyrstr flóttann. Nú berr svá at, at í þitt lið komi flóttinn, þá skalt þú síðast á hǽl hopa. Ok lát þína riddara þat sjá, at þér er afar trautt at renna. Ok man þeim þá sýnask hǫfuðskǫmm at renna svá svívirðliga undan sínum konungi. Því nǽst hugsa þú, hversu mikill fjǫlði þinna andskota sǿkir eftir þér. En þótt þat sé mikill munr, þá lát þik þat ekki skelfa. Ef þú sér, at þeir letjask á eftirfǫrinni, þá skalt þú fyrstr aftr snúa þínum hesti ok ríða á óvini þína djarfliga ok neyta þá sverðs þíns snarpliga ok svá ákafliga með þínu liði fram vaða, at varla gefisk þeim tóm til at kalla sik sigraða. Nú kemr þar, at borgirnar gefask upp í þitt vald eða þú hefir at jǫrðu lagt þá, er eigi vildu sjalfkrafa upp gefask, þá skalt þú upp lúka féhirzlum þínum ok gefa á tvǽr hendr riddurunum ok smyrja svá sár þeirra með gjǫfunum, því at eigi þarft þú aðra lǽkning at fá liðinu heldr en mýkja sár ok sjúkan hug með gullinu. Svá fǽr ǫrlyndr maðr sjúkum bót unnit ok auðkýfingr øreiganum. En ef gullit er ógnǿgra til en vilinn at gefa, þá lát þú þó eigi ástina minnka, þótt fǽttisk gjafarnar. Með fǫgrum heitum skalt þú lokka liðit at þér ok efna þat, er þú heitr, þegar fǫng eru á. Stórlátr hǫfðingi má jafnan øruggr um sik vera fyrir áhlaupum óvina sinna, því at, hvárt sem friðr er eða ófriðr, þá kemr honum stórlǽti sitt fyrir sterkan borgarvegg. En smálátum hǫfðingja tjár hvárki rammligt vígi né mikill vápnabúnaðr. Ok nú veit ek eigi,” segir Aristoteles, “til hvers þat kemr, fóstrson, at segja þér fleira, af hversu þú skalt með þínum herskap fara. En þat vil ek þér ráða með þessum hlutum, at þú látir eigi glutranarsama víndrykkju fá of mikit vald á þér. Lát ok eigi heimskliga konurnar hugsýkja eða vanmegna sterkjan hug. Ok þú veitir of mikit eftirlǽti vínguðinu, er Bacchus heitir, ok ástargyðjunni, er Venus heitir. Þá er, sem ok sé lagt á hals þér þat, er svá þjár huginn, at hann gáir ekki at hugsa þat, er viti gegni. Af þessum hlutum hrǿrizk heift ok hatr ok gerizk margs konar klatr. Ok eigi eru þeir hlutir, er meirr fyrkomi góðu siðferði en konurnar ok ofdrykkjan. Vel skyldu þeir, fóstrson, lostasemi stilla, er lǫgunum ok heimsins taumalagi stýra. Lát þú vel gǽtt allra þessa hluta, er ek hefi kennt þér ok fyr hvetvetna fram réttlǽti fylgja ǫllum þínum verkum. Eigi skal þó réttlǽtit eitt saman, því at þar við skal tempra miskunnina. Oftliga skalt þú rannsaka ritningar, ef þú vilt margvitr verða. Lǫgin skalt þú þér ok kunnig gera, ef þú vill réttlátr vera. Sekra manna mál skalt þú próba sannliga, dǿma reynda hluti lǫgliga, refsa þeim, er sekir eru, réttliga. Refsingina skalt þú eigi fyrr láta fram koma, heldr en af þér gengr reiðin. Skalt at þú áminnask eftir teknar sǽttir umliðit sundrþykki. Ok ef þú, Alexander, lifir svá, sem Aristoteles hefir kennt þér, þá man þitt nafn uppi, meðan heimrinn stendr.” Þvílík ráð kenndi Aristoteles Alexandro, sem nú er sagt. Ok ǫll varðveitti hann þau virkuliga sér í brjósti. Nú girnizk hann engis annars en ryðja sér til ríkis með oddi ok eggju. Ok þat gerir hann sér þegar í hug, at ekki vǽtta myndi við honum rǫnd reisa. Svá geisar nú ok hátt hans ofsi, at hann þykkizk nú ǫllum heiminum stýra. Ok er hann kemr á þann aldr, er mann tekr undan ráðningu, þá gerizk þat til tíðenda, at einn ríkr maðr, sá er Pausonias hét, tekr at elska dróttningina Olympiadem. Hann fyllizk ok þeirrar dirfðar, at hann drepr konunginn Philippum. Hugðisk hann þá at frjálsu mundu njóta mega hennar ásta. En honum varð eigi at því kaupi, því at Alexander lét eigi lǫng frest á fǫðurhefndum. Ok fǫðurbana sínum valði hann dauðdaga háðuligan ok þó makligan. Þegar eftir fráfall fǫður síns tekr Alexander til landstjórnar. Ok því nǽst býr hann sik til hernaðar, eigi at eins sér til frǽgðar ok framkvǽmðar heldr ok til frelsis ǫllu fóstrlandi sínu, því er áðr lá undir miklu áþjánaroki. Alexander var nú nýdubbaðr til riddara svá mikill í hjartanu sem risi, en í brjóstinu sem gamall ok vitr riddari. Þar mátti þá sjá nýjan ok ungan riddara svá stórhugaðan, at hann vildi þá gjarna stǿrra vinna, en Achilles mátti á leið koma, sá inn mesti kappi, er var í Trójumanna sǫgu. Ok eigi at eins ǽtlar hann at herja á Darium konung ok á hans ríki, þótt þar vǽri sakar brýnastar, heldr ǽtlar hann, ef ørlǫg banna eigi, at leggja undir sik alla heimsbyggðina. Borg er sú ein á Grikklandi, er Corinthus heitir. Af þeim hefir hon nafn tekit, er hana lét gera. Ok af því, at þessi borg var sterkari ok féríkari en aðrar borgir, þá var hon kǫlluð hǫfuð alls ríkisins. Páll postuli kristnaði síðan þessa borg. Ok eftir venju inna fyrri konunga þá tekr Alexander hér með kórónu konungsnafn. Hér hafði konungr stefnt fjǫlmennt þing. Á því þingi var svá liði skipat, at þeir menn, er ríkastir váru ok ráðgastir, er senatus heita á latínu, en þat má kallask ǫldungasveit á norrǿnu, sátu nǽstir konunginum á hváratveggju hǫnd. Þessir menn skulu skipa ok stjórna ǫllu ríkinu með konunginum. Þessir menn skulu oftarr berjask með djúpsettu ráði ok snjallri tungu heldr en með øxi eða sverði. Út í frá konungsins ráðunautum sátu kappar hans. Þessir menn láta oft afl viti ríkara ok lifa meirr at dǿmum Achillis en Nestoris. Achilles var af Grikkjum, þá er þeir bǫrðusk við Trojam, vígdjarfastr ok miklu sterkastr, en Nestor spakastr ok forsjálastr. Frammi fyrir konunginum sat Aristoteles með klerkasveit sína. Hann var nú boginn mjǫk af elli ok hvítr fyr hǽrum. Þessi sveit var vápnalaus, því at hon kunni meira af frǿði en vápnfimi. Ok er Alexander sá þetta drengjaval, er honum leizk, sem reyndisk, mikill styrkr vera mundi, þá gladdisk hugr hans mjǫk at sénum svá miklum afla. Dirfð sú, er áðr var ok svá mikil með árǽðinu, at varla mátti vaxa, þá óx hon enn, er hann sá slíkar steðr sinn vilja styðja. Ok svá sem hann var ǫllum hugsterkari, svá var hann ok ǫllum fríðari. Ekki þyrfti hann at skrýða sik dýrligu konungsskrúði, at konungr vǽri auðkenndr þar, sem hann var, því at yfirbragð þat, sem honum fylgði hversdagliga, gerði hann auðkenndan af ǫllu folkinu, þótt hann hefði eigi gullliga kórónu dýrum steinum setta á hǫfði sér eða annan konungligan búnað af gullofnum klǽðum, sem þá hafði hann. Á þeim mánaði, er Junius heitir, var Alexander til konungs tekinn á þessu þingi með vild ok vingan alls stórmennis ok at samþykktum múginum. Ok þegar í stað þá skifti hann í sveitir riddarum þeim, er hann hafði sér valða. Ok þat váru fim tigir hundraða. Allir hǫfðu þeir einn vilja til at berjask með konungi. En mikit skilði aldr þeirra, því at eigi at eins valði hann sér unga riddara heldr ok jafnvel aldraða, þá er reyndir hǫfðu verit at hvatleik með Philippo fǫður hans. Øngan gerði konungrinn þann sveitarhǫfðingja í liði sínu, er yngri vǽri en sextugr. Ok þat myndi sá maðr ǽtla, er hann hefði eigi fyrr sét þvílíkan her, at slíkir, sem Alexander hafði valit sér sveitarhǫfðingja liði sínu, myndi vera hertogar eða með ǫllu sjalfr senatus. Með slíku riddaraliði, sem nú er nakkvat frá talt, hafði konungr með sér til herferðar þúsundir ins fjórða tigar af fótgǫnguliði. Þetta lið var ok undarliga vel búit með vápnum. Ok þar með hafði þat ǿrit árǽði. Ok þó at þetta lið vǽri svá margt árǽðissnart, er nú var frá sagt, þá var þó at hváru undarligt, er Alexander skyldi þat fyrir ǽtlask at leggja undir sik allan heiminn eigi með meira liði, ok þat þó enn undarligra, er hann skyldi því á leið koma. Brátt eftir þat, er konungr hafði þetta lið saman safnat, þá gerðisk þat til tíðenda í þeirri borg á Grikklandi, er Athenae heitir, at einn mikill hǫfðingi, sá er Demosthenes hét, eggjaði þess borgarmennina, at þeir neitaði þessum inum nýja konungi. Ok þeir gína við þessi flugu ok ǽtla at verja konungi borgina, ef hann þar kǿmi. Alexander spyrr þetta brátt ok skundar þegar hernum til þessar borgar. Ǽtlar hann ok at lyfja þeim sitt ofbeldi, er fyrstir gerðusk til þess at rísa í mót honum, nema þeir ríði skjótt á vit sín. Ok borgar· menn finna eigi fyrr, en konungr kemr með herinn at borginni. Þeir leggja þegar stefnu með sér í hǫfuðkirkju þeirri, er helguð var Pallade. Pallas var kǫlluð af heiðnum mǫnnum spekðargyðja. Á þessi stefnu stóð upp einn ríkr maðr, sá er Aeschines hét, ok talaði þar snjallt ørendi. Hann andsakaði Demosthenem mjǫk um þat, er hann hafði eggjat borgarmenn at snúa í mót konungi. Ok hann bað borgarlýðinn upp gefask fyr konungi ok biðja sér griða sem fyrst. Þat ráð tóku þeir, sem þessi maðr kenndi þeim. Ok því at þeir váru samlendir konungi, þá veitti hann þeim þat blíðliga, sem þeir báðu hann mjúkliga. Í þessi borg var forðum ríkastr skóli. Ok því þótti konungi til lítils at berjask við þá, at þeir kunnu betr ritningar at skýra en vápnum at stýra. Ok eigi varð Alexandro meira fyrir at vinna þessa borg, en nú er frá sagt. Eftir þetta stefnir konungr her sínum til þeirrar borgar, er Thebae heitir. Þessi var ein in ágǽtasta borg forðum á Grikklandi. Ok er konungr kemr at staðinum, þá lúka borgarmenn aftr borgarhliðunum. Ok því nǽst hlaupa þeir upp á borgarveggina alvápnaðir ok sýna svá konungi, at þeir vilja banna honum borgina. Ok ef Thebani hefði tekit slíkt ráð sem Athenienses, þá myndi þeir hafa fengit stǫðvat reiði konungs ok fundit þar miskunn ok mildi, sem gnóg var fyrir, ef mjúkliga vǽri eftir leitat. En því at þeir sýndu konungi mikinn mótgang, þá reyndu þeir þat, at hann kunni refsa þeim þeirra dirfð ok niðra þeirra drambi. Ok meðan konungr hugsar, hversu hann skyli þessa borg vinna, þá koma til hans hǫfðingjar margir af inum nǽstum borgum ok tjá fyrir honum oftliga, meðan hann sitr um borgina, at þar hefði jafnan uppspretta verit mikils ófriðar í landinu. Ok þar hefði margs konar ódǿmi orðit í þeim stað, sem segir í mikilli bók þeirri, er heitir historia thebana. Af slíkum fortǫlum þrútnar mjǫk reiði konungs til borgarmanna. Ok nú býðr hann sína menn vápnask ok sǿkja borgina. Ok þeir gera svá. En borgarmenn láta þegar drífa skot á þá. Ǽtla þeir, sem þeir gera, at veita hart viðrnám. Konungsmenn taka þá þat ráð, at sumir brjóta borgarvegginn it neðra með þess konar tólum, sem þar til hǿfði, en sumir skutu skjǫldum yfir þeim ok hlífðu þeim svá við skotum ok grjóti. Ok er borgarmenn sjá, at konungsmenn mundu brotit fá borgina, þá hlaupa þeir felmsfullir inn af borgarveggjunum ok leita sér fylgsna. En konungsmenn dynja þegar á hǽla þeim. Ok drepa þeir hvern, er þeir finna. Ok er konungr sjalfr gengr í borgina, þá kemr á mót honum sá maðr, er Deades hét. Hann sǫng fyrir konungi með fǫgrum strengleik þat, er svá mǽlti: “Heyr þú, Alexander, inn mildasti konungr, afspringr guðanna. Hvárt ǽtlar þú þat fyrir at eyða þessa borg með ǫllu? Lát þér í hug koma, at Aristoteles fóstrfaðir þinn kenndi þér þat ráð, at þú skyldir vera góðr bǿna þurftugum ok þyrma sigruðum. Eða hvárt veizt þú þat, at hér var inn helgi Bacchus fǿddr í þessi borg?” Bacchum kǫlluðu heiðnir menn vínguð sitt. “Hér eru ok mǫrg ǫnnur guð fǿdd,” sagði hann. “Einn af þeim, Hercules inn sterki ok inn viðfǫrli, er þú ert frá kominn, konungr. Þyrm oss þá fyr guðanna sakir, þótt vér sém þess óverðir. Hugsa svá fyrir þér, at óstǫðugt verðr þat ríki, er litla miskunn hefir með sér. En ef þú ert enn ráðinn til at láta drepa allan borgarlýðinn, þá lát þú eigi borgina standa með heilu líki, því at hon er ǫll guðunum helguð.” Svá lauk Deades sínu máli, at konungr skipazk ekki við orð hans. Hann lǽtr alla borgina niðr brjóta svá vandliga, at þar sem áðr hǫfðu verit turnar hávir eða kastalar, þar var nú náliga slétt jǫrð. Eld lét hann ok alls staðar í leggja húsin þar, sem hann fekk því á orkat. Síðan er konungr hafði makliga hefnt Thebanis þeirra dirfð ok hafði þar svá kennt landsmǫnnum at þjóna nýjum konungi, þá setr hann til lands at gǽta þá menn, er honum þóttu vel til þess fallnir. En hann býr ferð sína brott af landinu ok ǽtlar, sem hann gerir at herja á ríki Darii konungs. Ok nú lǽtr hann skip sín búa ok hlaða af margs konar gǿzku, at þat má hverr maðr ǽtla, at Alexander konungr myndi eigi fá skip nýta mega til slíkrar herferðar. Svá er sagt, at konungrinn hefði tveim skipum meirr en halft annat 100. Ok þegar er til þess var búit, þá láta konungsmenn skip sín ór festum. Ok þar mátti þá heyra mikinn lúðragang ok þjóðsýnligt ákall. Þar mátti þá marka, hversu mikit flestir unna sínu fóstrlandi. Þeir Grikkirnir váru nú fúsir til at fylgja konungi ok berjask með honum sér til fjár ok metnaðar. En allir af þeim í svá miklum her nema einn þá settu augu sín aftr um skut, meðan þeir máttu nokkurn vita sjá til fóstrjarðar sinnar. Konungr sjalfr leit aldrigi aftr til landsins. Svá var honum mikil fýst á, at berjask við Darium konung, at hann gleymði þegar fóstrlandi sínu. Ok var þar eftir móðir hans ok systr. En þegar er konungr sá, at Asia kom upp fyr stafn fram, þá gladdisk hann svá mjǫk við, at gleðinni varð nǽsta rúmfátt í brjóstinu. Ok nú biðr hann sína menn róa fast undir seglum, at þeir mǽtti sem fyrst land taka. Þeir koma nú svá nǽr landinu, at eigi var lengra til hafnar en ǫrskot. Ok þá skýtr konungr ǫru á landit upp ok sǽrir svá jǫrð óvina sinna. Hann kallar þetta giftusamligt heill ok gott sigrmark. Ok því trúir herrinn allr ok lýstr upp fagnaðarópi miklu. Því nǽst taka þeir land, kasta nú akkerum ok bera upp landfestar, hrjóða skip sín ok setja landtjǫld. En eftir þetta starf snǽða þeir fast lengi fram á nóttina. At komanda morgni gengr konungr á fjall eitt hátt ok sér þaðan yfir landit. Þar mátti hann alla vega sjá frá sér fagra vǫllu bleika akra stóra skóga blómgaða víngarða sterkar borgir. Ok er konungr sér yfir þessa fegrð alla, þá mǽlir hann svá til vildarliðs síns: “Þetta ríki, er nú lít ek yfir, ǽtla ek mér sjǫlfum. En Grikkland fǫðurleifð mína vil ek nú gefa yðr upp,” segir hann “til hǫfðingjanna.” Ok svá treystisk hann nú sinni gǽfu, at honum þykkir, sem þetta liggi laust fyrir. En hann skiftir nú Grikklandi með þeim af stórmenninu, er honum þóttu þess makligstir. Hann bannaði nú ok sínum mǫnnum at taka þar strandhǫgg eða gera annat óspakligt, jafnt sem hann ǽtti sjalfr hvetvetna þat, er fyrir var. Þessu nǽst stefnir konungr til þeirra borga, er nálǽgastar váru. Ok þeir menn, er þǽr borgir byggðu, þar sem þeir spurðu, at konungr sá inn útlendi var svá friðsamr, ok þeir vissu þó, at hann hafði mikinn afla, þá tóku þeir snjallt ráð ok gefask upp sjalfkrafa í vald konungs þess, er með djúpsettu ráði fekk svá gǫrt, at hann þyrmði óvinum sínum ok lagði þá þó undir sik bardagalaust. Eftir þetta ferr Alexander konungr á þann hluta ríkisins, er Phrygia heitir. Þar hafði staðit forðum borg sú, er Troja var kǫlluð. Þat hafa menn fyr satt, at þessi borg hafi forðum mest verit ok sterkust sem raun bar á, því at Agamemnon Grikkjakonungr sat um hana vetr með marga kappa ok ótalligan her, áðr hann fengi brotit hana fyr Priamo konungi ok sonum hans. Þangat fór Alexander konungr fyr forvitni, ef hann mǽtti sjá nokkut merki þeirra stórtíðenda, er þar hǫfðu gǫrzk. Ok hann kom nú þar, sem Troja hafði staðit. Hennar mátti nú ekki sjá annat en grundvǫll einn. Þar af mátti þó sjá hversu mikil borgin myndi verit hafa. Ok nú er konungr hugði at, hvar hverrgi þeirra kappanna, er þar fellu mundu jarðaðir vera, því at var á legsteinum ritat yfir hverjum þeirra, þá kemr konungr þar at, er Achilles var jarðaðr. En þetta var ritat á legsteini hans. Hér hvílir Achilles inn sterki, er drap Hectorem son Priami konungs. Sjá inn sami var svikinn í tryggð ok drepinn af Paride bróður Hectoris í sólarguðs hofi. Á þenna legtitul sá konungr, því at honum þótti mikils um vert. Ok eftir þat bar hann sjalfr reykelsi yfir leiðit, sem þar vǽri nokkurr heilagr maðr jarðaðr. Síðan mǽlti hann: “Svá háleit er þessa manns hamingja orðin, er hér hvílir, allra helzt í því, at hans frǽgð man svá lengi lifa. Ok mikil sǿmð var honum í því at sigra svá mikinn kappa, sem Hector var. En þat þykki mér honum þó mestr sǿmðarauki verit hafa, at svá góðr klerkr, sem Homerus var, gerði bók um hans stórvirki, þá er allan aldr man uppi vera. Ok þess vilda ek ǿskja, at nokkurr maðr vǽri mér slíkr eftir líflát mitt, sem Homerus var Achilli, ef vér fám nokkut þess gǫrt, er lofligrar umrǿðu þykki vert. Sá hlutr er þó svá, at ek kvíða helzt, þó at ek fá undir mik lagt allan heiminn, sem mik varir, at vera myni, at mikil frǽgð lifi skemmr eftir mik, en ek vilda. Ok ef ek skylda annarshvárs, þá vilda ek himinríkis heldr missa en frǽgðarinnar,” segir hann. Eftir þetta mǽlir konungr svá til sinna manna: “Látið eigi þat skelfa yðr af hernaði þeim, er þér hafið upp tekit, þótt hamingja sé mjǫk óstǫðug, því at óverðr er sá farsǽldar, er hann vill ekki þola þat, er hart þykkir. En þótt manni veiti þungt um stundar sakir, þá kemr þó jafnan logn á bak vindi. En því at yðr man undarligt þykkja, hvað an ek mega svá mjǫk treystask várri farsǽld, þá vil ek nú þat kunnigt gera, þó at ek hafa hljótt yfir því látit hingat til. Þá er ek hafða hefnt fǫður míns, bar svá oftliga til, at” ek vakða þá um nǽtr, er aðrir sváfu ok hugsaða ek með mér, hvárt ek skylda at eins verja þat ríki, er faðir minn hafði átt, eða afla mér meira. Ok einshverja nótt at ǫllum ǫðrum sofundum í mínu svefninni, þá er ek vakða um slíkt hugsi, kom mikit ok bjart ljós yfir mik. Því ljósi fylgði einn gǫfugligr maðr, ef lofat skal mann at kalla. Hann var harðla vel klǽddr ok því líkast sem byskupar, þá er þeir eru skrýddir byskupsskrúði. Tolf inir dýrstu steinar váru settir í klǽði hans framan á brjóstit. Í enni þessa manns var ritat scilicet tetragrammaton. Þat fekk ek eigi skilit,” segir konungr, “því at þat var á þess konar tungu ritat, er mér var ókunnigt. Síðklǽddr var hann, svá at fyr klǽðunum mátta ek eigi sjá fǿtr hans. Mikil ógn stóð mér af þessum manni. Hafða ek tóm til at spyrja en þoran eigi, hverr hann vǽri eða hvaðan ok at hví hann fǿri. Hann mat ekki kveðjur við mik ok mǽlti svá til mín: Far þú á braut af fóstrlandi þínu, Alexander, því at ek man allt folk undir þik leggja. Ok ef þú sér mik nokkut sinn þvílíkan, sem nú sýnumk ek þér, þá skalt þú þyrma mínum mǫnnum fyrir mínar sakir. Ok eftir þat hvarf hann upp í loftit frá mér,” segir konungr. “Ok þá fylldi hann herbergit í brautfǫr sinni inum dýrligsta ilm.” Eftir sagða þessa vitran mǽlir konungr svá til riddara sinna: “Þat skulu þér vita, inir vǫsku drengir, at í þess trausti, er mér vitraðisk, munu þér yðarn herskap fremja.” Ok nú snýr konungr aftr til sinna herbúða. En þessi vitran fekk sína framkvǽmð litlu síðarr ok sannaðisk með þeim hǽtti, at eftir þat, er Alexander konungr hafði unnit þá borg á Jórsalalandi, er Tyrus heitir, þá stefndi hann til Jórsalaborgar með miklu liði ok ǽtlaði hann at brjóta borgina en niðra Gyðinga tígn ok svívirða templum domini, sem aðrir heiðnir konungar hǫfðu gǫrt fyrir honum. Ok er borgarmenn spyrja þessa fyrirǽtlan konungs, þá taka þeir þat ráð, at byskup sá, er þá var at staðnum, gengr út með ǫllum hǫfðingjum borgarinnar ok gerir virðuliga processionem á mót konungi ok ǽtlar svá at svefja hans reiði. Ok þegar er konungr sér byskup, þá kemr honum í hug, at sá maðr var jafnt þannug búinn, er honum vitraðisk fyrr meirr. Ok hann stígr þegar af hesti sínum ok fellr á kné fyr byskupi. Þetta undruðusk konungsmenn mjǫk, er konungr lítillǽtti sik svá mjǫk, at hann laut þessum manni, þar sem þeir vissu áðr, at hann vildi alla láta til sín lúta, ok þeir hǫfðu hann øngum fyrr sét sitt hǫfuð hneigja. Þá stǫðvar konungr sitt lið ok kallar stórgǽtinga sína með sér, ríðr síðan í borgina friðsamliga, offrar til templum domini margar stórar gersemar, þǽr sem þeir kǫlluðu þǽgiligstar guði, er varðveittu musterit. Hann heitr ok því Gyðingum, sem hann efndi, at þeir skyldu ǽ í friði vera ok góðu yfirlǽti, meðan hans ríki stǿði. Sá kvittr kom nú til eyrna Dario konungi, at Alexander konungr var kominn í ríki hans með herskildi. Ok því at Darius konungr hafði lengi um kyrrt setit í góðum friði, en af vanizk styrjǫld ok ófriði, þá bregðr honum við þessi tíðendi nokkut. Ok þó at hann vǽri víðlendari fyr sakir margra skattkonunga, ríkari, miklu fésterkari, af ágǽtu forellri tígnari, fyr aldrs sakir ok frǽgðar í sínum ríkdómi fullkomnari en Alexander, þá varð hann þó þegar í huginum lǽgri, þar sem hann mátti í hvívetna meiri vera, ef hann hefði svá gnógan vilja til at verja lǫnd sín, sem hann hafði ýrin fǫngin á. Ok því at Darius konungr var friði vanr ok miklu bílífi, þá varð hann rauntregr til ófriðarins. En at eigi þǿtti svá, sem konungligt vald minnkaðisk eða skelfðisk við þenna tíðendapata, þá lǽtr Darius konungr skera herǫrvar upp um ríki sitt. Ok honum safnazk brátt ótalligr herr. Ok í því bili sendir Darius konungr Alexandro konungi bréf þat, er þessi orð stóðu á: “Darius konungr konunga frǽndi guðanna sendir þetta bréf Alexandro þjón sínum. Þótt þú sér, Alexander, líkligr til uppreistar fyrir sakir góðrar ǽttar, þá þyrm þú þó litlum aldri ok enn vaxanda. Óskapligt er at taka aldin af trénu fyrr en fullvaxit er. Haf mitt ráð ok legg niðr sem skjótast vápn þau, er heimsklig ofdirfð eggjaði þik til upp at taka. Far heim til móður þinnar ok haf með þér þessa hluti, er ek sendi þér at gjǫf. Þat er ráðningarsvipa, er aldri þínum hǿfir, ok bǫllr einn, er þér samir enn betr at leika með en skjǫldr eða sverð. Þar með sendi ek þér féhirzlur þǽr, er fá munu þér ýrna skotpenninga til at koma heim aftr ósoltnu liði þínu. En ef svá mikil ǿði býr í þínu brjósti, at þér þykki deild friði betri með mínum fjándskap, þá man ek senda til at refsa þér eigi riddara mína heldr vǽgðarlausa þrǽla, þá er þik skulu í prisund setja ok láta svá bíða hneisuligs dauða.” Þá er Alexander konungr hafði yfir lesit bréf þetta, lǽtr hann sér lítt bregða við þessi ákefðarorð, andvarpar þó við nokkut svá, rǿðir síðan stilliliga til sendimanna Darii konungs: “Betr virði ek gǫfugligar gjafar konungs en sjalfr hann. Bǫllrinn markar með vexti sínum heim þenna, er ek man undir mik leggja. Með svipu þessi skal ek temja þá Serkina, þá er ek hefi eftir fenginn sigr upp brotit allar féhirzlur Darii konungs.” Slík orð ritar hann aftr til Serkjakonungs ok setr fyrir sitt innsigli. Hann gefr sendimǫnnum virðuligar gjafir ok biðr aftr fara við svá búit. Darius konungr ferr nú með her sinn til ár þeirrar, er Euphrates heitir. Hon er ein af þeim fjórum, er ór paradiso falla. Hann sér nú þat af bréfum Alexandri konungs, at eigi man með stóryrðum einum hrinda mega hans hernaði. Ok á sléttum vǫllum þeim, er lágu við ána, setr Darius konungr herbúðir sínar. Hann stefnir nú liðinu einhvern dag út á vǫlluna ok lǽtr til taka at telja liðit í sólarupprás. Ok sú sýsla vinnzk þann dag til kvelds ok fekk þeygi talt. Ok nú hyggr Darius konungr þat, at fyr sakir mikils vápnabúnaðar ok ótalligs hers myni engi þora við honum rǫnd at reisa. Nú sendir hann fyr sér með ógrynni liðs hǫfðingja þann, er Memnon hét, at reyna styrk Alexandri ok verja honum borg þá, er Sardis heitir. Memnon hafði hundruð þúsunda liðs. En þótt Alexander hefði miklu minna lið, þá fekk hann þó sigr fyr hvatleiks sakir sinna manna ok leggr undir sik borgina. Í borg þessi var Þórs hof í miklu haldi. Ok í hofinu stóð vagn einn. Hann var með nokkurs konar vél svá festr við ok eða sila, at engi kunni frá leysa. Vagninn hafði þar lengi staðit í hofinu. Ok sá var átrúnaðr borgarmanna, at engi myndi leyst fá skǫklana frá okinu, nema sá, er síðan fengi sigrat allt Asiam. Ok er Alexander konungr spurði þetta, þá var honum mikit um at reyna, hvárt hann fengi leyst knútana. Ok því at hann vildi gjar na fyr sik láta fyllask ørlaganna skipan, þá tekr hann upp okit ok vill frá leysa skǫklana ok fǽr eigi leyst. En at eigi þǿtti þeim svá, er hjá stóðu, sem þetta vǽri konunginum illt heill, þá segir hann svá til sinna manna: “Hvárt hyggið ér manni nokkurs at auðnara, at hann fái knúta þessa leyst, eða viti, með hverri list þeir eru saman riðnir? Mikill hégómi,” segir hann, “at trúa slíku.” Bregðr síðan sverði ok høggr í sundr knútana. Ok hér var nú annathvárt, at Alexander konungr fylldi þat, er ørlǫgin hǫfðu fyrir skipat, þótt hann leysti knútana heldr með sverði en með hǫndum sér, ella sýndi hann þat, at þessi átrúnaðr hafði hégómligr verit. Nú ferr Alexander konungr heðan til þess staðar, er Ancyra heitir. Ok meðan hann dvelzk þar, þá sendir hann nokkurn hluta liðs síns at leggja undir sik þǽr þjóðir, er Capadoces heita. Ok er hans menn koma aftr með fengnum sigri, þá stefnir hann með her sínum í mót Dario konungi ok ferr nú svá hvatliga, at þat var nǽr frá líkendum. Ok því skundar hann svá, at þaðan, sem hann var þá staddr, er at fara inn í megin landsins um þrǫngva dali ok miklar torfǿrur. Ok ef Darius konungr hefði þannug skjótari orðit, þá hefði hann þar mátt teppa Alexandro stíg. Darius konungr flytr nú ok á brott herbúðir sínar frá ánni Euphrate. Þar skortir nú eigi vápnabrak ok mikinn lúðragang. Hann stefnir ǫllum her sínum í mót Alexandro konungi. En svá skipar hann liði sínu, at í fyrstu fylkingu var líkneski guðs þeirra, er Jupiter heitir á latínu en Þórr á vára tungu. Þór var svá umbúð veitt fyrir sakir mikils átrúnaðar, er Serkir hǫfðu til hans, at hann sat í gullligri kerru settri dýrum steinum. Frammi fyrir honum var altari fagrliga með silfri búit. Á altarinu brann eldr mikill fyrir líkneski Þórs. Eldr sá skyldi aldrigi slokna. Þat kǫlluðu þeir vígðan eld. Fyrir kerru Þórs váru margir hestar beittir snjóhvítir at lit. Tolf þjóðir váru til settar at varðveita þenna blótskap, þǽr er á sína tungu mǽlti hver. Ok í þessi fylkingu váru þeir menn, er alþýðan hugði, at ódauðligir myndi vera fyrir sakir iðuligrar þjónustu, er þeir veittu guðunum. Þetta lið allt saman váru þúsundir. Í annarri fylking váru fremstir frǽndr Darii konungs margir ok gǫfgir með þúsundir. Þeir váru líkara búnir konum en hermǫnnum, því at klǽði þeirra váru víða gulli búin. Í miðri fylkingunni sat sjalfr Darius konungr í gullligri kerru. Þar var skipat á báðar hendr honum mǫrgum guðum þeim, er hann þóttisk mikit traust undir eiga. Uppi yfir kerru konungsins sat einn ari. Hann var algylltr ok breiddi vǽngina út yfir kerruna á alla vega ok hlífði svá konungi með skugga sínum við sólarhita. Af þessum búnaði gulli glǽstum ok gimsteinum mátti Darius konungr auðkenndr vera af ǫllum herinum. Frammi fyrir sér hafði konungr skipat þúsundum þess liðs, er allt var spjótat. Eigi var gull eða silfr sparat við spjótin. Meirr váru flest gǫr til frǽgðar en fremðar í vápnaskifti. Darius konungr hafði ok einkum til sett at gǽta sín 200 manna á hvára hlið. Þeir einir menn váru til þess valðir, er konungakyns váru eða af ǫðrum inum gǫfgustum ǽttum. Ok at eigi vǽri Grikkjum auðsótt at sǿkja konunginn, þá lýkr hann útan fylking sína með þúsunda fótgǫnguliðs, þess er undarliga var vel at vápnum búit. Í þriðju fylkingu var móðir Darii konungs ok dróttningin kona hans, bǫrn þeirra ok allt skuldalið hans þat, er honum var mest um hugat. Þetta lið allt saman fluttisk í fim tegum vagna. Þat var Serkjum titt í þann tíma, þeim er ríkastir váru, at hafa með sér til bardaga allt hýski sitt ok láta það an auðins bíða. Með þessu liði lǽtr konungr flytja fjárhlut sinn á hundruðum múla ok hundruðum ulfalda. Til gǽzlu við bǫrn ok konur ok konungs féhirzlur var settr fjǫlði bogmanna ok þeirra, er með sløngur fóru. Síðast fór þat lið, er í Noregi mundi leiðangrslið kallat vera. Margt af þessu liði var lítt vápnat. En svá mikill múgr var þat allt saman, at eigi fekk talt. Slíkt er sagt frá liðskipan ok liðsfjǫlða Darii konungs. En hverr er þetta kallar lygiliga sagt eða telr slíkt með ýkjum, þá lesi fyrr en fǿli librum Machabeorum þá bók, er inn helgi Hieronymus prestr hefir fǿrt af ebresku í latínu. Ok vǽntir mik, at hann myni finna þar sagt, at Antiochus Serkjakonungr hafði með sér til Jórsalalands 100 þúsunda fótgǫnguliðs ok þúsundir riddara, þá er hann ǽtlaðisk at sigra Judam Machabeum, er þá var með brǿðrum sínum hǫfðingi yfir Gyðingafolki. Nú er at segja frá Alexandro, at, hvar sem hann ferr, þá støkkr landsfolkit undan ok eyðir heruðin. Ok er hann sér þat, þá flytr hann herbúðir sínar til þeirra staða, er gamlir menn kǫlluðu her· búðir Cyri konungs. Þaðan sendir Alexander konungr Parmenionem þann inn dýrsta hǫfðingja, er var í liði hans, at gǽta borgar þeirrar, er Tarsus heitir. Landsmenn vildu brenna borgina. Í þessum stað var síðan fǿddr inn sǽli Páll postuli. Parmenio býr nú þar fyrir konungi. En hann kemr sjalfr stundu síðarr. Eftir miðri borg· inni fellr á sú, er Cignus heitir, fagrt vatn ok skírt. Hér fýsir konung til á sund at fara. Þar var bǽði, at honum hafði heitt gǫrt undir herklǽðunum af miklum sólarhita, því at þetta var um miðsumars· skeið, enda vildi hann fyr metnaðar sakir sýna íþrótt sína. Hér mátti nú sjá, at skjótr atburðr fekksk við ørlǫgin, ok leitaði þeim um at turna. Ok í þessum atburð staðnaði nokkut hamingja konungsins. Hann hleypr alsveittr á kalt vatn. Ok þegar tekr kulðinn at stemma vindǽðarnar. En konungr stirðnar. Ok nú verðr hann þegar til lands at leggja sem hvatligast. Hér af tekr hann nú sótt mikla, svá at sjǫlfum honum þykkir ørvǽnt, at hann myni við rétta. Hann er nú borinn til herbergis síns. En í herbúðum gerizk grátr mikill. Segir hverr ǫðrum, at konungr er at kominn bana. Ok svá taka sumir til orðs: “Hverr skyndiligr atburðr hefir svá skjótt ráðit konungi várum til bana? Þú in óstǫðuga hamingja, hvívetna grimmari,” segja þeir, “fyr hví vilt þú rǽna konunginn þegar svá dýrligu lífi, sem hann hefir haft? Þú vart honum hér til svá mild sem móðir. Hví vilt þú nú gerask honum grimm stjúpmóðir? Heimrinn girntisk á at hafa þenna einvaldskonung yfir sér. En hvat skal af oss verða,” segja þeir, “er fylgt hǫfum konunginum? Vér megum nú eigi snúask aftr til fóstrlands várs um eyðimerkr, þó at vér vilim. Eða hvárt munu vér hǫfuðlausir rasa fram í fylkingar óvina várra? Eigi sjám vér ok mann makligan til at koma í stað slíkum konungi, sem Alexander hefir verit.” Þetta kvein þeirra Grikkjanna heyrði hamingjan þar, sem hon sat ok velti hvéli sínu. Hon stendr upp nú, brosir at rǿðum þeirra ok svarar svá því, er á hana var leitat: “Furðu mjǫk er mannfolkit blint ins sanna um ørlǫgin, er þat andsakar mik jafnan svá rangliga. Aðrar gyðjur hafa ok eigi síðr vald en ek at gera, sem þeim líkar. En hvat sem illa verðr, þá kenna menn mér vǫld af. Nú gef ek mǫnnunum frið ok farsǽld, þá lofa þeir mik. En ef ek kippi frá þeim, þá lasta þeir mik svá, sem náttúran hafi mér staðfesti gefit, ef ek hafa vilda. En ef ek vǽra ǫllum jǫfn ok sifleyti með sama móti, þá munda ek eigi kallað hamingja. Náttúran hefir mér þat lǫgmál sett, at ek skyla aldrigi um kyrrt sitja ok hafa lausung fyrir” staðfesti.” Síðan er hamingjan hafði þetta rǿtt, þá tók konungr þegar nokkut at styrkna, því at vindr náði þá smám ok smám at renna í ǽðarnar. Þó hafði hann iðraverk mikinn. Ok nú sezk hann upp við ǫlboga ok rǿðir svá fyrir sínum mǫnnum: “Hvárt man óvinaflokkr várr skulu hér í herbúðunum spenna Alexandrum konung sigraðan bardagalaust? Því at svá nálǽgr, sem herr Darii konungs er oss, þá fær nú ekki seinni lǽkningu komit við sótt mína. Eða munu þeir berkja skulu yfir váru herfangi riddarar Darii en Alexander man útlagr ok dýrðarlauss vera flettr kastaðr á bera jǫrð óvina sinna? Nei,” segir hann, “allt man ǫðruvís verða. Freisti lǽknarnir fyrst, ef þeir megi mér nokkura bót vinna. Ok viti þeir þat, at meirr leita ek fyr lǽkningina tómstundar til at berjask við Darium konung heldr en at lengja líf mitt. Ok víst þykki mér bardagafrestin verri en sjúkleikr sá, er ek hefi, því at, þótt ek sjá sjúkr ok ek mega ekki annat gera en sýna mik fyrir minni fylkingu, þá munu þegar óvinir várir flýja en mínir menn flóttann reka.” Slík ákefð konungsins ok rasandi bardagafýst aflar liðinu mikils ótta, at skjótar atgerðir lǽknanna mundi sótt hans auka. Philippus konungr faðir Alexandri hafði fengit honum lǽkni þann, er ok hét Philippus. Þessi inn sami maðr var viðrstaddr rǿðu konungsins ok hét því, at hann mundi fá gǫrt hann heilan á þriggja nátta fresti, ef hann vildi á kyrrðum hafask. Ok þótt konungi þǿtti lǫng heilsubið ok bardagafrest, þá dvelzk hann þar þó í borginni Tarso, svá sem lǽknir beiddi. Á þessi stundu kemr til konungs bréf, er Parmenio sendir honum. Þat stóð á bréfinu, at Darius konungr hefði heitit Philippo miklu fé ok systur sinni með, at hann skyldi svíka Alexandrum í drykk. Nú kom inn þriði dagr frá því, er konungr hafði sóttina tekit. Ok þá fǿrir Philippus honum heilsudrykk þann, er hann hafði búit. Konungr trúir nú lǽkninum illa fyrir þat, er á bréfinu stóð. Ok í því, er hann tekr við drykkinum, þá fǽr hann í hendr honum þat sama bréf, biðr hann upp lesa. Ok meðan Philippus less yfir bréfit, þá hyggr konungr at vandliga, ef honum bregði nokkut við. Ok eigi fǽr hann þat sét. Ok þegar er hann hefir yfir lesit, þá mǽlir hann til konungs hlǽjandi: “Minn herra,” segir hann, “byrg úti hrǽzluna ok ger þik kátan. Lát ǽðarnar taka styrk af heilsudrykk þessum, er ek gef þér af heilum hug. En gjarna vildi sá, er mik hefir í róg borit, at þessi sótt atgerðalaus hefði þik til til bana leitt. Ok at vísu er annathvárt, at hann ǫfundaði mína kunnustu. Eða fyrmundi þér lífsins konungr. Ok þat hygg ek sannara, er síðr skyldi. ok víst sýnir sá sik illviljaðan ok svikanna sekjan, er hann sannar þeim á hendr svikin, er sykn er. En svá gerir oft vándr maðr, at hann bregðr því ǫðrum, er hann veit á sjalfan sik. Ok af slíku svá verðr réttlátr maðr oftliga fyrdǿmðr af ljúgfróðri hirð, en sá leystr er sakbitinn er.” Síðan er Philippus hafði sannliga fyrir sik svarat, þá biðr hann konung óhrǽddan drekka. Ok hann gerir svá. Eftir tekinn drykk fǽr konungr heilsu sína ok slíkan styrk afls ok hugar, sem hann hafði fyrr haft. Hǫfðingjarnir renna nú á hals Philippo lǽkni hverr at ǫðrum ok þakka honum heilsu konungsins. Kalla hann nú verit hafa fǫður fóstrjarðar sinnar ok gǽzlumann. Annan dag eftir stígr konungr á hest sinn ríðr um allar herbúðir ok sýnir sik heilan, skekr ór liðinu alla ǽðru þá, er gǫrzk hafði af sjúkleik hans, ok styrkir herinn með blíðu yfirbragði sjalfs síns ok fǫgrum fortǫlum. Síðan er herr Alexandri inar nálǽg3stu borgir ok hann sjalfr hafði fórnat guðunum slíkt, sem hann hét til heilsu sér, þá fǽr hann til þeirrar borgar, er Ixon heitir. Þar kemr Parmenio í mót konungi. Hann hafði unnit þessa borg ok støkkt í brott borgarlýðnum en búit þar fyrir konungi. Í þessum stað hefir Alexander konungr hirðstefnur ok leitar ráðs við hǫfðingja, hvárt þaðan skal bíða þess, er Darius kemr með her sinn, eða skal enn stefna fram lengra til móts við hann. Frá því er sagt, at Parmenio gefr konungi þat ráð, at hann skyli fram halda liðinu í fjallaklofa nokkurn þar, sem Darius konungr var at kominn ǫðrum megin með her sinn. Segir Parmenio svá, at í þrǫngva dal þeim munu jafnmikil vera verða brjóst á fylkingum konunganna, þótt Darius hafi lið miklu meira. Ok þetta ráð verðr tekit um síðir með vild allra hǫfðingja en atkvǽði konungs. Þat gerizk til tíðenda, meðan Darius konungr dvelzk í þessi borg, er fyrr var nefnd, at sá maðr er borinn í róg við hann, er Sisines hét. Hann hafði verit harðla kǽrr konungi. En nú var honum þat kennt, at hann hefði tekit fé til af Dario konungi at svíkja Alexandrum. En þat var til þess haft, at hann leyndi bréfi nokkuru, því er honum hafði sent einn af riddurum Darii konungs. Ok fyr þá sǫk var hann drepinn at vitanda konungi fyr logna sǫk at því, sem flestir ǽtluðu. Nú er at segja frá Dario konungi, at þá, er hann er kominn fram at þrǫngva dal þeim, er fyrr var getit, með allan her, kemr í mót honum með mikla riddarasveit gerzkr maðr einn, sá er Timodes hét. Hann hafði orðit landflótti af Grikklandi. Þessi maðr býðr Dario konungi lið sitt. Ok hann þiggr þat. Hann gefr honum ok þat ráð, at hann skyli aftr snúa her sínum til valla nokkurra sléttra ok berjask heldr þar við Alexandrum, er hann megi við koma ǫllu liði sínu. En ef konungi þykki svívirðligt aftr at snúa ok sýnizk herinum, sem þat myni illt heill at hopa þegar á hǽl, þá biðr Timodes, at hann láti brott fara fjárhlut sinn flestan allan ok þar með ófǿrt lið, konur ok bǫrn. Fái þar svá lið með, at þat folk megi óhrǽtt um sik vera. “Ok ef svá illa verðr,” segir Timodes, “at hamingja vill Alexandro betr en oss í inum fyrsta bardaga, þá sýnizk mér vǽnna, at fjárhlutr várr sé hirðr ok liðit sparisk sumt til þess at rétta þann bakslett, ef vér fám nokkurn. Láti guðin oss engan fá. Mikit óráð at gefa í einum bardaga allt senn í vald hamingjunnar þat, er við liggr.” Þetta var nytsamligt ráð, er hann gaf konungi. En þó sýndisk ǫðruvís hǫfðingjum þeirra Serkjanna. Ok þess fýsa þeir Darium konung, at hann láti drepa Timodem ok sveit hans alla. Kveðask þat ǽtla, at því hafi Timodes þetta ráð gefit, at hann mundi sér ǽtla fjár· hlutinn allan, ef Darius yrði sigraðr. Hlaupa síðan aftr með fénu í Grikkjakonungs her. Ok kaupa sik svá í frið við Alexandrum. Darius konungr hlýðir ekki á þessar fortǫlur, því at hann var mildr maðr ok góðgjarn, lǽtr sér allt róg illt þykkja, en svarar svá þeirra rǿðum: “Verði þat eigi,” segir hann, “at ek láta drepa þá menn, er mér hafa gǫrzk handgengnir ok gefit sik í mitt vald. Skyli konungr láta slíka óhǿfu vinna? Nei,” segir hann, “aldrigi skal svá ljót ófrǽgð fá saurgat elli mína.” Síðan þakkar konungr Timodi sýndan góðvilja. En svívirðligt sýnizk honum aftr at snúa liðinu. Þykkir svá, sem margir munu kalla flótta. Ok nú langar hann mjǫk til, at bardaginn skyli takask sem fyrst ok í dal þeim, er fyrr var getit. En þat ráð tekr hann af þeim, er Timodes hafði gefit honum, at hann lǽtr brott flytja mestan þora fjárins til borgar þeirrar, er Damascus heitir, ok ferr þar með mikit lið. En hann lǽtr dróttningina ok móður sína ok son sinn vetra gamlan bíða í herbúðum þess, er at hendi kemr, vill í því halda venju inna fyrri konunga. 3Inn nǽsta dag fyrir þann, er Darius konungr vissi, at bardaginn mundi takask á, gengr hann upp á hól einn lítinn, er var í millum herbúðanna. Hóllinn var allr gróinn útan af ilmandi grǫsum. Í ofanverðum holminum stóð eitt fagrt tré, þat er laurus heitir. Annan veg út í frá fellr á ein mikil. At ánni fram ganga tveim megin vallgrónir bakkar. Til þessa staðar lǽtr Darius konungr blása ǫllum her sínum. Kallar síðan hǫfðingja til sín ok skipar til, hvar hverr þeirra skal í fylkingu vera með sínar sveitir þá, er bardaginn tekzk. Ok er hann hefir því skipat, sem honum líkar, þá lítr hann yfir liðit, er sat á vǫllunum út í frá hauginum. Darius konungr var inn tíguligsti maðr ok af því inu góða yfirbragði, er hann hafði, mundi hverr dugandi maðr í herinum þykkjask skyldr til at veita honum slíkt, er mǽtti, þótt hann þegði sjalfr. Síðan talar hann fyrir liðinu ok hefr svá mál sitt: “Hér er nú þat lið saman komit, er ek veit jafnan sigrsǽlt verit hafa. Ok er þat eigi undarligt fyrir því, at þér Serkirnir eruð ok arfar guðanna komnir frá Belo konungi, er fyrst hefir af várum frǽndum verit hafðr í guðatǫlu. Verið øruggir ok óskelfir í hjǫrtunum. Gefið ekki rúm hrǽzlunni. Eigi er sem þér mynið við ofrefli eiga. Refsing má þat kalla en eigi bardaga, er konungr hegnir þrǽla sína, þá er sik gera svá djarfa, at þeir taka vápn honum í móti. Þessi inn skakkborni sveinn Alexander, er vér hyggjum, at sé son ins ódyggva Neptanabi, hefir látit gefa sér konungsnafn ok hyggr nú þat, þar sem hann er í broddi lífs síns, at ekki myni við honum standa. Rasar hann án ráði. Gefr ekki gaum, hvat fyrir er. Vill heldr, þótt hann viti vísan bana sinn, berjask en lifa við ósigr. En þegar hefir honum nú nokkut ǫðruvís tekizk, en hann hugði, því at fyrir várum mǫnnum hefir hann látit mikinn fjǫlða sinna riddara. Ok af því grunar mik, at hann treystizk sér minnr en var. Mikil skǫmm, at fáir þrǽlar ok fátǿkir, þeir er ekki bein hafa í hendi, skulu þora í mót at rísa hǫfðingjum þeim, er fyrir eigu at ráða mestum hluta gulls þess, er í heiminum er. Vita vilda ek, hvaðan Alexander tekr þá dul, at hann myni njóta mega þess ríkis, er sá inn ágǽti konungr Cyrus hefir átt, er sigr fekk, hvar sem hann barðisk í heiminum. En þótt hann sé dauðr, þá ríkir hann enn fyrir mik, er í hans stað em ek kominn. Ok at mér lifanda lifir enn hans hamingja. Allir menn vitu þat, at vér Serkirnir erum frá risum komnir, því at vér finnum ǽttartal várt til þeirra ritat í annálum. En vér megum á stórvirkjum þeim, er eftir þá lifa, sjá hvílíkir þeir hafa verit. Bǿkr várar vátta, at þeir bǫrðusk við guðin sjǫlf. Þeir gerðu stǫpulinn Babel, hǫfðu tigl fyrir grjót en bik fyrir lím. Várir forellrar hafa ok eftir leift þá ina miklu Babylon, er nafn tók af tungnaskifti. Heilir svá. Nú með því, at þér séð komnir frá slíkum afreksmǫnnum, kallið aftr til yðar þeirra styrk. Verið karlmannliga fǫðurleifð yðra. Gǽtið vandliga sǿmðar ok frǽgðar. Látið eigi fátǿkjan ok útlendan sigrvegara troða jǫrð ok afreksverk feðra várra. En ef svá skammsamliga verðr, at sá inn ódyggvi flokkr óvina várra komi nokkurum á flótta, þótt þér vilið eigi fyr mér berjask eða fyr eignum ok óðulum eða nágrǫnnum yðrum, snúið þó aftr til bardagans fyr sakir kvenna yðarra ok barna, því at folk munu fjándmenn várir spenna í herbúðunum, ef þér vilið eigi verja, ok gera sér at herfangi. En eigi hrǽðumk ek at hváru, at svá verði, því at svá hefir mik dreymt, sem vér mynim sigr fá. Ek þóttumk sjá í svef ninum, at landtjǫld Grikkja loguðu. Ok ek sá Alexandrum klǽddan pellsklǽðum eftir þeim sið, sem er í Babylone. Ok í borgina var hann kominn ok leiddr handtekinn fyrir mik. Því nǽst þótti mér hann hverfa. En til hvers dvel ek mik í slíkri rǿðu? Sver ek þess fyrir sólina, er upp rennr í váru ríki, at hverr, sem á flótta snýr, skal minn fjándmaðr vera.” Ok er konungr hafði svá talat, þá kemr hlaupandi njósnarmaðr einn með þeim tíðendum, at Alexander hafi snúit á flótta ok þorat eigi at bíða þess, er Darius kǿmi með her sinn. Segir hann hafa hlaupit á fjǫll ok skóga ok stefnt svá út til hafs it beinsta. Konungr trúir því, er þessi skrǽfa segir í vil honum ok verðr harðla glaðr við, eggjar nú, at eftir skyli halda sem harðast. Ok herrinn allr stefnir þegar yfir ána, er fell skammt frá herbúðunum, sem fyrr var sagt. Vanda þeir nú lítt leiðna. Dreifizk liðit mjǫk, því at hverr stefnir þat, er gegnst þótti, at sem fyrst mǽtti komask fyrir þá Grikkina ok snúa þeim aftr. “Hvert rasar þú inn feigligi fjǫlði?” Segir meistari Galterus, er versat hefir sǫgu þessa, ok snýr svá rǿðu sinni til þeirra Serkjanna. “Hvárt ǽtlið þér, at Alexander myni flýja, sá maðr, er flóttann hyggr hverjum lesti ljótara, en hrǽðizk þat eitt, at þér mynið flýja? Ok ef hann skyldi kjósa, hvárt hann vildi heldr flýja ok hafa sigr eða verjask ór stað ok vera sigraðr af flóttamǫnnum, vǽri sá einn fyr hendi at taka þann kost annanhvárn. Meiri ván, at hann efaðisk í, hvárt honum þǿtti minnr til sǿmðar.” Nú er aftr at hverfa til sǫgunnar sjalfrar ok frá því at segja, at herr Darii konungs sǿkir hart fram til borgarinnar Ixon. Ok nú verða varðhaldsmenn Alexandri varir við hermenn, því at þeir mega sjá ljómann af gulli ok gimsteinum, er liðit hafði borit á sik ok vápn sín. Heyra þeir ok vápnabrakit ok þekkja jóreykina, er svá váru miklir at lǫngum fal sólina. Ok einn varðhaldsmaðr, sá er fekk sét herinn af hóli nokkurum háum, hefir þegar á rás til borgarinnar ok segir Grikkjum, at Darius konungr er nú ókominn at eins með svá mikinn her, sem engi maðr man fyrr þvílíkan hafa sét. Alexander konungr trúir þessu trautt, því at hann angrar ekki annat en frest bardagans. Ok þegar er hann veit til víss, at hersagan man sǫnn vera, kallar hann hátt ok mǽlir svá: “Vápn, vápn, Grikkir.” Ok fyrst verðr hann sjalfr búinn af staðnum ok hleypir í móti Serkjum ok hjalmat ok brynjat riddaralið, svá hvat sem búit verðr. Svá rasar soltinn vargr til bráðarinnar, þá er hann fǿðir á sér hvelpa sína. Þeir ýla þegar, er þeir missa mjolkr ór þurrum spenum. Ýling þeirra ok dreyrgjarn sultr keyrir varginn um síðir í búfjárhaga at leita sér matfanga. Smalasveinninn leysir þegar hunda sína, er hann sér varginn. En hann stefnir at fénu eigi at síðr. Smalinn veit eigi, hvert hann skal undan halda. Þykkir, sem vargr myni fyrir vera, hvert sem hann snýr. Með þessum hǽtti geysizk Alexander í mót óvinum sínum þeim, er því trúðu, at hann mundi flýit hafa. Ok þegar, er Serkir sjá herinn fara í móti sér, þá vita þeir, hvat hrǽddrinn er. Sýndisk þeim nú eigi, sem þeir hǫfðu ǽtlat, at Alexander snøri baki við. Nú sundrask mjǫk fylkingar Darii konungs af ákalli ok þys þeim, er varð þá, er saman dró liðit. Margar tungur gengu ok í herinum. Ok varð af því seint at gera ráð fyrir svá miklum múg. Var ok flest allt liðit betr búit til rásar en bardaga. Darius konungr fǽr nú þó skipat her sínum í fylkingar í annat sinn. Hann gerir nú þat ráð, at þegar, er herr hans kǿmi fram ór dalnum þannug, sem rúmlent var, skyli gerða útan um fylkingar Grikkja með múginum svá, at þeir mǽt ti engan veg undan komask. Þetta ráð hefði Dario nytsamligt verit, ef framgengt yrði. En hamin gjan, sú er hverju ráði er ríkari, gekk í móti, því at Alexander kom í mót honum fram í dalnum þar, er svá var þrǫnglent, at jafnmikil urðu vera brjóst á fylkingunum. Bardagi þessi tóksk í heraði því, er Cilicia heitir, skammt frá Ixon þeirri borg, er fyrr var nefnd, ok í dal einum þrǫngum, sem nú hefir sagt verit. Nú er frá því at segja, at Alexander fylkir liði sínu. Fótgǫngulið skipar hann í fylkingarbroddinn. En fyrir inn hǿgra fylkingararm setr hann þann hertoga, er Nicanor hét. Hann var son Parmenionis. Ok með honum þá hǫfðingja, er svá heita Ptolemaeus ok Amyntas, Perdiccas ok Coenus, Clitus ok Meleager. Hverr þessa var hertogi yfir sínu liði. Inn vinstra fylkingararm skal verja Parmenio sá maðr, er einn var frǿknastr af Grikkjum, ok með honum Craterus ok Antigonus ok Philotas son Parmenionis annarr, er nǽr var bezt vígr í herinum. Frammi fyrir ǫllum merkjum var einn ungr maðr á hesti þeim, er Bucifal heitir, ekki dǽlligr bleyðimǫnnum undir brún at líta. Þat var sjalfr Alexander Macedo. Nǽstr honum var jafnan sá maðr, er Hephaestion hét trúnaðarmaðr hans einn, jafn konungi at aldri ok klerkdómi en fríðari sýnum. Ok nú ríðr konungr, síðan er hann hefir svá skipat liðinu, frammi fyrir fylkingum. Biðr hertogana berjask hraustliga. Mǽlir blíðliga til vina sinna. Hvessir sljóva. En brýnir hugrakka. Nú semr hann ok þrøngr saman í annat sinn dreifðar fylkingar. Þrǽlum heitr hann frelsi en gnógligu gulli félausum ok fégjǫrnum, ef þeir vilja vaskliga berjask. Sumum bendir hann með spjótskafti sínu, at skjótara gangi. Með slíkum svá fortǫlum ríðr hann um herinn. Ok þar með eggjar hann bogmenn, at þeir bendi boga sína þegar, er Serkir koma í skotfǿri. Biðr hann ok þá, er með sløngur fara, at þeir láti ok ekki sein at sér. Bǿnir hann ok, at þegar, er í hǫggfǿri má koma, skyli þeir ólatliga brytja með øxum ok sverðum. En meðan herrinn dvelzk ok Grikkir bíða með fylkðu liði þess, er Darius kǿmi, þá talar Alexander svá fyrir liðinu: “Heyrið ér inir frǿknu drengir, er komnir eruð frá bardagaguðinu sjǫlfu, er Mars heitir. Ok þér, er svá hafið framizk í mǫrgum stórvirkjum, at allr heimr girnizk at hafa yðr sér til lávarða. Nú er sá dagr kominn, er vér hǫfum ýskt, at koma skyldi. Á þessum degi vill hamingjan gefa þann sigr, er hon hefir oss oft heitit. Þenna sigr bendi hon þegar fyrir í Europa, þá er þér brutuð Thebas alla til jarðar ok drápuð allan borgarlýðinn en tǫmðuð Athenas með ógn einni saman. Hér meguð ér nú sjá fyrir yðr óvígligan her ok kvensligar fylkingar, er allar þykkja skína af gulli ok gimsteinum. En þat sama glys, er þeir hafa þar á sik borit, sýnir oss, at vér megum heldr vǽnta þaðan herfangs en háska, því at með vápnum skal sigr vega. En blautir menn ok bílífi vanir kunna ekki annat en ógna. Hrǽðask þeir sverð ok sár. Ok lítt munu vápn yður hafa raufat innyfli þeirra. Ok litlu blóði munu þeir út hafa hellt, áðr en þeir munu flýja. Þá man ek reyna, hversu mjǫk þér hirðið um mik, er ek sé sljó sverð brotin en hlífar klofnar af stórum hǫggum. Hǫnd hǫggvanda man vilja sýna, ok sverð man sanna, sem reitt er, hversu mjǫk yðr kemr Alexander í hug. Sigrið nú þá, er þegar eru, sem sigraðir sé. Vitið at sjalfs síns fjándmaðr er sá, er hann reiðir sljóliga sverð at óvin sínum. Ok skemma vill sá sitt líf, er hann lengir líf óvinar síns. Ok engi er þat mildi at þyrma mótstǫðumǫnnum sínum í bardaga. Þung er sú hǫnd sjalfri sér ok maklig afhǫggs, er hon vegr spar liga. Slenskaparfullir menn þora at hlaupa í dauðann þá, er þeir taka at falma, en þora eigi at verja sik ok forðask svá dauðann. Látið yðr nú í hug koma, hversu mǫrg rangendi” eða marga bardaga ok stór manndráp Grikkir hafa þolat hǫfðingjum ór Asia. Ǽtlið ér þǫrf vinna, at frǽndr einir gjaldi þess, er feðr gerðu? Eigi er fullhefnt, þótt þessi múgr sé allr niðr drepinn, er þér séð hér fyrir yðr. Allt Asia skal gjalda þeirra hervirkja, er gǫr hafa verit í Europa. Media skal gjalda með Dario konungi þess hernaðar, er Xerxes konungr hefir gǫrt í Grikklandi. Berið nú þá fram merkin þar eftir, sem ek skal fyrir fara, ok ryðið með sverðunum gǫtur í gǫgnum fylkingar þeirra. Bardagans vil ek hluttakari vera með yðr en herfangsins eigi. Því skuluð ér með yðr skifta, at fullu vinnzk mér ágǽtit eitt saman. Fjárins ann yðr en mér frǽgðarinnar.” Svá talar Alexander. Ok þegar eftir þat hlaupask at fylkingar. Ok þá ljósta Serkir upp herópi miklu, ok svá Grikkir it sama. Þeyta nú hvárirtveggju lúðra sína ok herhorn, svá at byll í ǫllum fjǫllum þeim, er í nánd eru. Aldrigi hafði dvergmálinn ok veitt hljóðunum fleiri andsvǫr en nú. Frá því er nú at segja, at hér verðr kostr at sjá, sem ǽtla má, mǫrg ok ágǽtlig vápn. En þó báru ein af ǫllum ǫðrum. En þat váru vápn Darii konungs. Eigi var sparat gull við þau. En þó var miklu meira vert um hagleik þann, er þar var á. Skjǫldr hans var sjaufaldr á þykktina en lagðr allr útan með gulli. Þar váru skrifaðir á frǽndr ok forellrar Darii konungs ok stórvirki þeirra. Risarnir, er fyrst gerðu stǫpulinn Babel eftir Nóaflóð á velli þeim, er Sennaar heitir. Ok þar eftir tungnaskifti. Í ǫðrum stað á skildinum var skrifaðr Nabuchodonosor konungr ok þat, er hann fór til Jórsalaborgar með her sinn ok vann borgina, braut til jarðar templum domini ok alla borgarveggi, gerði hertekinn Gyðingalýð, ok hafði Sedeciam konung, er hann hafði blinda látit, heim með sér til Babylonem. Þat var allt skrifat á skildinum, er inum fyrrum konungum hafði vel tekizk. En þat var allt látit niðri liggja, er þeim hafði til svívirðingar gǫrzk. Í þriðja stað var þat skrifat, er Balthasar konungr drakk ór gullkerum þeim, er Nabuchodonosor hafði tekit ór templo domini, ok hǫndin sýndisk rita á hallarvegginum þat, er engi fekk skilt nema Daniel spámaðr. Á listunni útan um þessar sǫgur var saga ins ágǽta konungs Cyri, er sigraði Lydiam ok Croesum konung, er blekkðr var af spádómi sólarguðs. Þessi stórtíðendi váru þar ǫll á skrifuð, sem hér er nú nokkut bréfat af. En þat eru stórsǫgur, ef þǽr eru greiddar út í gegnum. En þat er at segja frá ǽfilokum Cyri konungs þess, er hvervetna er getit á bókum, at dróttning ein, sú er Tomyris hét, reis í mót honum. Ok í þeirri sókn, er hon háði við hann, fell Cyrus konungr. Um þann atburð rǿðir svá meistari Galterus: “Hó, hó. Blekkilig er þessa heims hamingja. Ok oft sýnizk þat, hversu vǫlt hon er. Cyrus konungr var á sínum dǫgum víðlendstr konungr ok sigrsǽlstr. Hans frǽgð hafði farit of allan heim. Ok hvar sem hann hafði við lent, urðu allir fyrir honum at láta. En svá ríkr ok máttugr sem hann var, þá fekk þó ein kona sigrat hann. Eigi skyldu dauðligir menn,” segir hann meistarinn, “stǿrask af gefnum ríkdómi. Ok fyrlíta sér minni menn. Eigi skyldu þeir ok inir sigrsǽlu vera óþakknǽmir við inn hǽsta sigrvegara. Sá er gefa má styrk ok ríki sigr ok auðǿfi, sá inn sami má þat allt í brott taka þegar, er hann vill.” Nú er til sǫgunnar at snúa ok frá því at segja, at vápnabrak ok brestir af stórum hǫggum sigra lúðragang, svá at heyrir trautt eða eigi. Ok svá þykkt drífa nú spjót ok ǫrvar ok alls konar skotvápn, at varla má sjá fyrir heiðan himin. Konungr sjalfr Alexander ríðr fyrst fram svá snart til at jafna sem steinn af valsløngu ok þar at, er gulllagðir skildir ok hjalmar settir af dýrum steinum segja til, at heldr munu fyrir vera konungar en kotkarlar. Ok þar stefnir hann at, er merki var borit fyrir Dario konungi. Þat var flugdreki gylltr allr. Hann gapði munni, er vindr blés framan í ginit, ok var hrǽðiligr at sjá. Meðan Alexander konungr leitazk um, hvern hann finni makligan til at leggja fyrst við jǫrðu, þá ríðr í mót honum hǫfðingi sá, er Arethas heitir. Hann var greifi yfir Syria. Leónsmerki hekk af hans spjótskafti. En hjalmr hans þótti loga af carbunculo þeim, er í var settr. Arethas leggr í skjǫld Alexandri með spjóti svá fast, at spjótskaftit brast í sundr. Ok nú leggr Alexander í mót í skjǫld Arethae ok í gegnum skjǫldinn ok þréfalda brynju, svá at spjótsoddrinn nemr í hjartanu stað. Grikkir ljósta þegar upp ópi miklu ok kalla þetta verk mikinn sigr ok sigrvǽnligt heill, er konungr sjalfr hefir svá rǫskliga vakit víg fyrstr manna. Eftir þenna atburð taka saman at riðlask mjǫk sveitirnar. Ok nú ríða fram þeir hertogarnir Clitus ok Ptolemaeus, menn hølzti vaskligir undir vápnum at sjá. Ok svá fara þeir geystir í móti sínum fjándmǫnnum, sem soltinn leó móti sénum yxnaflokki. Ptolemaeus ríðr at þeim riddara, er Cleocas heitir, ok leggr til hans í vangann en út um annan, svá at þar flýtr heilinn í brott, hrindr honum svá leiknum dauðum til jarðar. Clitus ríðr at þeim riddara, er Ardophilus heitir, ok leggr í skjǫld hans spjóti. Ardophilus leggr ok í mót í skjǫld Cliti. Svá leggja þeir fast, at í sundr brestr spjótit hvárttveggja. Eftir þat skiftask þeir hǫggum við, þar til er um síðir falla til jarðar hestar þeirra ok sjalfir þeir af mǿði langrar ok snarprar sóknar. Ok svá liggja þeir hríð, sem eigi sé líf með þeim. En er mǿðin tók nokkut af þeim at renna, þá kemzk Clitus fyrri á fǿtr. Ok þá er Ardophilus leitar við upp at standa, setr Clitus sverðit á hals honum. Ok gerir skjótan skilnað búks ok hǫfuðs. Nú ríðr fram af Serkjum einn ágǽtr hǫfðingi, er Matheus heitir, fríðr maðr sýnum, snjallr í máli ok góðr til vápns. Ok í vinstra fylkingararmi Grikkja drepr Matheus þann riddara, er Iollas hét. Philotas son Parmenionis, er var einn af hǫfðingjum þessa fylkingararms, vill hefna síns félaga. Ok høggr eftir Matheo með sverði. En kviklátr hestr, er Matheus sat á, berr hann undan hǫggvinu. Philotas høggr þá til riddara þess, er Ochus heitir, ok tvískiftir á honum síðuna. Eftir þetta hǫgg ok mǫrg ǫnnur stór, er Philotas gefr Serkjum, leggja fast at honum riddarar af Hyrcani. Ok er Grikkir sjá, at hann á við mikit ofrefli, þá stefna til fulltings við hann þeir hertogarnir Antigonus ok Coenus Craterus ok Parmenio faðir Philote sá maðr, er alls var þess hluttakari, er Alexander gerði, svá at frásagnar vǽri vert. “En betr ǽtla ek sama,” segir meistari Galterus, “at þegja yfir, meðan má, hver gjǫld Parmenio tók sinna tilverka.” Antigonus ríðr at þeim manni, er Phelax heitir. Ok høggr til hans með sverði, svá at hann þarf eigi fleira. Coenus leggr spjóti til þess manns, er Mida heitir. Ok af því lagi fǽr hann bana. Craterus stefnir at þeim manni, er Amphilocus heitir, ok veitir honum áverka. Þrífr síðan í hjalm hans. Ok steypir honum ørendum til jarðar ór kerru, er hann hafði setit í. Craterus vinnr ok á þeim manni, er stýrt hafði kerrunni, svá at hann dregr eftir sér iðrin, hrindr honum síðan á fǿtr sínum lávarði. Parmenio gengr fram móti Serkjum eftir vanða. Ok nú ríða at honum riddarar. Annarr heitir Dimus. En annarr Isannes. Hann var konungborinn maðr. Þeir leggja báðir senn spjótum á hǿgri síðu Parmenionis. Hann bifazk ekki við lǫgin. En kallar á gerzkan riddara þann, Orestes heitir. Sá hefir látit hest sinn. Ok hefir á rás upp í fjallshlíðina. “Snú aftr sem bráðast til bardagans,” segir hann. “Ek skal gjalda þér aftr hest þinn.” Síðan snýzk hann við Isanni ok leggr framan í brjóst honum. Ok hrindr dauðum aftr af hestinum. En fǽr þann sama hest Oresto. Eftir þat ríðr hann at Dimo ok høggr af honum hǫndina. Steypir honum af hesti. Hleypir síðan á hann ok gerir hann óvígjan með ǫllu. Því nǽst drepr hann Agilon ok annan Elan, inn þriðja Cherippum. Hann var ǽttaðr af Arabia. Nú ríðr fram einn af Grikkjum, sá er Eumenides hét, ok vinnr mikit illt á Serkjum, vegr stundum með sverði. En stundum með skotvápnum. Diaspen drepr hann með sverði, en skýtr með ǫru í auga þeim manni, er Eudochius hét. Eumenides brytjar mǫrg bein Serkja. Ok ríðr yfir margan hǫfðingjabúk í bardaganum. Nicanor son Parmenionis vegr eigi sljóligarr í inum hǿgra fylkingararmi en þessir, er nú hefir frá verit sagt. Ok nú ríðr at honum einn ungr maðr, er Edimus heitir, fríðr sýnum ok vel borinn, því at hann var kominn frá Cyro konungi. Hann høggr í skjǫld Nicanoris. En þar hrýtr af sem hagl af húsi. Stǫðugt hús hirðir eigi um reiði loftsins. Skjǫldinn sakar ok eigi lítit hǫgg. En þó reiðizk Nicanor við ok leggr spjóti framan í glyggit, er á var brynjunni fyrir auganu. Ok spjótsoddrinn hǿfir augat ok rennir svá til, at hann tekr jafnvel sýn frá því auganu, er heilt var útan. Frá því er nú at segja, at sá maðr gengr hart fram í liði Serkja, er Negusar heitir. Hann var ríkr hǫfðingi af Nineve kominn frá Nino konungi, er gera lét þá miklu borg. Hann vegr með breiðøxi mikilli. Stundum skýtr hann gaflǫkum. Stundum berzk hann með sverði. Gerzkan mann þann, er Elis heitir, skýtr hann í gegnum með gaflaki. Með sverðinu høggr hann hǫnd af þeim manni, er Dorilus heitir. Øxina keyrir hann á hals þeim manni, er Hermogenes hét. Ok eigi þarf hann fleira. Philotas Parmenionis son sér nú, hversu mikit illt Negusar vinnr á Serkjum. Ok feykir at honum með brugðit sverð. Høggr síðan til hans í gullroðinn hjalm þann, er skein af piripo þeim, er í stóð. Sverðit sveðr af stálhǫrðum hjalmi. En missir þó eigi með ǫllu, því at þat tekr af hǫndina vinstri, er Negusar hafði brugðit upp fyrir andlit sér. Ok nú býzk in hǿgri at hefna systur sinnar ok reiðir upp øxi svá snart, at þat hǫgg mundi fǿrt hafa Philotam til heljar, ef eigi vǽri af honum borit. Amyntas einn af hertogum Grikkja ríðr at í þessu svarfi. ok Bregðr skildi við hǫggvinu. Negusar høggr rauf á skjaldarbuklinu ok festir þar øxina. Ok er hann vill á brott kippa øxi sinni, þá verðr Philotas enn nǽr staddr. Ok skellir af honum hǫndina í ǫlbogabót. Sár ok sút gera margan mann sterkan. Negusar lítr á stúfana ok sér nú, at hann man ekki vega mega til fulltings Serkjum. En þó vill hann veita þat, er hann má, ok lǽtr nú fallask fyr fǿtr hesti riddara þess, er Iollas heitir. Hestr fellr um hann ok Iollas af hestinum. Ok þau sǫmu spjót, er Grikkir hǫfðu ǽtlat, at Negusar skyldi á gista, standa nú gegnum Iollam ok hest hans. Af þessi hrapan allri saman ok miklum vápnagang lézk ok Negusar við hølzti mikinn hraustleik. Nú taka dauðir búkar at þekja jǫrðina hvervetna. Vellir fljóta af blóði. En dalverpi fyllask ǫll. Af hvárumtveggjum fellr nú mikit lið en þó miklu meira af Serkjum. Taka nú mjǫk at þynnask fylkingar þeirra ok þeir at digna, þótt enn vǽri ótal liðs eftir. En þótt Grikkir vǽri fáir hjá Serkjum, þá letjask þeir þó ekki á sókninni, því at dirfð ok árǽði bǿta þeim liðskortinn. Ok nú er Serkir taka á hǽl hopa, þá ríðr fram konungrinn sjalfr Alexander svá snart, sem elding flygi. Hann ryðr sér gǫtu í gegnum fótgǫngulið ok svá riddaralið. Vandar eigi, þótt þykkt sé fyrir skipat spjótum ok sverðum. Vill at vísu ná Dario, fyrr en flóttinn bresti. En einn gǫfugr frǽndi Darii, er Oxatreus heitir, þrøngr saman fylking hans, svá at Alexander náir eigi sǿkja sjalfan Darium. Nú tekzk af nýju mikit mannfall í hvárratveggju lið. Hǫfðingjarnir sjalfir taka nú at falla hverr at ǫðrum. Bardagagyðjan, er Bellona heitir, hristir dreyruga vébranda ok sár alls konar dauða. Sumir eru skotnir í gegnum barkann eða í smáþarmana. Sumum liggr heilinn úti. Sumir fá bana af skotum eða sløngum. Halsbeinit er brotit í sumum. En iðrin liggja sumum úti. Mǫrgum verða ok sverð at skaða. Annarr deyr nú, en annarr er dauðr með ǫllu. Annarr sprǫklar nú. En annarr er fullsǿfðr. Sá maðr var í liði Serkja, er Zoroas heitir, egipzkr maðr af borg þeirri, er Memphis heitir. Hann var auðkenndr af ágǽtligum vápnum þeim, er hann bar. Ok hann kunni mest í herinum af astronomia ok vissi gǫrla af náttúru himintungla, nǽr vera mundi ár eða óáran snjósamr vetr eða vaxtsamt vár, heitt sumar eða þat haust, er vín þrífisk á. Musicam kunni hann ok harðla vel. Ok allan stjǫrnugang skilði hann ágǽtliga. Ørlǫg manna vissi hann ok fyrir af stjǫrnuíþrótt sinni. Ok þat er skjótast at segja frá, at alla heimsins náttúru hafði hann lukt sér í brjósti. Ok nú hafði Zoroas sét fyrir af stjǫrnugang, at hann mundi skammt hafa ólifat. En því at eigi fekk hann heldr en aðrir ørlǫgum umturnat, þá kostgǽfir hann sem mest at ná fundi konungsins sjalfs Alexandri ok girnizk mjǫk á at falla fyrir vápnum svá virðuligs hǫfðingja. Ok því at hann hatar lífit en elskar bardagann, þá rasar hann fram í fylkingarbroddinn í mót Alexandro. Ok þegar, er Zoroas fǽr sét konunginn, þá lǽtr hann drífa þykkt at honum skotvápn ór kerru, er hann sat í. Eigi gremr hann at eins konunginn at sér með vápnagangi, heldr lǽtr hann fylgja brigzli ok eggjan svá mǽlandi: “Heyr þú, Neptanabi son, eilíf skǫmm móður þinnar. Hví glatar þú sárum ok vinnr á slenskaparmǫnnum? Snú heldr á mik upp ǿði þinni. Ok ef þú hefir enn nokkurn kraft með þér, þá legg mik við jǫrðu, því at mínum riddaraskap fylgja sjau spekðaríþróttir. Em ek af því verðr at bera tvau ciapell af lauro, annat fyrir riddaraskap en annat fyrir klerkdómi.” Svá mǽlir Zoroas. En Alexander konungr vill eigi reiðask við ákǫstum hans. Heldr vill hann miskunna þeim, er girnizk at deyja fyrir hans vápnum, ok svarar honum svá blíðliga: “hó hó. Skyssi mikit,” segir hann, “hverr sem þú ert, þá bið ek, at þú lifir ok fyrirfarir eigi í dauða þínum herbergi svá stórra íþrótta. Ok aldrigi skal mín hǫnd eða mitt sverð saurgask í svá margvitrum heila. Ert þú harðla nytsamligr heiminum. Eða hver villa eggjar þik at vilja svá hrapa til helvítis, þar sem engi vizka má þrífask?” Svá mǽlti konungrinn. En Zoroas hleypr ór kerrunni ok at konungi ok høggr til hans með sverði á lǽrit þar, sem mǿtizk brynjan ok brynhosan. Ok helgar svá vígvǫllinn með konungs blóði. Nú reiðizk konungr, en keyrir þó brott hest sinn með sporum til þess, at hann megi þyrma Zoroe ok tempra svá reiði sína. En Meleager einn af hertogum Grikkja fleygir at í því ok høggr undan Zoroe báða fǿtr í knésbótum í einu hǫggvi. Eftir þat hlaupask margir at ok brytja Zoroam í smátt ok gjalda svá stjǫrnum aftr þann, er eftir þeirra gang trúði sín forlǫg fara mundu. Nú snýr ǫllu mannfalli í lið Darii konungs. Ok eigi veit hann sjalfr, hvat til ráðs skal taka. Hann sér alla vega frá sér vígvǫllinn flóa af blóði sinna manna. Sér ok margan hǫfðingja liggja hjá sér ørendan. En þeir, er hann treystisk bezt, taka nú flýja. Ok sá, er stýrt hafði kerru konungsins, liggr hǫfuðlauss millum hestanna, er dregit hǫfðu kerruna. Ok iðrin hans, er úti liggja, vefjask um fǿtr þeim. Ok meðan Darius konungr efazk í, hvárt hann skal á fǿti flýja eða veita sér sjalfr bana, þá skýtr Perdiccas, einn af hertogunum, spjóti til konungsins. Þat nemr stað í hǫfðinu. Beinin verja þó heilann, svá at hann sakar eigi. Þá hleypr Darius konungr ór kerru sinni. Ok vill eigi berjask lengr við ofrefli. Leggr nú á flótta ok rennr með ótígnum mǫnnum þat, er beinst var, um fjǫll ok skóga, þar til er sá maðr, er Auson heitir, setr undir hann hest. Ok nú ríðr Darius konungr yfir Euphraten ok nemr eigi stað fyrr en í Babylone. Matheus verðr nú varr við ok aðrir þeir, er enn vildu heldr berjask en flýja, at Darius konungr hefir lagt á flótta. Ok þegar minnkar dirfð þeirra við þetta. Ok nema þeir at þjóna felmtinum. Snerisk þar nú skjótt staðfestin í hrǽzlu. Hǫfðingjarnir flýja nú hverr at ǫðrum. Eigi standa þar ok ótígnir eftir, er tígnir flýja. Ok vara þat undarligt, at allir leitaði nú undan, því at nauðsyn er, at limirnir skelfisk, þá er hǫfuðit bendizk. Grikkir reka flóttann í ákafa. Ok gefa mǫrgum ekki góðan bakslett. Fellr nú sá margr með skǫmm í flóttanum, er hann átti kost at falla með dáð ok drengskap fyrir konungi sínum ok fóstrlandi. Síðan er Grikkjum leiddisk at reka flóttann, þá slíðra þeir sverðin sǫdd af mannadrápi. Ok nú biðr Alexander konungr, at þeir skyli saman sópa herfanginu. Grikkjum ferr fimt upp at lúka féhirzlum Serkja. Vanda þeir eigi, hvárt lyklar finnask. Síðan fara þeir á skóga at leita þess fjár, er Serkir hafa þar hirt í fylsknum. At saman komnum herfanginum skiftir Alexander konungr fénu með liði sínu. Nú klyfja þeir hesta sína ok hlaða vagna af gulli ok gersemum troða sekki sína, þar til er þeir spýja ór sér gullinu ok hafna bǫndum þeim, er gǽta skyldu fengins fjár. Yfrit fé þykkir hǫndum þeirra nú saman komit. En ágjarn hugr vill enn meira. Ok enn fylla þeir hosur sínar af því, er eigi fǽr annarsstaðar rúm, ok kyrtla sína fyrir. Sumir fara til þannug, er kvennaflokkar eru fyrir. Ok slíta af þeim eyrnagull ok gullnisti ok aðrar gersemar, er þǽr hǫfðu á sik borit. Sumir leggja þegar blóðgar hendr um hals þeim, kyssa ok kreista, skammask ok eigi at leika fyrir alþýðu augliti slíkt annat, er þá lystir. Mǫrg lǽtr þar sinn meydóm. Ǫnnur sveitin, sú er sǿkir, saurgazk af leikinum. En sú fǽr líkn, er verzk með sút ok sorg, því at nauðung ok ofrefli minnkar jafnan sekð þess, er þolir ok fyrir verðr. En eftir því sem byrjar konungligri tígn, þá lǽtr Alexander konungr aka í gylltum kerrum með allt tengðalið Darii konungs til herbúða sinna með móður hans ok systur, er bǽði var ok kona hans, ok son hans vetra gamlan. Svá var mikil mildi konungs, at hann var þannug til móður Darii, sem hann mundi til sinnar móður, ef hon vǽri þar. Dróttning, konu Darii, kallar hann systur sína. Sveininn gerir hann sér at óskbarni. Svá mikil manndómsást byggði brjóst konungs í þann tíma, ef upp tekinn háttr heldisk með honum, at engi ófrǽgð mǽtti saurga hans ina bjǫrtu frǽgð. En síðan er fenginn auðr Serkja. Ok þeirra bílífi gaf óvenju framgang en fjárins gnótt, vanstillis móðir, talði hvetvetna sóma, þá tók hamingjan at spilla náttúrunni. Ok lestir at stemma kraftanna rás ok þeim aftr at snúa, því at sá inn sami, er fyrr var mildr óvinum sínum, gerðisk síðan fjándmaðr sumra vina sinna, lét drepa þjónustumenn sína sjalfs ok ǽtlaði engan hlut hermanninum bannaðan. Ok því at segja verðr bǽði ljúft ok leitt, þá kom þar, at Alexander konungr kallaðisk son Jovis, er heiðnir menn trúðu vera himnaguð. Ok hann bauð ǫðrum at kalla sik svá, því at metnaðr hans gekk allt yfir mannligt eðli, þá er honum leiddisk at vera maðr at eins ok þótti lítils vert at vera hǽstr jarðligra hluta. Eftir þat er Alexander konungr hefir skift herfangi með herinum, sendir hann Parmenionem með miklu liði til Damascum þess ørendis at ná því mikla fé, er Darius hafði þangat sent til gǽzlu, sem fyrr var sagt. Þat varð eigi torvelt, fyrir því at greifi sá, er settr var yfir þessa borg af Dario, unni nú betr fjárins þeim, er sigrazk hafði, en sveik þann, er sigraðr var, ok dró borgarmenn á tálar, bað, at þeir gǽfisk upp í vald Grikkja, því at jafnskjótt skifti hann trúnaði sínum í greyskap, sem hann sá hamingjuna skiftask millum konunganna. Parmenio vill engi grið gefa þeim, er svá trúnaðartómir eru, hleypr á þá þegar ok drepr þar mikinn múg. Þat fór, sem makligt var, at greifinn fell með því liði, er hann dró til dráps með sínu vélrǽði. Þetta spyrr Darius konungr brátt, at Grikkir hafa gefit hans mǫnnum enn mikit slag ok tekit fyrir honum ógrynni fjár. En skjótar skaðabǿtr þykkizk hann fá, þá er sá maðr kemr til hans, er honum kann þat segja, at greifinn hefir fallit í fyrstu fyrir sjalfs síns svik. Ok eigi nennir Darius heðan af at segja hamingju blinda vera með ǫllu, þar er hon geldr stundum vándum mǫnnum aftr af réttri vág, sem þeirra flǽrð hefir til þjónat. Slíkt svá bar í bǿtr Dario konungi, þótt nú taki þungt veita. Sannaðisk hér þat, sem mǽlt er, at fátt er svá illt, at einugi dugi. Þá er dagar váru liðnir frá bardaga þeim, er nú hefir nokkut verit frá sagt, ok Alexander konungr hafði jarða látit lík tíginna manna þeirra, er fallit hǫfðu, eftir þeim sið, er þá var, ferr hann til þeirrar borgar, er Sidon heitir. Ok eftir þat, er hann hafði þat folk undir sik lagt, er þá borg byggði, stefnir hann til þeirrar borgar, er Tyrus heitir. Ok þegar, er Grikkir nálgask þessa borg, sjá þeir, at borgarmenn munu heldr vilja verjask en upp gefask. Alexander konungr verðr glaðr við, er hann skal fyrir hafa fundit þá menn, er eigi spari viðr at nema. Þeir skipask fyrir á borgarveggi til varnar, hafa víða sett upp flaka til hlífðar móti grjótflaug. En þar sem þeirra missir, er þykkt skarat skjǫldum fyrir. Grikkir sǿkja fast at, en borgarmenn verjask ok virkða vel. Láta þykkt drífa skot ok grjót. Mǫrg valsløngva hǿtir þar dauða þeim, er undir borgarveggjunum eru. Lengi berjask Grikkir við þessa borg. Þeir leggja skipum útan at henni, því at hon var sǽborg. Veita nú harða atsókn bǽði af sjá ok af landi. Þar kemr enn, at þeir fá brotit þessa borg. Ok þegar er þeir ná inngǫngu, drepa þeir allt þat, er fyrir verðr, unga menn sem gamla, konur sem karla. Engu þyrma þeir. En þat heldr til þess, at Alexander konungr hafði, fyrr en hann settisk um borgina, gǫrt riddara sína til borgarmanna at bjóða þeim frið, ef þeir vildi gefask í hans vald. Þeir launuðu svá konungi boðinn frið, at þeir níddusk á sendimǫnnum ok drá pu þá. Ok fyrir þá sǫk urðu þeir fyrir svá grimmri konungsreiði ok misstu líknar af honum, sem vert var, at þeir hǫfðu drepit þá, er þeim buðu frið ok grið af konungi, ok gerðu þat níðingsverk, er øngum duganda manni er geranda, þótt fullr fjándskapr sé meðal manna. Ok því biðr Alexander konungr, at drepa skyli, sem skjótast má, allt folk í borginni fyr útan þat, er í heilug hof kǿmisk. Nú gerizk mikit brak ok hǫrmuligr grátr í staðinum. Konur ǿpa, sem þǽr mega mest af taka. Grikkir hugsa nú, hvernug þeir skyli skjótast eytt fá þessu folki. Ok þat ráð taka þeir, at eldr er lagðr at borginni þeim megum, er vindr stendr mest at henni. Soltinn eldr fleygir, þegar er hann magnazk, í húsaþǫk. Ok því meirr hungrar hann, er honum gefzk meira til matar. Svá látask nú tígnir sem ótígnir. Allir borgarmenn deyja. En mikil grein er á, hversu þeir deyja. Sumir hrǽðask eldinn mest. Ok at þeir forðisk hann, hlaupa þeir á vápn Grikkja. Sumir hlaupa í eldinn, at þeir forðisk vápnin. Sumir hlaupa út af borgarveggjum á sǽinn ok drekkja sér sjalfir til þess, at þeir forðisk eld ok vápn. Sumir leita sér fylskna, leggja síðan snǫrur á hals sér, ok kyrkja sik í hel. Vilja heldr drepa sik sjalfir en vera drepnir af Grikkjum. Sumir, þeir er áðr hafa barizk, skammask enn at flýja, kjósa heldr at deyja fyrir lǫgum ok réttendum, fyrir frelsi sínu ok fǫðurleifð. Þetta var sómasamligt dauðakyn ok skemmðarlauss dauði at forðask eigi bana sinn með hrǽzlu, verjask heldr með drengskap, sem hér gerðu margir, þeir er runnu móti dauðanum, til þess at þeir hefndi sín sjalfir á Grikkjum, ok eigi spǫrðu veita stór hǫgg ok þiggja. Ok fengu þeir fyrir sik sitt jafnvirði. Ekki gerir nú meira manntjón en eldrinn. Ok þar kemr, at sú in ágǽta borg Tyrus, er Agenor konungr hafði reisa látit í fyrstu, brennr upp ǫll ok verðr at ǫsku ór miklu mannvirki. Í þessi borg hefir fyrst fundizk ok kennt verit stafróf á ebresku, ef því má trúa, er fornskáldin hafa sagt eða fréttir hafa frá farit. Agenor konungr, er reisa lét Tyrum, sem sagt var, var Cadmi, er fyrst fann stafróf á grikksku. Ok eru stórar sǫgur frá þeim, þǽr er finnask munu í þeirri bók, er heitir Ovidius magnus. Aldrigi var þessi borg unnin fyrri, en Alexander konungr vann hana. Ok eigi varð hon upp reist fyrr en af kristnum mǫnnum þeim at veitanda, er þeir hafa nafn af tekit. Þar hefir síðan verit dýrkat af rétttrúuðu folki nafn ins krossfesta, þess er bǽði eignazk með fǫðurligu valdi þessa borg ok allar aðrar ok man jafnan hafa vald yfir. Þessi borg Tyrus, er nú var niðr brotin, mǽtti varat hafa við aðrar þjóðir í austr· halfu heimsins, at engi dirfðisk at brjóta bág við Alexandro konungi. Borg heitir Gaza, er þó þorði við at rísa. Þat folk, er hana byggði, vildi veita Dario konungi. Ok því byrgðu þeir ǫll port þá, er guðajafninginn Alexander konungr nálgazk þessa borg með lið sitt. Vilja freista, ef trúnaðr sá, er þeir veita Dario konungi, fái sigrat hamingju Alexandri konungs. Þar tekzk nú bardagi með Grikkjum ok borgarmǫnnum. Þeir verjask vel. En Grikkir sǿkja ok fast at. Hér gerizk mikit mannfall í hvárutveggja liði. Ok meðan sókn var sem ákǫfust, hleypr einn borgarmaðr á fund Alexandri konungs, sem hann vildi sér friðar biðja. Hann hafði þó brugðit sverð undir skildi. Ok þegar er hann kemr svá nǽr konungi, at sverðit má taka til hans, bregðr hann því upp undan skildinum, er minnst var ði. Ok høggr til hǫfuðs konungi. En því at ørlaganna skipan verðr sinn framgang fá ok forlǫg manna fara, sem fyrir er ǽtlat, þá skelfr hǫndin. Ok fǽr hann ekki reitt sverðit, sem hann vildi, því at Lachesis ein af þeim þrimr systrum, er ørlǫgum stýra, vill eigi, at Alexander konungr verði vápndauðr, þar sem nú var þegar fyrir búit eitr þat, er hann skal drekka ok honum man at bana verða á vetra fresti. Alexander konungr verðr skjótt varr við, hvat þessi maðr vildi gera, ok býðr, at af honum skyldi hǫggva þá sǫmu hǫnd, er sverðit hafði fram reitt, ok með því sama sverði. Nokkur hvíld hafði orðit á bardaganum. En síðan er þessi atburðr varð, veita Grikkir af nýju harða atsókn. Konungr sjalfr berzk ok í ákafa. Einn af borgarmǫnnum skýtr til konungs spjóti. Þat kemr á ǫxlina vinstri. Ok fǽr hann þar sár af. Annarr sendir honum stein. Hann kemr á lǽrit. Ok verðr konungr þar ok sárr af. En þó at hann hefði fengit sár, þá leggr hann eigi niðr at heldr upp tekna sýslu, því at hann hirðir meirr um frǽgð en langlífi. Eigi léttir konungr fyrr, en hann hefir drepit hǫfðingja þann, er haldit hafði þessa borg af Dario. Ok eftir þat gefask borgar· menn upp. Síðan ríðr Alexander konungr í borgina með her sinn. Því nǽst skipar hann ríki sínu með inna beztu manna ráði. Ok setr hǫfðingja yfir allar borgir þǽr, er hann hefir undir sik lagt. Ok síðan ferr hann til Egiptalands. Ok eigi skilzk hann þar við fyrri, en þat er lagt undir hans vald. Eftir þat fýsizk hann at fara vestr í Libyam ok sǿkja Þórs hof þat, er eitthvert var í mestu haldi fyrir vísdóms sakir þess, er menn þóttusk þar fá. Þat var kallat templum Hammonis. Þangat var at fara harða mikit torleiði, þótt fáir menn ok vaskir vel· ðisk til þeirrar farar, því at betr megu sǿkja langan veg ok torsóttan fáir en margir. Þar þyrstir jǫrðina til dǫggvar ok himin til regns. Samr hiti er þar jafnan. Ávaxtlausir sandar eru þar, þeir er ekki má gras á þrífask. Þetta kalla menn sandhǫf. Þá er sólin hefir lengstum þerrt sanda þessa með sínum hita, ok blási síðan vindr á ok rugli þann tíma sandinum þeir, er yfir fara, verðr þat þvílíkr stormr til at jafna af sandfoki, sem bárufall á sǽ. Ok slíkir háskar þykkja þar vera á þurru landi sem svelgr í hafi eða Syrtes ok Scylla, þeir háskar er svá heita. Yfir þetta torleiði ferr Alexander konungr með lið sitt. Ok fǽr þar mikit manntjón. Sumir spýja ór sér sandi, en sumir kafna í sandfoki. Eigi þarf starf fyrir hafa at grafa þá niðr, er þar látask, því at sandbáran hylr þá skjótt. Þat vǽri líkara, þótt Grikkir hefði farit jafnlanga stund yfir stóran sǽ, at eigi hefði þeir þar harðara niðr komit en í sandhǫfum þessum, er nú fóru þeir yfir. Hvergi sjá þeir hér mannaspor eða handaverk. Ok hvergi fá þeir sét upphǽðir né skóga. Slíkan ófǿruveg fara þeir fjóra daga. Ok þá koma þeir at kveldi dags í skóg þann, er templum Hammonis stendr í. Stórmikit skarð varð í þessi fǫr á liði Grikkja. Nú finna þeir í skógi þessum brunn þann, er stǫðvar þorsta þeirra ok frásagnar er verðr fyrir sína náttúru. Þá er sól gengr sem hǽst um miðjan dag, er þessi brunnr ískaldr. En svá tekr hann at orna, sem sól gengr til viðar. Um miðnǽttisskeið vellr hann af hita ok þverr þá mjǫk. Síðan kólnar hann, svá sem dagr nálgazk, þar til er hann verðr enn ískaldr um miðjan dag. Ok ferr svá jafnan. Alexander konungr ferr síðan til hofsins ok gengr til fréttar um forlǫg sín við líkneski Þórs þat, er þar var dýrkat í hrútslíki. Ok at fengnum andsvǫrum spurðra hluta ok offruðu miklu fé snýr konungr aftr til þeirrar borgar á Egiptalandi, er Memphis heitir, þó at hann vǽri fúss at fara út á Bláland ok þannug, sem ófǿrt vǽri fyrir hita sakir. En því at Darius konungr hafði kveðit á dag, nǽr hann skyldi berjask við Alexandrum konung, ok vildi skǫmm vera láta bardagafrest, þá fengusk Alexandro konungi nú fyrir því skyldari sýslur en brytja blámenn. Meðan Grikkir hafask slíkt at, sem nú hefir sagt verit, þá safnar Darius konungr liði um allt ríki sitt ok endrbǿtir styrk sinn í annat sinn. Darium konung eggjar mjǫk til bardaga svívirðing sú, er hann fekk í inum fyrra, ok þat annat, at hann vǽntir, at nú myni betr takask en fyrr. Jafnvel safnask nú til herbúða Darii kotkarlar sem riddarar. Grǿnar ekrur ok þyrnafull jǫrð taka nú kveina um þat, er verkfǿri skulu hvíld taka. Øxn þeir, er áðr váru vanir arðr at draga, verða nú beittir fyrir vagna. Hverr ulfaldi verðr krafðr til herfarar. Fílar eru ok búnir til bardaga, hvar sem þeir fásk, ok hafa byrðar ekki smáleitar, því at hverr þeirra hefir á baki sér kastala. Svá búask ok nautrekar sem annat folk til þessar orrustu. Svá mikill herr safnazk nú Dario konungi, at Xerxes konungr hafði aldrigi jafnmikit lið þá, er hann herjaði til Grikklands. Ok var þat lið þó svá mikit, at þat drakk upp sumar ár með ǫllu. Ok eigi dró Agamemnon konungr jafnmikit lið saman í Auliðe ey er þat, þá er hann bjósk at herja til Trojam. Ok hann blótaði til byrjar dóttur sinni eftir fyrirsǫgn Calchantis spámanns. Ok firðisk svá guðareiði. Sá herr var þó svá mikill, at hafit vannsk varla skipastóli Grikkja. Alexander konungr undrazk mjǫk, er hann spyrr þetta, svá margar þúsundir sem fyrir skǫmmu váru niðr drepnar, at Darius konungr hefir nú saman dregit meira lið en fyrr. Þannug svá undraðisk Hercules, þá er hann fekksk við Antaeum, er kallaðr var jarðar sonr. Antaeus var ǽ því sterkari, er hann fell oftarr. Ok olli þat því, at hann tók afl af móður sinni hvert sinn, er hann lét fallask til hennar. Ok er Hercules fann þat, hóf hann Antaeum upp á bringu sér ok mǽlti svá: “Fyrir ekki skal þér koma þetta bragð. Hingat skalt þú þá falla.” Síðan kreistir hann Antaeum við bringu sér, þar til er ǫnd gengr ór honum. Með þeim hǽtti undraðisk Hercules ok, þá er hann barðisk við Hydram dreka þann, er jafnan fekk tvau hǫfuð í staðinn, þegar er eitt var af honum hǫggvit, þar til er Hercules fekk af honum stýft með brǫgðum sínum ǫll í senn. Þat er nú nǽst at segja frá Alexandro konungi, at hann ferr yfir ána Euphraten með allt lið sitt. Ok þá spyrr hann þau tíðendi. Ok hann sér nokkut af, at Darius konungr hefir sendan Matheum með miklu liði til at brenna borgir allar þǽr, er í nánd váru, ok jafnvel alla akra til þess, at Grikkir snerisk aftr. Ok at eyddum heruðum þrøngði sultr þeim til af at láta upp teknum hernaði. Ok þeir ørvǽnta sér yfirfarar um brenndar byggðir. En Alexander konungr treystir enn sinni gǽfu. Ok girnizk nú sem oftarr til ins mesta metnaðar, en vandar eigi, þótt Grikkir fasti nokkura daga, heldr fram fǫrinni jafnt sem áðr, þótt Darius konungr hafi lítt blíðliga fyrir honum búit. Alexander konungr ferr nú sem hvatligast allt þar til, er hann kemr yfir á þá, er Tigris heitir. Ok fyrir þá sǫk heitir hon svá, at hon fellr strítt, ok ferr svá skjótt til at jafna sem it flugskjóta dýr þat, er tigris heitir. Þat er skjótast at segja frá fǫr Alexandri, at hann sǿkir fund Darii, sem hann má af taka, ok leitar at komask fyrir hann sem hundr fyrir hjǫrtu eða veiðimaðr fyrir villigǫlt, at hann komisk eigi meirr inn í magn ríkis síns. Ok er Darius konungr fǽr njósn af, at Alexander nálgazk, þá setr hann herbúðir sínar við Arbela, þann stað, er svá heitir, ok í þeim bǿ, er síðan lǽtr Darius setja landtjǫld sín, er síðan fekk ófrǽgð ok saurgaðisk af þeim mikla glǿp, at þar sviku vándir þrǽlar ágǽtan hǫfðingja ok drápu sinn herra. Þat gerðisk þessu nǽst til tíðenda með Grikkjum, at eitt kveld, þá er halfrøkkvit var orðit, ok aftanstjarna var upp komin, ok sól hafði fyllt dagliga þjónustu, en skínanda tungl tók at gleðjask af brott· 3fǫr bróður síns, at á dregr tunglit. Ok verðr eclipsis. Ok þar kom, at þat var rautt í at sjá sem blóð. Þessi sýn skelfir hǫfðingjana sjalfa eigi síðr en minni menn ok fyrir þá sǫk mest, at óvinir þeirra váru svá nǽr ok ákveðins bardagastefs var skammt at bíða. Þykkjask Grikkir sjá, at himintunglin benda fyrir með ógn ok hryggleik þau stórtíðendi, er eftir munu koma. Allr Grikkjaherr hrǽðizk þessa sýn. Ok tekr nú, sem eigi var undarligt, at sofna fyrir þeim bardagafýstin. Illr kurr gerizk nú í liðinu. Kveina þeir margt, en snúa sakargiftum ǫllum á konunginn sjalfan. Kalla sér nú leitt vera, at konungr þessi dragi þá lengra um í heim um torfǿriliga fjallvegu, þar sem allt eru brendar fyrir þeim borgir ok byggðir. Ok stórár rísa við þeim víða. Segja þeir ok, at mikil guðsreiði liggr á konungi fyrir þat, er hann vill einn yfir ǫllum vera. Ok fyrir þá sǫk hatask himintunglin við hann ok neita náttúruligt ljós af sér at gefa, at hann girnizk umfram mannligt eðli fyrir at ráða sjǫlfu himinríki, en hafnar fǫður· leifð sinni, dregr í margan lífsháska sik ok sína menn, ok þó sér einum til frǽgðar, treystir mislyndri hamingju allt ór hófi. Slíkt svá kvein bar herrinn saman ok gerir þess konar kurr. Alexander konungr lǽtr ekki slíkt á sik bíta. Hann lǽtr kveðja þings þegar í stað. Kallar síðan til sín astronomos. Ok spyrr þá, hver sǫk til þess vǽri, er á tunglit hafði dregit, eða hvat guðin mundi eftir þetta láta koma. Biðr, at þeir skyli múginn heyra láta sǫnn svǫr. Í flokki þeirra meistaranna, er af astronomia kunnu mest, stóð sá maðr, er Aristandus hét, hrumaðr mjǫk af elli. Þessi maðr svarar spurðum hlutum af konungi ok segir svá: “Látið af, Grikkir, at reita forlǫgin með hégómligu kveini. Guðlig skipan stýrir himintunglum. En eftir því ganga þau, sem allra hluta skapari hefir fyrir skipat. Allt verðr eftir því fara, sem hann hefir fyrir sét í upphafi, hvárt sem sǽrinn gengr á land framarr venju eða brjóta landskjalftar borgir niðr eða fái menn sóttir af vanstilli loftsins eða dragi myrkr á sól eða tungl eða gangi venju seinna Mercurius, sú stjarna, er svá heitir. Þá verðr þetta allt eftir vilja þess ins hǽsta hǫfðingja, er ǫllu rǽðr. Án hans ráði mega himintunglin ekki. En þaðan af verðr þat, er tungl missir sinnar birti, at jarðar skugga berr fyrir þat. Ella þolir þat ofríki af birti bróður síns, svá sem tendrat ljós fyrir ofnsmunna lýsir ekki fyrir ofríki mikils loga. Þó man ek sǫnn dǿmi til þess finna,” segir Aristandus, “at fornra manna sǫgn ok spekinga þeirra, er Memphim hafa byggt, þá borg, er menn kunnu mest í af astronomia, at eclipsis solis hefir fyrir bent ósigr Grikkja, en á tungl hefir dregit fyrir ósigri Serkja.” Eftir þat tók Aristandus dǿmi til eftir því, sem stóð í fornum Serkjasǫgum, at eclipsis lunae hafði orðit fyrir ófǫrum ok hamingjuleysi Serkja. Allir hǫfðu þetta fyrir satt, er þessi gamli meistari sannaði. Ok þvílíkr órskurðr borinn upp fyrir herinn víkr skjótt hugarreikan Grikkja, því at ekki stǫðvar skjótara tungur ok hendr alþýðu en átrúnaðr tekinn af fornum dǿmum þeim, er gamlir menn sanna með sitt mál. Þótt alþýðan sé máttug, grimm ok óstǫðug, ef hon tekr einhverju fast at trúa, þótt hégómi sé, þá veitir hon jafnan hlýðni þeim, er trúnaðinn kveykja, en hafnar hǫfðingjastjórn ok konungaboði. Síðan er ván ok traust fegri forlaga, en Grikkir hefði vǽnt sér um hríð. Tók at herða hugi þeirra fyrir fortǫlur Aristandi. Ok bardagafýstin tók enn at kvikna með þeim. Þá býðr konungr, at landtjǫldin skyli þegar upp taka. Ok var nú nǽr miðri nótt. Fyrir þá sǫk, at hann vill eigi kólna láta með Grikkjum upp tekinn ákafa. Ferr hann nú sjalfr í fararbroddi, ok hefir 3í fyrstu lítit riddaralið með sér. jórum nóttum fyrr, en bardagi þessi tǿkisk, er nú tekr til at efnask, þá er Grikkir fara fram millum ár einnar ok stórra marka, þar sem allt eru byggðir eyddar fyrir þeim, gerizk þat til tíðenda, at dróttninguna, systur ok konu Darii konungs, leiðir til bana dauflig missa bónda síns ok hamingjutjón landsins með mikilli mǿði langrar leiðar. Alexander konungr verðr svá hryggr við líflát hennar, sem hann mundi verða mega, þótt honum vǽri sagt dráp móður sinnar ok systra. Eigi mǽtti Darius konungr meirr harma dauða konu sinnar, þótt hann vǽri nǽr staddr. Sá, er bǽði var senn ungr ok gamall, sat yfir líki hennar. Ok svá gekk mildin ríkt með honum sá hlutr, er fágǽtr er jafnan með hermǫnnum, at hon mýkði stirðan óvinar ofsa með felldum tárum. Eitt sinn hafði konungrinn Alexander sét dróttninguna, síðan er hon var hertekin. Ok varð honum eigi sén fegrð hennar óhrein ástarkveika, því at hann kaus heldr at vera gǽzlumaðr frǽgðar hennar ok hreinlífis. “Ok þat var honum meiri dýrð” segir meistari Galterus, “at spilla hvárigu heldr en saurga hvárttveggja.” Geldingr einn, er Tiriotes heitir ok þjónat hafði dróttningu ok varð hertekinn með henni, komsk á hlaupi frá Grikkjum til fundar við Darium konung at segja þau tíðendi, er gǫrzk hafa. Svá kemr þessi maðr fyrir konunginn, at hann hafði bǽði slitit af sér klǽði sín ok ryskt sik. Þar með grét hann, sem hann mátti. Þegar er Darius konungr sér Tirioten, mǽlir hann svá til hans: “Dvel eigi,” segir hann, “at fyrirkoma því í þinni tíðendasǫgn, ef enn er nokkut eftir minnar heilsu. Snú sem fyrst í sorg hrǽzlu minni. numit hefi ek nú vesall at vera ok bogna fyrir tímaleysi. En þat eina er veslum til vilnaðar at vita sinn hlut fyrr en síðarr, því at svá skal bǫl bǿta at bíða meira. En vita þykkjumk ek, at þú kannt segja herfiligar viðfarar minna manna, þǽr er mér munu þungari þykkja en hvert annat áfelli þat, er ek hefi fengit hér til. En eigi vil ek framarr á kveða.” Þá svarar Tiriotes: “Þat kann ek yðr fyrst at segja, minn herra, at Alexander konungr hefir svá mikla virðing veitt báðum dróttningum móður yðarri ok systur, sem yðrir menn megu mesta veita, þeir er skuldugir eru þeim at þjóna. Hér með kann ek at segja þér þat, er ek þori varla upp at kveða, at sú virðiliga frú, systir yður ok kona, lét líf sitt, áðr en ek hljópumk frá Grikkjum.” Þegar er Tiriotes hafði sagt tíðendin, snúask allar herbúðir Darii konungs í sorg ok grát, segir meistari Galterus. Konungrinn sjalfr fell í óvit. En þegar er hann réttir við, eyss hann moldu í hǫfuð sér. Svá þykkir honum, sem dróttningin myni fyrir því látizk hafa, at hon mundi eigi þola vilja við ráðvendi sína skǫmm á sjalfri sér af Alexandro. Ok nú biðr Darius konungr, at allir skyli ganga brott ór landtjaldinu nema Tiriotes geldingr. Síðan spyrr hann eftir vandliga, hvernug at hafi borizk um líflát dróttningar. Tiriotes sverr þess, at hon helt ǫllum hreinleik sínum ok Alexander konungr gerði því síðr vanvirðing til hennar, meðan hon lifði, at hann grét hana dauða, sem hon hefði verit hans kona. Ok gerði þar með útferð hennar svá virðuliga, sem verðugt var at gera eftir svá tígna konu. Darius konungr tortryggvir þó sǫgn hans, því at sú mikla ást, er hann hafði við dróttningu, telr þat fyrir honum, at Alexander myni búit hafa með henni. “Hon var hertekin,” segir hann, “ágǽt af frǽgð ok burðum. En sá, er vald hafði fengit yfir henni, er á þeim aldri, sem ástin kann heitust verða með manni. Ok af slíku svá man hann gǫrt hafa til hennar þat, er hann mátti.” Af þess háttar áhyggjum mǿðizk hugr Darii konungs, þar til er Tiriotes sverr þess við guðin ǫll, at dróttningin hefir haldit hreinleik sínum allt til dauðadags. Ok nú trúir konungr orðum hans. Síðan réttir hann hendr sínar upp til himins, ok mǽlir svá: “Heyr þú inn hǽsti” faðir allra guða, herra Jupiter. Heyrið ér ok, heimaguð vár, er standa látið Serkjaríki með yðru fulltingi. Þess bið ek yðr fyrst, at þér gefið mér at halda ríki mínu ok þeim ǫllum, er mér þjóna. En ef þér hafið svá fyrir ǽtlat, at ek skyla láta ríki mitt, ok bjóði forlǫgin svá, at Asia stundi til annars hǫfðingja, þá vil ek þess biðja, at svá mildr óvinr ok miskunnsamr sigrvegari taki ríki eftir mik, sem Alexander er.” Síðan biðr Darius konungr guðin með tárum, at bǿn hans skyli framgang fá. Ok þó at hann hefði þat ráð gǫrt áðr at berjask við Alexandrum sem fyrst, þar sem hann hafði neitat tvisvar boðnum friði, þá skiftizk þannug um ráðagerð hans fyrir ástar sakir þeirrar, er hann tekr hafa til óvinar síns Alexandri af mildiverkum þeim, er Tiriotes hefir talt af honum, at hann sendir nú riddarahǫfðingja til fundar við Alexandrum konung at bjóða friðargørð af nýju millum þeirra. sendimenn Darii konungs fara nú með slíkum boðum, sem hann leggr fyrir þá, til þess er þeir koma þar, sem Grikkir eru. Þeir láta bera fyrir sér fagran vǫnd af tré því, er oliva heitir. Þat var øruggt friðartákn í þann tíma. Ok þegar er þeir koma fyrir Alexandrum konung, þá berr sá þeirra fram ørendin, er elztr var ok bezt talaðr. Sá hét Achillas. Hann hefr svá mál sitt: “Eigi skyldir Darium konung ofrefli til þess, at hann beiðizk svá oft friðar af yðr, inn mildasti konungr. Meirr heldr til þess sú mikla mildi, er þú hefir sýnt honum í því góða yfirlǽti, er dróttningin ok móðir hans ok aðrir ástmenn hans hafa þegit af yðr. Návistu þeirra þykkjumsk vér saknat hafa. En eigi megum vér því sýta, at þat lið hafi hertekit verit. Þú heldr ok svá sǿmiliga þá, er eftir lifa, sem þú sér faðir þeirra. Herteknar dǿtr várs herra kallar þú dróttningar, sem þǽr hafi haldit tíma sínum ǫllum, ok lǽtr þǽr ná þeim tígnarnǫfnum, er þǽr hafa fyrr haft, sem þú munir eigi þann fjándskap, er í millum er yðar ok fǫður þeirra. Bleikt andlit ok hrygglig augu sýna þat, at þú ert miklu mildari óvinr, en hermanna náttúra sé til. Slíkt yfirbragð segir til, hvat í skapi býr. Þannug svá hryggligr var Darius konungr yfirlits þá, er vér skilðumsk við hann, sem þú ert nú. Ok harmaði hann dauða konu sinnar. En þik hryggvir líflát óvinar þíns. Ok nú mundir þú búinn til bardaga í móti Dario, ef eigi dvelði þik grǫftr frú várrar. Ok fyrir því er mikil nauðsyn, at sǽttir takisk með yðr. Darius konungr býðr þér til sátta dóttur sína ok þar með í heimanfylgju hennar ǫll lǫnd þau, sem liggja meðal árinnar Euphraten ok Hellespontum. Hellespontum heitir haf þat, er skilr Asiam ok Europam. Son sinn býðr hann þér ok í gísling til fulls friðar ok fastrar trú. Móður hans ok dǿtr vill konungr várr, at þér gefið aftr í vald hans. En hann vill leysa þǽr út 30um punda gulls. En ef guðin hefði eigi gefit þér,” segir Achillas, “meira vit ok sterkara brjóst, en mannlig náttúra mǽtti fá, þá mátt þú svá hugsa, at víst hafa verit þǽr stundir, er þú mǽttir eigi at eins gefa friðinn, heldr hǿfði þér ok biðja hans ok sǽttask heilum sáttum. Eða hvárt veizt þú, hversu mikinn afla Darius konungr hefir saman dregit bǽði á sǽ ok landi? Svá margar þjóðir hefir hann at sér heimtar af fjarlǽgjum ríkjum, at varla vinnzk landit herbúðum hans eða sǽrinn skipastóli. Eigi þarf ek at gera langt um þetta. Konungr várr hefir einn svá mikinn afla, at heimrinn man eigi þvílíkan annan fá til mótsins.” Síðan er Achillas hafði fram borit ørendi Darii konungs, lǽtr Alexander konungr kalla til sín ráð gjafa sína ok spyrr, eftir hversu þeim sýnizk at taka þessum boðum, er sendimenn Darii fóru með. Senatus sýnir þat í yfirbragði sínu, at hann efazk í, hversu svara skal. Ok þat er sagt, at hirðin ǫll þagði lengi, þar til er Parmenio svarar, sá maðr, er eigi var snjallr í máli, sem hann var stǫðugr ok hugrakkr: “Fyrir lǫngu sýndisk oss þat ráð,” segir hann, “at Serkir hefði nát út at leysa lið þat, er vér hǫfum hertekit, því at ógrynni fjár mǽttim vér tekit hafa móti þeim, er andazk hafa, eða hinum, er komizk hafa brott ór myrkvastofum, ef vér vildim þekkjask í fyrstu þat, er boðit var. Ok þat gefum vér enn til ráðs, at ófǿrt lið bǽði kerlingin, móðir Darii, ok dǿtr hans sé gefit aftr Serkjum svá mikit gull, sem þar er í móti boðit, því at þar stendr Grikkjum af mikill fartalmi. Mikit ok ágǽtt ríki meguð ér nú fá, konungr, án úthellingu blóðs yðarra manna. Ok þat hygg ek, at engi konungr man eignazk hafa fyrr jafnmǫrg ríki millum Histrum ok Euphraten. Ár eru þat ok í meiri mannraunir munu vér koma verða, ef enn skal lengra fram halda með hernaðinn. Hygg at þú, hversu mikils þú girnisk, eða hversu mikit þú hefir undir þik lagt, þat er vér látum at baki oss. Haf í hug þér Grikkland, fǫðurleifð þína heldr en Indíaland eða Bactra, því at betra er heilum vagni heim at aka eftir mǫrg stórvirki heldr en lifa jafnan í ófriði.” Alexander konungr tekr þungliga tillǫgum Parmenionis ok svarar svá: “Ef ek vǽra Parmenio, þá munda ek meira virða boðit gull en mikinn sigr ok vilja heldr vera sómalauss en fá sigr með sǿmð án auðǿfum. En nú rǽðr Alexander lǫndum með fátǿki sitt øruggr ok frjáls fyrir fjárins áhyggju. Vel líkar mér, at ek sjá konungr en eigi kaupmaðr. Mér er ekki falt. Ok vei verði þeim, er sell hamingju sína. Ef ek vil, at hertekit lið sé goldit aftr Dario konungi, sem hann beiðizk, þá skal heldr gefa þat upp kauplaust en taka þar gull í móti, því at eigi fǽzk fyrir gjafar bǽði verð ok vinátta. En ønga þǫkk megu kaup ǫðlask.” Síðan er Alexander konungr hafði svá svarat Parmenioni, þá biðr hann kalla til sín sendimenn konungs. Ok er þeir koma fyrir hann, mǽlir hann svá til þeirra: “Segið svá Dario, at sjalfan mik hefi ek til þess virt heldr en hann, er ek gerða vel til hans manna, sem byrjaði minni tígn. Eigi skal kvennaflokkrinn þat finna, at ek sjá þeim fjándmaðr. Þeir einir skulu vítislaust Alexandrum fyrlíta, er litlir eru. Ok ekki skal ek þeim vápnum hǿta, er eigi megu neyta þeirra ok blaut náttúra bannaði þeim at bera. Vápnfǿrr verðr sá hverr at vera, er ek vil þess virða, at verði fyrir minni reiði. En ef Darius beiddisk af oss friðar með trúleikum ok flýði í brott allt ór þeim þriðjungi heimsins, er hann hefir vald yfir haft, þá munda ek efask í, hvárt ek skylda veita honum þat eða eigi. En nú þar sem hann lokkar vini mína stundum með fyrirheitum en stundum með gjǫfum til svikrǽða við mik, at þeir gefi mér eitr at drekka, þá skal ek eftir honum halda, þar til er hann er í helju, því at eigi vill Darius berjask við mik sem réttr óvinr, heldr vill hann leynask at mér sem svikari eða stelask enn heldr sem vándr raufari, satt at segja. Svá man honum þykkja, sem hann fái sigr nokkurn, ef ek tek þá sǽtt, er hann býðr mér. Þér buðuð mér ok af hans halfu, at ek skylda taka í heimanfylgju með dóttur hans ǫll þau lǫnd, er liggja ǫðru megin árinnar Euphraten. Ok fyrir þá sǫk hygg ek, at þér hafið, hvar vér tǫlumsk viðr. Hugsið svá, at fylkingar mínar eru kom· nar yfir Euphraten ok herbúðir Grikkja standa nú fyrir framan þat endimark, er þér settuð mér í heimanfylgju meyjarinnar. Rekið á brott heðan konung þeirra Grikkjanna, at hann viti þat yðart vera, er þér gefið honum. Eða gefr Darius mér mikinn sóma, ef hann vill fyrr mǽgjask við mik en við Matheum? Farið aftr nú,” segir Alexander konungr, “ok segið þau svǫr mín yðrum hǫfðingja, at ek tel í mínu valdi vera allt þat, er hann hefir enn at varðveita, sem þat, er hann hefir látit ok þar með sjalfan hann. Þessir hlutir skulu vera verkakaup ok erfiðislaun Grikkja.” Svá mǽlir hann. Ok nú fara Serkir aftr. Síðan er Darius konungr spyrr þessi svǫr Alexandri, þá sendir hann Matheum með miklu liði móti Grikkjum at banna þeim yfir at fara bǽði sléttur ok fjallvegu þar, sem þeir hǫfðu til ǽtlat. Nú lǽtr Alexander konungr búa til graftar lík dróttningar, konu Darii, með miklum veg ok smyrja með inum dýrstum urtum. Stein mikinn lǽtr hann ok upp hǫggva ór hamargnípu einni. Sá var settr yfir leiði dróttningar. Þess háttar smíði heitir pyramis á latínu. Þat er sem hár turn á vára tungu. Ebreskr maðr gørði steininn, áðr en upp vǽri reistr, sá er Apelles hét. Hann var mjǫk ágǽtr af sínum hagleik. Eigi váru þar á skrifuð eða skorin at eins nǫfn ok verk Grikkjakonunga, heldr var ok þar til tekit er heimrinn var skapaðr ok farit yfir sex daga verk þau, er almáttigr guð gerði, þá er hann skóp alla hluti andliga ok líkamliga. Þar var ok markat, hvernug Adam ok Eva váru svikin fyrir orminn, ok fyr þat á brott rekin ór paradiso aftr til jarðarinnar, er Adam var skapaðr af. Eftir þat var skrifat þat, er Cain drap Abel bróður sinn, ok svá, hversu Lamech, er inn sjaundi var frá Cain, varð honum at skaða. Sjá mátti þat ok, at fyr ósiðu manna marga ok stóra var því líkt sem guð iðraðisk þess, er hann hafði skapaðan manninn. Því nǽst var markat arkarsmíðin ok Nóaflóð. Ok þar eftir þat, er Nói fann vín at gera. Síðan váru markaðir hǫfuðfeðr, Abraham, Isaac ok Jacob, ok um hvern þeirra nokkurr merkiligr atburðr. Þar nǽst ǽfi Jósefs. Ok þat er Jacob fór með sonum sínum til Egiptalands. Sjá mátti þar ok þau stórtákn, er guð gerði á Egiptalandi fyrir Moysen þjón sinn, áðr en hann leysti þaðan allan Gyðingalýð yfir it rauða haf, en drekði pharaoni konungi ok ǫllum her hans, er þar hugðisk eftir mundu ganga, sem Gyðingar hǫfðu fyrir farit. En síðan þat, er guð fǿddi lýðinn á himnamjǫlvi, ok gaf Moysi lǫg á fjalli því, er Sinai heitir, stǫðvaði þorsta folksins með því vatni, er spratt ór harðri hellu, gróf sjalfr Moysen þar, er engi maðr mátti finna grǫf hans. Ok þar eftir, með hverjum stórtáknum Josue leiddi Gyðinga yfir Jórdán ok borg sú, er Jericho heitir, fell við lúðraþyt þeirra, ok at Josue andaðisk, síðan er hann hafði skift fyrirheitnu landi með því liði ǫllu, er komit var frá sonum Jacobs. Eftir þetta sýnir Apelles í sínu smíði dómendr þá, er váru fyrir Gyðingafolki, ok hversu Dalila sveik Samsonem inn sterka, er einn var af þeirra tǫlu. Í ǫðrum stað á legsteini þessum var mǫrkuð konungaǽfi ok þar til tekit, er Heli fell dauðr af stóli sínum. Því nǽst þat, er Samuel vígði Saulem til konungs af atkalli Gyðinga. Ok því at Saul, er í fyrstu var góðr konungr, helt eigi teknum hǽtti, var Davið smurðr til konungs, er drap Goliam risa með litlum steini, þá er hann var ungr sveinn at aldri. Eftir slík stórmerki váru skrifuð nǫfn ok verk annarra konunga bǽði þat, er Salomon lét gera musteri guði til dýrðar ok margt annat þat, er þeir Davið feðgar hǫfðu ágǽtliga gǫrt. En þat lét Apelles allt niðri liggja, er þeir hǫfðu móti guði gǫrt. Svá þat, er þeir konungar blótuðu skurðgoð, er eftir þá kómu. En þat var inniliga markat, með hverjum atburð Helias drap þá, er allazk hǫfðu spámenn Baal, skurðgoðs þess, er svá hét. Ok hvernug hann var numinn upp af jǫrðu í eldligri kerru at ásjánda lǽrisveini sínum Heliseo. Ofarr á legsteininum váru markaðir þeir konungar, er heilug bók segir, at góðir ok ágǽtir hafi verit. Þat váru þeir Ezechias ok Josias. Þat var markat um Ezechiam, er hann hreinsaði folkit af skurðgoðasauri, ok vakði lǫgin upp, er áðr hǫfðu lengi sofit, ok hversu sólin veik aftr gang sínum til þess, at hann tryði sik hafa þegit af guði þat er hann hefði beðit. En þat var, at guð gǽfi honum lengra líf. En um Josiam, er mǫrgum dýrligum verkum var frǽgr, var þat markat, hversu ágǽtliga hann helt páskatíðina. Fyr útan Davið ok þessa tvá konunga váru engir þeir, er eigi vǽri nokkut sekir blóta eða annarra lagabrota. Upp frá konungum váru markaðir á steininum spámenn ok sagt, á hverri tíð eða undir hverjum konungi hverr þeirra hafði sínar spár fram sagðar. Þeir gengu þar fyrst: Isaias, Jeremias, Ezechiel ok Daniel. Svá var skorit, sem Isaias rétti fram fingr sinn ok mǽlti svá: “Sé hérna. Mǽr man son geta.” Ok þeir aðrir mǽlti nokkurum orðum hverr ór sinni spásǫgu um hegatburð eða písl guðs sonar. Þar eftir var skipat tolf inum minnum spámǫnnum, ok skrifat nafn eða nokkut ór spásǫgu hvers þeirra þat, er allt kom í einn stað niðr. Útast á steininum var markat ríki Cyri konungs ok þat, er Gyðingar náðu heimfararleyfi ór inni miklu herleiðingu, ok hversu þeir endrnýjuðu Salomons musteri með Zorobabel hertoga. Þar eftir var saga Hester ok svá Tobie, ok þat, er Judith drap Holofernem í herbúðum sínum sjalfs. En sǫgur þessar lukusk allar í ǽfi Esdrae ritara. Umfram þau stórmerki, er hér eru stuttliga bréfat, ok þann hagleik, er á var þessu smíði, var allt verkit með gulli búit þar, er þat þótti betr bera. Síðan er Alexander konungr hafði svá tíguliga gǫrt útferð dróttningar, sem hér er nú nokkut frá sagt, býðr hann, at upp skyli taka herbúðir ok halda móti Dario sem harðast. Ok nú sendir hann riddara þann, er Menides heitir, með nokkura sveit at vita, hvar Darius fǿri með her sinn. Þegar er Matheus, er Darius konungr hafði sendan í móti Grikkjum, verðr varr við njósnar· menn Alexandri, heimtir hann saman lið sitt ok skundar aftr til herbúða Darii. Nú því at Grikkir nálgask mjǫk, tekr Darius konungr at fylkja liði sínu á sléttum vǫllum, at eigi gefi þrǫngr staðr honum ósigr sem fyrr. Hann ríðr sjalfr um fylkingarnar ok eggjar fast liðit með fǫgrum fortǫlum. En vápnar þat, er áðr var illa búit. Alexander konungr hefir nú valit sér herbúðastað. Þaðan mátti sjá vel landtjǫld Serkja. Hann fylkir ok liði sínu eftir þat. Nú gerizk skammt í millum fylkinganna. Má nú sjá þar á lofti mǫrg merki. Ok eigi var langt at bíða, áðr en Grikkir ljósta upp herópi miklu. Serkir þeyta þar ok í mót lúðra sína. Ok ǿpa svá, sem þeir megu mest at taka. Svá varð mikit um heróp ok lúðragang þeirra, at náliga skalf ǫll jǫrðin af. Ok fabulosum est Atlas stakraði við, er einn er af þeim, er upp halda heiminum, svá at hann fekk varla staðit undir byrði sinni. Ok þat hugði hann, at því mundi sǽta þat it mikla hark ok óp, er hann heyrði, at risarnir mundi berjask í annat sinn við Jovem. Dvergmálinn varð ok harðla málugr við heróp þetta. Ok svá þaut í dǫlum ǫllum, er í nánd váru. Svá váru Grikkir nú geystir, at varla fekk Alexander konungr stǫðvat þá, at eigi sliti þeir fylkingarnar ok hljópi þegar á Serki. En því at sólin skundaði nú gang sínum í ǽginn, at hon sǽi eigi svá mikil manndráp, sem til horfðisk at verða mundi, þá biðr Alexander konungr, at þeir skyli grafa díki ok setja þar í innan herbúðir sínar. Ok svá var nú gǫrt. Síðan gengr konungrinn upp á haug einn. Þaðan mátti hann sjá yfir allar fylkingar Serkja. Ok er hann sá hversu mikill afli þeirra var fyrir múga sakir ok vápnabúnaðar ok heyrði þar með hestagnegg ok háreysti margra tungna sér ókunnigra, “þá ǽtla ek,” segir meistari Galterus, “ef leyft er at trúa því, at nokkurr auðveldligr ótti hafi komit í þat it gǫfugliga brjóst ok risaligt hjarta konungsins. Með slíkum hǽtti aflar stýrimanninum áhyggju þeim, er lengi hefir siglt blíðan byr ok hagstǿðan, ef hann” sér þvert veðr at fara skipinu með miklum stormi. Hann kallar þá ok biðr félaga sína slá undan hǫfuðbendum ok hlaða segli sem tíðast, en hleypr sjalfr aftr til stýrisins ok leggr þat ór lagi. Svá skal ǽtla, at konungrinn hafi óttazk, þá er hann sá ótalligan múg óvina sinna kominn í móti sér.” Eftir þat er Alexander konungr hafði sét yfir lið Serkja, lǽtr hann kalla til sín ráðunauta sína, annathvárt fyrir þá sǫk, at hann efazk nokkut í, hvat til ráðs skyli taka eða til þess enn heldr, at hann reyndi, hversu stǫðugir þeir vǽri, ok leitar nú ráðs undir þá. Seint verðr til svara, því at allir meta við Parmenionem. Ok þar kemr, at hann svarar: “Þat þǿtti mér ráð,” segir hann, “at vér veittim Serkjum áhlaup, þegar er nátta tekr, ok komim þeim á óvart. Ok ef þeir hlaupa upp ór svefni í náttmyrkri, þá man annathvárt, þar sem margar tungur ok sundrleitir siðir ganga í herinum, at þeir munu þegar flýja. Ella man auðvelt at drepa hvern, þar sem staðinn verðr. At þriðja kosti munu þeir upp gefask. En ef vér berjumsk á daginn, þá munu skelfa várt lið hrǽðiligar ásjánur Scytharum” þeirra folka “eða Indíalandsmanna, er hvergi skeðja hári sínu, eða mikill uppvǫxtr risa þeirra, er til eru komnir af þeim stǫðum, er Bactra heita. Þat fylgir ok, ekki megu fáir menn at gera svá mǫrgum þúsundum, nema þeir fái komit á óvart. Nú hefir Darius ok valit sér til vígvallar rúma staði ok slétta. Ok fyrir þá sǫk man eigi þrǫnglendit at sinni sem fyrr gefa oss sigr.” Flestir allir Grikkir lofa þetta ráð. Ok einn hǫfðingi, sá er Polypercon heitir, eggjar þess mjǫk, at um nóttina skyli berjask, ok segir, at því at eins megu Grikkir sigra, ef svá er gǫrt. Alexander konungr lítr við honum reiðuliga, því at hann vill eigi nú ásaka Parmenionem, þar sem hann hafði þat gǫrt litlu áðr, þá er hann hafði þess fýst, at taka skyldi þǽr sǽttir, er Darius hafði boðnar. Ok svarar svá: “Þetta er þjófasiðr ok laðrúna, er þér biðið oss gera. Þeirra ván er ǫll í svikum ok leyniligum prettum. Ekki skal vár frǽgð prettum þjóna. Ok at ekki sé þat, er á dragi vára sǿmð, þá man eigi nú þurfa sigrinn at kenna þrǫngum vígvelli. Man ok nú kostr at berjask við sjalfan Darium. Eigi skal ok nóttin valda várum sigri, at vér sýnim oss hrǽdda vera. Skal af því víst á daginn berjask, því at sá sigr, er vér ǽtlum at fá, skal annathvárt engi verða eða vera sómasamligr í alla staði. Betr berr þeim, er konungr skal heita, at hamingjan bresti fyrir sakir andstreymra ørlaga, heldr en hann skammisk þess sigrs, er hann fǽr á náttarþeli með þjófligum áhlaupum. Eigi vil ek því kaupa sigrinn, at þeir, er eftir oss koma, finni svá ritat, at Alexander konungr hafi með prettum sigrat, ok minnki svá slǿgðin mikla frǽgð. Ek hefi nú spurt ok, at þeir hafa sterka vǫrðu á sér, Serkirnir. Ok liðit liggr allt undir vápnum. Ok megum vér af því ekki, þótt vér vildim, koma þeim á óvart. Farið af því heim til landtjalda yðarra ok hafið við yðr sem bezt. Takið svefn ok hafið þat í hug yðr, at sú hríð, er á morgin skal verða, man undir oss leggja halfan heiminn.” Ok síðan er konungr hafði svá mǽlt, þá ganga þeir til landtjalda sinna. Darius konungr gerir ok í annan stað ráð fyrir sínum mǫnnum. Ok þat bragð ǽtlar hann Grikkjum, sem þeir mundu tekit hafa, ef Parmenio hefði ráðit. Fyrir þá sǫk býðr hann, at liðit skyli liggja vápnat um nóttina, ok allir hestar skyli standa sǫðlaðir. Stóra elda lǽtr hann ok gera hvervetna millum herbúðanna. Svá þykkir nú til at sjá, sem allar herbúðir Serkja logi. Gylltir hjalmar ok gulllagðir skildir keppask við himintunglin með birti sinni. Loftit undrar mjǫk, er þat hefir fyrir fundit eigi minni ljós, en þat hefir áðr í sér, ok óttazk þat, at jǫrðin myni þrǽta til at verða himinninn. Nóttin fagnar því mjǫk, er hon líkisk deginum, því at hjalmr Darii konungs lýsir henni sem sólin deginum. Steinn var settr í ofanverðan hjalminn því bjartari en tungl eða stjǫrnur, sem sólin var honum bjartari. Margir steinar váru settir í hring um hann útan, þeir er hverr sannaði sik vera harðla dýran. Þat er nú at segja frá Alexandro konungi, at hann hefir lagzk til svefns. En fǽr eigi sofnat, því at hann hugsar fyrir sér á marga vega, hvernug hann skyli þess berjask eða við skipa liði sínu, er hann fái sigrat Darium konung, svá sem afli hans var nú mikill ok torbreytligr. Um slíkt liggr hann hugsi, ok vakir alla nóttina, því at svá var brjóst hans fullt af áhyggjum, at þǽr hafa þar varla rúm. Nú verðr hér fyrst frá at snúa en þar til at taka, at ey ein liggr í á þeirri, er Tibris heitir, er fellr í gegnum Rúmaborg. Í eyju þeirri er hǫll ein mikil ok mjǫk vǫnduð. Hon stendr á fjórum stolpum. Fyrir þessi hǫll rǽðr dróttning ein ágǽt er Victoria þat er sigr heitir. Ótalligar dyrr eru á húsi þessu. Hurðir eru þar hvellar, þegar er þǽr eru upp loknar, svá at heyrir til þeirra nǽr um allan heim. Við hallardyrr sitr sú drós er ambitio þat er metnaðr heitir. Dróttningin sjǫlf sitr í hásǽti því, er gǫrt er af fílsbeini. Hon hefir á hǫfði þiapel af lauro. Svá er hon stórlát, at hon gefr á tvǽr hendr hverjum, er hafa þarf. Út í frá henni tvá vega sitja systr hennar, þǽr er með henni eru í sífellu. Þar er fyrst gloria, þat er frǽgð er lifir meðan heimrinn stendr. Majestas þat er vald er þar ok, er mǫrgum mýgir með sínu ríki. Þar sitr ok reverentia þat er tígnarbragð, er folkit gerir hlýðit hǫfðingjum sínum. Justitia þat er réttlǽti hefir þar ok, sem makligt er, virðuligt sǽti, því at hon vápnar lǫgin ok verr réttendin ok hallar engan veg sínu réttsýni. Clementia þat er mildi er ok í þeirra samsǽti, er mjǫk remmir ríki konunganna, því at hon er góð af griðum ok miskunnar mǫrgum. Þar sitr ok sú frú, er pecunia þat er auðr heitir, er gnǿgra hefir gull en góða siðu, því at hon er lasta nǿring ok vanstillis móðir. Concordia þat er samþykki sitr ok í þessi sveit, blíð við alla ok óminnig umliðins sundrþykkis, því at hon endir ok svefr allan ófrið. Þar er ok pax þat er friðr, er búandanum er einna hollust. Því at hon gefr honum frelsi at vinna slíkt, er hann þarf. Copia þat er gnótt sitr þar in nǽsta með fullu horni, því at þǽr fara oftliga báðar saman. Frammi fyrir dróttninginni standa þjónar hennar. Þat eru leikar þeir, er með margs konar skemmtan blanda hégóma við alhugat ok gleðja hana svá. Í þessi sveit eru ok ómerk eftirmǽli ok einarðarlauss hlátr með undirhyggjum en blíðu yfirbragði. Allir stunda þeir á þat, at frǽgð dróttningar skyli sem lengst lifa. En alla vega brott í frá henni þjóta sǫngfǿri, þau er með ýmissum háttum yppa fagrliga hennar lofi. Síðan er þessi dróttning sá, hversu margar áhyggjur stóðu fyrir svefni, þeim er hon hafði gefit hǽra hlut í hverri sókn allt frá blautu barnsbeini, þá hrǽddisk hon þat, at sú hríð, er at komanda morgni skyldi verða, mundi bera konunginn afli, ef hann tǿki engan styrk af svefninum. Ok fyrir þá sǫk sprettr hon upp ór sǽti sínu ok ferr hvatliga, þar til er hon kemr í helli þann, er sá búandi rǽðr fyrir, er Somnus heitir. Ok þar komin tekr hon svá til orðs: “Rís upp, þú faðir, ok far til fundar við Alexandrum fóstrson minn. Ok leys hug hans ok líkam af áhyggjum, því at þar af liggr hann andvaki.” Svá mǽlti hon. En þó at hann vǽri latr ok þungr á sér ok dofinn mjǫk af langri legu, þá vill hann þó gera þat, er hon biðr, tekr nú fjaðrham, er hann átti. Ok bindr á sik flýgr síðan leiðar sinnar. Ok allt þar er hann fór í nánd himintunglum, þá fellr á þau svá mikill óminnishǫfgi, at þau gá eigi at ganga leið ar sinnar. Eigi nemr hann fyrr staðar, en hann kemr til herbúða Grikkja ok til rekkju konungsins. Hann tekr þegar í brott þaðan allar áhyggjur, ok leggzk í rekkjuna hjá honum. Ok þá sofnar konungr fast. Ok sefr allt til þess, er mjǫk var morgnat. Nú rennr sól upp. Ok því at hon sýnir sik vita fyrir þau stórtíðendi, er þann dag munu gerask, gefr hon af sér lítit ljós, ok bendir fyrir með bleikum lit margs manns feigð. Ok þá safnask saman hǫfðingjar Grikkja til landtjalds þess, er konungr svaf í. Þeir undrask þat mjǫk, er hann sefr svá lengi, þar sem hann var jafnan vanr sjalfr at vekja aðra. Ok slíkr háski, sem þeim stóð nú fyrir durum. Þat ǽtla sumir, at konungr myni vera hrǽddr ok myni svá vilja fela hrǽzlu sína at láta, sem hann sofi. En engi þorir inn at ganga at vita, hvat títt er, ok eigi innverðir hans heldr en aðrir. Eigi þora þeir ok at vápna sik eða búask til bardaga, fyrr en konungrinn býðr þat sjalfr. Parmenio gefr þá þat ráð, at menn skyli fara fyrst til matar síns ok bíða svá þess, er konungr vakni. Darius konungr er nú kominn á fǫr með her sinn. Ok er Parmenio verðr þess varr, þá gengr hann inn í landtjald konungsins ok at rekkjunni, þar sem hann liggr. Ok kallar á hann nokkurum sinnum, en hann vaknar eigi at heldr. Ok þá tekr Parmenio á honum, ok mǽlir svá: “Upp runnin sól, herra, biðr yðr vaka en eigi ek. Hví sǽtir þat, er þér hafið svá lengi sofit? Nú nálgazk Darius konungr. En Grikkir bíða enn vápnlausir yðars boðs. Hvar er nú sá kraftr ok styrkr hugar þíns, er hér til hefir fyrir øngu bognat. Þú vart jafnan vanr sjalfr at vekja jafnvel varðhaldsmennina sem aðra. Trú þú því,” segir konungrinn, “at mér hefir ekki svefnsamt orðit um hríðir fyrr en nú, er áhyggjur hafa komizk á brott ór brjósti mínu.” Parmenio undrazk þat mjǫk, en treystizk eigi eftir at spyrja, hví þat sǽti, er hann segir sik nú áhyggjulausan vera. Ok þá svarar konungrinn svá: “Þá er óvinir várir brenndu byggðir ok akra en brutu borgir ok þorðu eigi at berjask við oss, var sǫk til þess, at ek vǽra hugsjúkr. Ok þar fyrir fekk ek aldrigi ró. En því at fǿri gefask á at berjask við sjalfan Darium ok allan hans afla ok líkligt sé, at hann megi eigi forðask þenna bardaga með flótta, þá er nú engi sá hlutr, er mik hugsýki. En til hvers dvel ek nú? Farið ok takið vápn yður ok búizk eftir venju. Ek man í annat sinn segja hér af fleira í betra tómi.” Síðan lǽtr konungr blása til, at liðit herklǽðisk. Hann vápnazk ok nú sjalfr. Stígr síðan á hest sinn, er Bucifal heitir. Aldrigi hǫfðu Grikkir sét konunginn kátara frá því, er þeir bǫrðusk it fyrsta sinn undir hans merkjum. Ok er hann ríðr fram í liðit, þá styrkizk í huginum hverr, er konunginn sér. Ok margr, sá er áðr var óttafullr, vǽnti þegar, at vel mundi takask, því at svá þótti, sem sigrinn sǽti í andliti honum. Nú skipar hann liði sínu í sveitir ok skipar síðan fylkingar. Hann biðr ok sína menn varask við kerrur þǽr, er Darius konungr hafði járna látit, svá at þar var meizla ván af þeim, er fyrir yrði. Ok af þeim herbúnaði mátti hann vǽnta sér mikils sigrs. Ok því gefr Alexander konungr Grikkjum þat ráð, at þar, sem Serkir hleypa fram með þess konar kerrum, skyli þeir víkja tvá vega undan ok gefa þeim rúm, ok snúa síðan eftir þeim ok gǽta þess, at hvárigir hafi farit ørendlaust hestarnir, eða þeir, er kerrunum stýra. Ok þá er hann hafði slíkar áminningar gǫrt sínum mǫnnum, kemr til hans maðr einn, sá er hlaupit hafði frá Serkjum, ok segir honum, at Darius konungr hefir kasta látit niðr hersporum í einhverjum stað leyniliga ok ǽtlar þat, ef hann fǽr eigi sigrat Grikki með ofrefli, at þeir skyli þó verða sigraðir með slíkum brǫgðum. Alexander konungr lǽtr taka þenna mann ok varðveita til þess, at hann taki slíkt upp, sem hann stundar til, þá er reynt verðr, hvárt hann segir fals eða eigi. Hann lǽtr ok gera kunnigt ǫllum herinum eftir því, sem honum var sagt, hvar hersporum var niðr kastat, ok biðr at allir skyli varask þann stað, at eigi yrði þeirra kraftr yfirkominn af prettum Darii konungs. Nú ríðr hann framan fyrir fylkingarnar ok eggjar liðit alla vega. Síðan talar hann fyrir herinum, ok hefr svá mál sitt: “Nú er þar komit, góðir drengir, at oss er fyrir hǫndum it síðasta starf. En hvert ágǽti munum vér fá af þeim orrustum, er vér hǫfum háit, nema guð ok hamingjan leiði til góðra lykða várn inn síðasta sigr? Ok þess megum vér øruggir vǽnta, því at hamingjan, er jafnan styrkir Alexandrum, vill þjóna mér, sem hon vill yfir vera ǫðrum hǫfðingjum, þegar eftir þat, er allt Grikkland hafði numit mér at þjóna, ok vér fórum þaðan í brott. Sendi hon í mót oss óvini vára til þess, at vár frǽgð mǽtti sem fyrst framgang taka. Ok þó at þeir, er þá bǫrðusk oss í móti, hefði vilja til at gera slíkt í annat sinn, þá munu þeir aldrigi þora þat síðan. Allr þessi múgr er í mót oss er kominn, ógnar með øngu ǫðru en hǫfðatali. Ok því at hamingjunni leiðizk nú at telja, hversu margan sigr vér hǫfum fengit, þann er henni þykkir eigi mikils verðr, þá starfar hon nú þar í, at vér skylim á einum degi fá sigrat heiminn allan í senn. Ok því meira man þessi sigr þykkja verðr, sem þeir eru fǽri, er hann munu fá, en hinir fleiri, er sigraðir munu verða. Gangið nú þá í gǫgnum þessar inar óvígligu fylkingar, þar sem sverðin ryðja gǫtur fyrir yðr. Hyggið at, hversu skildir þeirra ok hjalmar skína at gulli ok gimsteinum ok hversu ljómar af þeim dýrum klǽðum, er þeir hafa á sik borit. Hverr myni spara við sik at sigra þá, er þannug búask til bardaga? Hverr man hendi drepa við boðnu gulli nema sá, er ekki veit? En þér meguð nú vel ok léttliga eignask allan þann auð, er þessar þjóðir hafa saman borit, ef sverðin eru hlýðin ok andsvara með stórum hǫggum fégjǫrnum hug, þeim er eigi þyrstir minnr til dráps ok dreyra óvina sinna en til gulls ok gersema. Allt þat herfang, er þér meguð hér sjá ok fá, skal yðart vera en eigi várt. Sigrið at eins mér til handa en skiftið fénu með yðr. Hverr sá, er svá vill berjask, at mér líki, skal vera félagi minn um frǽgðina en taka til sín allt annat. Ok berisk hann eftir því, sem hann sér mik berjask. Ok ef Alexander verðr eigi sénn í framanverðri fylkingunni ok snúi hann baki við óvinum sínum, þá man hafa sakvǫrn fyrir sik hverr, er sljóliga vill berjask eða flýja. Ok víst man honum sú sǫk upp gefin. En ef ek hlífi mér eigi mjǫk ok mǽla ek aldrigi þetta við kappann hjá mér: Far þú fyrri. Ok bersk fyrir okkr báða, þá em ek verðr at hafa þá félaga, er mér fylgi mannliga. Hverr sá, er konungr skal heita, verðr skyldr til at gefa þau dǿmi af sér sjǫlfum, er hreystimenn megi hraustleik af nema.” Svá mǽlti hann. Ok nú hlaupa saman fylkingarnar. Svá mikit hark ok ógurligr gnýr varð þar af, sem verða mundi ef heimrinn allr hrapaði. Í mánaði þeim, er Maius heitir, tekzk orrusta með þeim Alexandro ok Dario snemma dags. Svá er til vísat í helgum bókum, at þenna bardaga hafi Daniel fyrirsagt í sinni spásǫgu. Ok sá bukkr, er hann sagði, at ór norðr· halfu heims mundi koma ok Serkjum var sannliga guðlig hefnd síns ofsa, sýnir sik nú. Ok þegar er sá maðr sá konunginn Alexandrum, er Aristomenes heitir, ǽttaðr af Indíalandi, keyrir hann fast fram fíl, er hann sat á. Ok skýtr til hans spjóti svá snart, at í gǫgnum gekk skjǫld hans ok spjótsoddrinn nam í brynjunni staðar. Alexander konungr leggr í móti spjóti á fílinum, svá at þegar gengr á hol. Af falli hans varð mik ill dykr. Ok í því er fíllinn tók at riða, setr konungr sverð sitt á hals Aristomeni, svá at af gekk en berjask lengr. Leynask þeir nú brott ór bardaganum hverr, sem komask má, ok nema eigi fyrr stað en um miðnǽtti, þá er þeir koma í Arbela þann stað, er svá heitir. Þar var fyrir Darius konungr ok þat lið, er undan hafði komizk með honum. Hann leitar þar ráðs við sína menn, hvat nú skal at hafask. Dǿma þeir þar allir saman í hryggum hug um hamingjutjón sitt ok þat mikla slag, er þeir hafa fengit. Síðan er Darius konungr fǽr af sér hrundit mǿðiligum andvǫrpum harmþrungins hugar, lítr yfir lið þat, er Grikkir hǫfðu leift honum, ok mǽlir svá: “Þat er mannsins eðli at þola stundum stór áfǫll en fagna stundum af farsǽlligum hlutum, bogna fyrir harðrétti, rísa því nǽst upp við aftr fenginn tíma. Slíkt sama hendi Croesum konung, sem oss hǿfir nú, ok enn heldr þann ágǽta konung Cyrum, er ein kona fekk yfir komit. Ok sá Xerxes, er þakði hafit allt náliga með sínum skipastóli, náði varla með eitt skip aftr at venda til síns ríkis. Ok fyrir því skal engi nýjung fá snúit sterku brjósti, at engi lǫg skylda hamingjuna til at vera manni jafnan holla. En þat er sigruðum eingaván at vǽnta sér sigrs á óvinum sínum í annat sinn. Ek veit víst, at Grikkir munu nú halda til borga þeirra er eyddar eru af mǫnnum en fullar af fé. Þar man sú ágjarna þjóð leita þess at stǫðva þorsta sinn á gullinu ok seðja fenginn hungr á nýju ránfengi. Þat hygg ek oss munu hagligt vera. Nú man ek fara út í Mediam í þann hluta ríkis, er ófriðrinn hefir ekki grandat. Man ek þar endrbǿtt fá styrk minn allan. Eigi man oss ok þat meina nú sem fyrr, at vér dragim eftir oss óf fjár bǫrn eða konur ok þjónustumenn þeirra, því at þat hafa máttugir menn reynt at langri venju, hversu mikit slíkir hlutir talma þeirra framkvǽmð, er berjask skulu. Ok því at Alexandro hefir þat sigr gefit, er hann dró eigi eftir sér þess konar þunga, þá man hann ok þar fyrir týna sigrinum, er hann hefir slíkt allt tekit í sitt vald. Ok sá, er sigraðisk frjáls af sínu fátǿki, man yfir verða kominn hlaðinn af herfangi, því at með vápnum má sigr vega heldr en með gulli ok gersemum. Manndómr ok hreysti góðra drengja verja lǫnd ok ríki betr en auðr eða sterk vígi. Fǫrum nú, þar sem ek kom áðr á, í úthalfur ríkis várs, ok hirðum eigi, þó at oss sé þat nokkut snúit til vanvirðingar, því at þat er manni nytsamligt, þá er þungt vill veita, at freista fleira við en þess eina, er fagr orðrómr falli til. Raun hefir þat oftliga sannat. Vér vitum ok, at inir fyrri feðr forellrar várir hafa ratat í jafnstór áfelli. Ok þá hafa þeir um hríðar sakir undan hallat ófriðinum ok þyrmt bǽði sér ok óvinum sínum, þar til er hamingjan hefir vitjat þeirra ok gefit þeim hǽra hlut en hinum niðran, er áðr hafa sigri ráðit.” Svá lýkr Darius konungr sínu máli. Ok menn hans rǿma lítt þessa ráðagørð. Þykkir borin ván, at hann myni aftr fá nát sóma sínum, þar sem Alexander má þegar at komanda morgni setjask um sjalfa Babylonem ok aðrar borgir þǽr, er hann hafði varnarlausar gefit í vald óvina sinna. Ok at síðr vǽnta þeir, at hann myni aftr fá þat, er hann hefir látit, at þeir ǽtla, at hann myni vera brátt af settr ǫllu ríkinu. En þó vilja allir fylgja honum út í Mediam, hvárt sem þar heldr meirr til, at liðit þykkizk um sik øruggara, meðan þat helzk saman, eða treystizk þat eigi at brjóta boð konungs, þó at hans fyrirǽtlan sýndisk nú flestum ólíklig til mikillar uppreistar. Þat er nú at segja frá Alexandro konungi, at hann skiftir herfangi með liði sínu í þeirri borg, er Darius konungr hafði dvalizk í um nóttina eftir bardagann. Skortir hann nú hvárki til fǫng né vilja at gefa hverjum yfrin erfiðislaun. Síðan ferr hann yfir Syriam hvatliga, því at hann girnizk at koma til Babylonar sem fyrst ok fá hana með valdi, ef hann náir eigi með þeirra vild, er borgina byggja. Ok þá er hann átti skammt til staðarins, kemr í mót honum Matheus með sonum sínum, sá maðr, er einn var ágǽtastr af þeim hǫfðingjum, er þjónat hǫfðu Dario. Hann gefr í vald Alexandri sjalfan sik ok borgina Babylonem. Konungr tekr honum blíðliga, ok verðr harða feginn hans ørendi, því at mikit ok langt starf mundi til þurfa at vinna svá sterka borg ok fjǫlmenna. Þessi maðr Matheus, er jafnan hafði sér aflat mikillar frǽgðar af sinni hreysti ok í fyrra bardaga konunganna varð mjǫk ágǽtr af frǿknligri framgǫngu, gaf ǫðrum dǿmi á sjǫlfum sér at hyllask at Alexandrum konung ok friðask við hann. Eftir þetta skipar Alexander konungr liði sínu í fylkingar þannug, sem mest sýni megi til vera, ok biðr Grikki fyrir fara en Serkjalið eftir, ok stefnir síðan til staðarins. Borgarlýðrinn drífr út í mót konungi ok sýnir af sér mikinn fagnað í hans tilkvámu. Auðr sá, er fornkonungar hǫfðu saman dregit, er hvervetna til sýnis borinn við þenna nýja konung. Ok skurðgoðin sjǫlf eru borin út ór hofum sínum í mót honum. Dýrir vefir eru víða breiddir út á veginn þar, sem herrinn skal ríða. Gamlir bǿndr ok aldraðar húsfreyjur taka klǽðnað sinn inn bezta. Þrǽlar ok ambáttir hafa ok svá góð klǽði nú, ok þau kenna sik varla, ok gleyma náliga nauð ok nǫfnum sínum, þeim er þar fylgja. Ok lánklǽði gera þann margan her ríkmannligan, er fátǿkr var. Strǽtin eru þakið með inum fegrstum blómum, þar sem konungr skal ríða. Ok allar þǽr urtir, er bezt ilma, eru bornar fyrir hann á elda þá, er Serkir hǫfðu mikinn átrúnað til fyrir vígslu sakir þeirra. Þau grimmu dýr, er heita tigres ok pardi, fara fyrir fylking konungs ok þar með mǫrg león. Fjǫlði manns drífr í ina hǽsta turna eða á borgarveggina, at þeir mǽtti sem gǫrst sjá fǫr Grikkja ok allra helzt konunginn sjalfan. Margr leikari ferr út staðinum með alls konar sǫngfǿri móti konungi. Ok þeir ganga margir með hneigt hǫfuð í mót honum, er spámenn váru kallaðir ok létusk vita fyrir ørlǫg manna. Þeir váru til komnir af Egiptalandi ok ór þeirri borg, er Memphis heitir, er í þann tíma hugðu margir mestan spakleik í búa. Svá segir meistari Galterus, “trúi slíku hverr af, er sýnizk, at sjalfr Rúmaborgarlýðr hafi aldrigi tekit með jafnmikinn prís við sínum hǫfðingjum eftir þau stóru hervirki, er þeir hafa gǫrt. Ok þat var makligt,” segir hann, “at svá vǽri gǫrt, því at, ef rétt er hugsat um verk annarra konunga ok sé þau sannliga lofuð ok í annan stað sé upp talt, er Alexander konungr vann, ok at hugt hversu mikit hann tók í fang sér á unga aldri ok með hversu litlu liði hann barðisk í mót inum mestum hǫfðingjum ok hversu skamma stund hann hafði til at leggja undir sik heiminn allan, þá man svá sýnask sem allir þeir konungar, er fornskáldin hafa mest lofat í sínum bókum, hafi verit lýðmannligir hjá þessum konungi. Ok víst mǽtti Lucanus,” segir hann, “þykkjask of lofat hafa keisarann Julium í sinni bók. Vildi guð, at nú vǽri frakkakonungr slíkr, sem Alexander var, þá mundi skjótt allr heimr þjóna réttri trú.” Alexander konungr er nú kominn í borgina Babylonem. Ok nú mǽlir meistari Galterus þessum orðum til borgarinnar í sinni bók: “Sé hér, Babylon, drep heimsins ok ótta konunganna. Sé hér nú” þann Alexandrum, er þú máttir oftsinnum sjá fyrir í helgum bókum ok spásǫgum, at koma myndi ok sigra allt Asiam. Hygg at honum vandliga nú, er þú þarft eigi at spyrja til hans ok dramba eigi við honum, þó at þú hafir hann lukðan fyrir innan sterka tiglveggi, þar er hann faðmar allan heiminn með sínu valdi. Ok sjalfir konungarnir hrǽðask, þegar er þeir heyra nafn hans. Þessi skal vera þinn konungr, er ǫll veraldarbyggðin mǽtti girnask til yfir sér at hafa, ef hans tígn heldi vel í alla staða þeim mannkostum, er hann tók upp í fyrstu með henni. Sé,” segir hann enn til borgarinnar, “hversu stilliliga stjórn hann veitir sigruðum þeim, er gefa sik í hans vald. Ok lít á mikla mildi þess manns, er hamingjan veitir flesta farsǽld, ok svá lin lǫg gefr sínum undirmǫnnum. Ok hǫfuðstað ríkis síns byggvir hann þeim sǫmum, er fyrir skǫmmu bǫrðusk í mót honum, ok gerir sér af óvinum ina kǽrstu vini.” Nú snýr meistari sínu máli meirr til konungs sjalfs, ok segir svá, at af margfaldligu munúðlífi því, er meira gang hafði í þessarri borg Babylon en hvervetna í ǫðrum stǫðum, ok af ógrynni fjár því, er hann fekk þar, missti hann þess réttlǽtis ok þeirra manndýrða, er hann hafði numit af meistara sínum Aristoteli. Svá mjǫk er þat folk ørskamma, er þenna stað byggði, at þá, er vínit villir hugi manna ok kveykir ljótliga losta· girnd, láta þeir, er veita vínit, bǽði falar við fénu konur sínar ok dǿtr. Ok ef drykkrinn gerir þeim ósparan penninginn, er sér vill konu kaupa, þá pýtir hann hana nauðga, er fala lǽtr, ef hon vill eigi lostig. Þat er þar ok siðr við drykkinn, at jafnvel hǫfðingjarnir sjalfir sem aðrir láta leika fyrir sér allar nǽtr náliga. Tvá daga ok var Alexander konungr í Babylon. Ok því at herrinn allr hafði nú lifat sem lysti ok legit í drykkju alla þessa stund, var svá dignuð dáðin í mǫrgum, at, ef óvinir þeirra hefði nú þegar á þá hlaupit, mundu þeir ekki svá frǿknliga fram ganga, sem venja var til jafnan áðr. Nú ríðr konungr út af staðinum með allan her sinn. Ok á vǫllum nokkurum fǫgrum eigi langt frá borginni lǽtr hann stǫðva liðit fyrir þá sǫk, at hann lǽtr þar upp segja þau lǫg, er hann vill setja, ok þat, er hann skipar ǫðruvís í herinum, en hans forellrar inir fyrri konungar hǫfðu sett. Ok semr nú allar þjónustur af nýju. Setr hǫfðingja yfir hverja þúsund riddara, þá er chiliarchae eru kallaðir á latínu, til þess at hverr þeirra megi sannliga próba þá sveit, er hann er yfir skipaðr, ok skynja þat, at slíkt taki hverr upp, sem hann þjónar til. Ok eigi megi sá með falsi gera sik góðan dreng, er hann er dáðlauss, eða því gleymt, er góðr drengr gerir. Þat hafði verit venja inna fyrri konunga ok svá fǫður hans Philippi at láta blása í lúðr þá, er hǫfðingjar hersins skyldu setja merki sín upp. En því at svá bar oft í mót, at eigi mátti heyra lúðrinn um allan herinn fyrir harki ok vápnabraki því, er varð, bauð Alexander konungr, at heðan í frá skyldi reisa upp á daginn háva stǫng til vitneskju en taka fyrir mark á nóttina reyk eða eld. Hér með biðr hann ok býðr tígnum sem ótígnum, at hverr skyli haldinn vera vilja af sínum verkum ok verkkaupum, en engi dirfði sik til þess at kenna sér þat, er hann gerir eigi, eða leita frǽgðar fyrir annars frama ok afla þannug þess, er hann stundar ekki til. Síðan er Alexander konungr hafði sagt upp herinum þǽr lagasetningar, er hann hafði samit áðr með djúpsettu ráði, ok allir tóku því þakksamliga, þá stefnir hann til þeirrar borgar, er Susa heitir. Borgarmenn gefa staðinn upp fyrir honum. Ok fǽr þar óf fjár. Ok enn sem fyrr skiftir hann því ǫllu með liði sínu. Eftir þetta ferr hann til þeirrar borgar, er stendr í því heraði, er heitir Uxia regio. Fyrir þeirri borg réð einn greifi, sá er Medates hét, mikill kappi ok góðr drengr, því at hann varðveitti sik sjalfan Dario konungi sannan vin. Alexander konungr varð þess varr af þeim mǫnnum, er byggðu skammt frá borginni, at leynistígr einn liggr þangat, sá er borgarmǫnnum er ókunnigr. Ok ef hann sendir þangat nokkurn part af liði sínu, man eigi vart við verða fyrr, en þeir koma í borgina. Þetta var harðla mikil háskafǫr, því at liðinu mátti litlu við koma. Tauron hét einn riddari konungs, er oft hafði reyndr verit at rǫskvi. Hann kveðr konungr til þessar ferðar ok nokkura riddara með honum, þá er hann valði til fyrir vaskleiks sakir. Þessi maðr ferr á náttarþeli með sína sveit, sem fyrir hann var lagt. En konungr sjalfr flytr herinn, þegar er lýsa tekr, til borgarinnar yfir gljúfr nokkur. Síðan lǽtr hann gera flaka marga til hlífðar við grjóti því liðinu, er hann skipar til at brjóta borgarvegginn it neðra. Þat var harðla torsóttligt verk at vinna þessa borg þannug, sem hon var sett, því at ǫllum megin var bratt atsóknar. En hon var víða lukð með háum hǫmrum. Ok fyrir því var hér eigi at eins at berjask við vaskan lýð, þann er varði borgina, heldr við sjalfa setning hennar. Grikkir taka nú fast at sǿkja staðinn, ok þó eigi jafndjarfliga sem konungrinn, því at borgarmenninir fengu flett af liði hans þat hvalf, er hann var undir sjalfr ok spǫrðu síðan hvárki við hann skot né grjót. Ok er þeir sá, at hann stǫkk ekki fyrir því, þá freistuðu borgarmenninir þess at biðja hann frá hverfa ok telja um fyrir honum, at hann mundi þar eigi svig á fá, er náttúran sjǫlf hafði svá rammliga fyrir búit. En hann sǿkir því fastara, sem hann sér, at torsóttra er, ok leitar nú mest at brjóta borgarhliðin, því at um þau var búit af mannahǫndum. Sjalfr brýzk hann við at brjóta vegginn með bukkum eða þeim tólum ǫðrum, er þar hǿfðu bezt til, ok gengr jafnan fremstr af þeim, er fremstir eru í atsókninni. Hér með eggjar hann fast liðit ok segir svá: “Hó! Skǫmm mikil er oss þat, góðir félagar, er sigrat hǫfum mestan hlut Asiae ok unnit allar borgir þǽr, er vér hǫfum við brotizk, at sofa við veggi eins lítils kastala. Hverr myni svá sterkr staðr vera, at staðit fái fyrir útan várn vilja. Engi man svá rammligr borgarveggr, at eigi myni falla, þegar er hann veit Alexandrum nǽr koma. Ok inir hǽstu turnar hafa nú numit honum at hníga.” Svá mǽlti hann. Ok þá sjá Grikkir, hvar Tauron er kominn upp á borgarvegginn innan með sína sveit ok gefr borgarmǫnnum ekki blíða bakslettu. Við þessa sýn vex þeirra dirfð á atsókninni. En hinir, er áðr þóttusk øruggir um sik, þykkjask nú með ǫllu yfirkomnir. Sýnizk þat sumum at verja enn, meðan má, ok falla heldr en flýja. En sumir vilja heldr undan leita ok forða sér svá, ef fǿri gefask á. Þat er at segja, at mestr hluti borgarlýðsins hleypr í einn kastala, er stóð í borginni. En því at allir sjá, at þeim man þetta verða skammt skjól, er þat ráð tekit, at manna eru sendir á fund Alexandri konungs at leita þeim lífsgriða ok leyfis at flýja í friði frá ǫllum eignum sínum. En þau kómu svǫr í móti, at þeir þurfu sér engrar líknar at leita. Ok dauðinn man eigi lengi dvelja at svefja þeirra sút. Ok þeir skyldu við þat helzt huggask mega. Borgarmenninir verða hryggvir við þessi andsvǫr. Ok því at þeir eru sem fleiri eigi fúsir at deyja, vilja þeir enn fleira við freista fyrr en á detti dauðinn sjalfr. Greifinn Medates, er hǫfðingi var yfir staðinum, sendir nú mann á laun til dróttningarinnar, móður Darii konungs, er Sisygam bis hét ok hertekin var af Alexandro, at biðja þess, at hon mýki reiði konungs ok þiggi frið af honum borginni ok borgarlýðnum. Medates var bǽði frǽndi Darii konungs ok námágr. Ok því bað hann móður hans miskunnar leita sér ok sínum mǫnnum. Hann vissi þat ok gǫrla, at Alexander virði hana svá mikils, sem hon vǽri hans móðir. Sendimaðr Medatis kemr fram ferðinni ok flytr ørendit svá, sem honum var boðit. En dróttningin talðisk lengi undan at gera þat, er hon var beðin, ok svarar slíku: “Hversu byrjar hertekinni konu at biðja svá stórra hluta ok gera mik mikla, meðan ek em engis valdandi? En þat er sannligt, at þess sé synjat, er svá er beðit, at engi ván eða verðleikr stendr til, at fásk megi. Er ok hǿgt at virða þá bǿn til ofdirfðar þeim, er biðr. Hǿfir mér heldr at hugleiða, hver ek em nú, en minnask á þat, hvílík ek var fyrir stundu. Hrǽðumk ek ok þat, svá margs sem ek hefi áðr beðit konunginn, at mildi hans myni mǿðask um síðir af fjǫlbeiðni minni.” Á þessa leið afsakar dróttning sik. En þó ritar hon til konungs ok biðr, at hann skyli gefa grið Medati, er nú vill gjarna gerask hans maðr, ef hann á kost. Ok þó at hann vili eigi líkna borgarlýðnum, kallar hon sér mikit veitt, ef Medates náir griðum fyrir bǿn hennar. Hér má sjá, hversu mikla mildi ok staðfesti konungrinn hafði með sér. Eigi at eins gaf hann grið Medati fyrir bǿn dróttningar, er hann hafði hertekna, heldr ǫllum borgarlýðnum ok þar með hverjum sem einum allar eigur sínar ok slíkan rétt, sem hann hafði fyrr haft, ok því framarr, at þeir skyldu honum ønga skatta gjalda. Þó at Darius konungr hefði fengit slíkt vald á þessum lýð ok byggði þar fyrir fjándmenn hans einir, mundi móðir hans eigi þiggja þeim meiri líkn af honum, en hon þá nú af óvin sínum Alexandro. Eftir þetta skiftir konungr liði sínu í tvá staði ok setr Parmenionem hǫfðingja fyrir sumt liðit ok biðr hann fara þar, sem landit er betra yfirfarar, eftir at leita, hvar Darius konungr sé nú með þat lið, er undan komsk með honum nǽstum, er þeir bǫrðusk. En hann ferr sjalfr at leita hans með einvalalið sitt þar, sem landit er verst yfirfarar ok vegrinn liggr yfir stór fjǫll ok margar aðrar torfǿrur, ok ǽtlar svá at fara þar, er mest verðr gagnleiðit, í Persida, þat land, er svá heitir. Svá er sagt, at Alexander hafi hvergi meiri þrautir þolat en í þessarri ferð. Ok hamingjan hefir hér í heldra lagi sýnt honum þat, at hon vill engum trygg vina vera. Þat var víða, at herrinn varð at flytjask eftir gljúfrum eða djúpum dǫlum, þar sem landsfolkit var á fjǫllum yfir uppi, ok hleypti ofan stóru grjóti. Í sumum stǫðum var at flytjask í festum um þau bjǫrg, er hvergi mátti fǿtr í festa. Hér týnir konungrinn miklu liði. Ok oft verðr hann þar aftr at venda, er hann vildi fram halda. En þó lýkr hér sem annarsstaðar, at hann bar sigr af ǫllum þeim, er honum hǫfðu í móti risit. Nú kemr hann fram um síðir í Perside ok stefnir fyrst at þeirri borg, er Persepolis heitir, er hǫfuðstaðr var alls Persidis. Hann brennir ok brýtr hana alla til jarðar ok lǽtr drepa hvert mannsbarn, þat er byggt hafði borgina. Þessi borg hafði verit harðla frǽg, því at margir fornkonungar hǫfðu þar lǫngum setit ok dregit saman svá mikinn auð, at í ǫllu Asia var hvergi jafnmikill saman kominn í einn stað. Eigi at eins hǫfðu þeir þetta gǫrt til styrks eða nytsemðar ríki sínu, heldr ok jafnvel til þess, at hverr er sǽi, skyldi þat undrask, er þeir máttu svá mikit gull eða silfr hafa saman dregit. Því meira fé fekk Alexander konungr ok í þessi borg, sem hon var miklu auðgari en hver sem ein, sú er hann hafði fyrr undir sik lagt. Svá fekk ágirnin hér mikinn framgang í liði Grikkja, at hon eggjar margan í hǫfuð sínum félaga þá, er hverr keppizk um at fá mest einn af því, er ǫllum var ǿrit. Ok margr sá, er hann hafði hlaðit sik af gulli ok gersemum þóttisk engis aflat hafa, þegar er hann sá nokkurn hafa þat fengit, er fágǽtara var. Purpurinn ok ǫnnur in dýrstu klǽði váru rifin í sundr, þar er hverr rifsaði slíkt, er hann fekk. En gullkerin þau, er af hagleiknum váru miklu mǽtiligri en af malminum, brytjuðu boløxar í smán mola. Jafnvel rupluðu Grikkir ok rǽntu skurðgoðin sjǫlf, svá at þau váru hrǽðilig eftir, því at með fegrð ok fé létu mǫrg limuna. Slíkt var endalykð þessar borgar, er svá frǽg hafði verit fyrr meirr af sínum hǫfðingjum ok einna mest af Xerxe konungi, er þaðan herjaði í norðrhalfu heimsins. Hann hafði þúsundir skipa fyrir at ráða. Sjá inn sami sigldi sumum stǫðum á þurru landi. Ok hann veitti sjáinn í gǫgnum háva halsa. Allar borgir í Asia hǫfðu konungar fyrir at ráða þeir, er eftir Alexandrum kómu, þǽr er hann hafði undir sik lagt aðrar en þessa borg Persepolim. Hennar merki má hvergi sjá. Svá var hon vandliga niðr brotin, nema nokkur ørmul megi finnask í á þeirri, er fellr hjá, þar sem borgin hafði staðit, ok Araxes heitir, því at konungrinn lét þangat bera hvern stein, er staðit hafði í borgarveggjunum. Þat helt til þess, er Alexander konungr var svá miklu grimmari þessum stað en hverjum annarra, at borgarlýðrinn hafði hertekit af liði hans nokkurar þúsundir. Ok þá er hann átti skammt til borgarinnar, var þat lið sent í mót honum svá búit, at sumir hǫfðu látit hǫnd eða fót. Af sumum váru skorin eyrun eða varrarnar. Augu váru stungin út á sumum. Sumir váru markaðir í enni sem þjófar á ýmsa leið. Allir í þessu liði váru meiddir at nokkuru ok þannug, at hverr mátti lifa lengi við sína skǫmm. Þá er þetta lið kom mót konunginum, ǽtlaðisk hann í fyrstu sjá skrímsl heldr en menn. Ok er konungrinn varð varr, at þessi inn vesli lýðr var af hans liði, felldi hann sjalfr tár ok allr herrinn með honum, ok snerisk þá skjótt sá sigr, er áðr var fenginn, í sára sút. Síðan styrkir hann þetta lið með fǫgrum fyrirheitum, segir, at hann skal gefa þeim allt þat, er þeir vilja kraft hafa, hvárt sem þat er heima í fóstrlandi þeirra eða annarsstaðar í hans ríki. Nú ferr þetta folk fyrst á brott ór herbúðum at gera ráð sitt, hvat af skal þiggja því, er konungrinn hefir boðit. Sumir vilja staðfestask í Asia, þar sem þeir váru nú staddir. Sumum sýnizk vǽnna at vitja heim Grikklands, fóstrjarðar sinnar. Euticion hét einn maðr í þessu liði er ok var ágǽtr af sinni snild. Svá er sagt, at hann hafi talat á þá leið um þetta mál: “Hversu munum vér þora at sýna oss heima í váru landi, ef vér skǫmmumsk at ganga út ór dýflizum þeim, er vér byggðum fyrir skǫmmu, þess ørendis at biðja sér hjalpar. Ok nenntum vér varla þat til at vinna at sýna várum félǫgum, hvílík ferlíki vér erum orðnir. Ok því sýnizk mér svá, sem þess mundi hvern lysta at leyna sínum lýtum sem mest ok koma sér þar, er hann vǽri ǫllum ókunnastr, því at þar er hǿgast af at hyggja sinni farsǽld. En vesall maðr má þannug helzt gera sik sǽlan. Þeir, er treysta hollustu félaga sinna, síðan er hamingjan hefir frá þeim skilizk, vitu eigi gǫrla, hversu skamma stund hǫrmuð er eymð þeirra. Fáir einir fella tár fyrir þat. En þegar er tárin þorna, þornar ástin ok mildin með. Er þat ok ekki samfǿrt kvein ok kvíða vesals manns ok dramb ins sǽla með várkunnarleysi. En sá er sannr ok ágǽtr vinr, er eigi leggr leiðendi á vin sinn, þó at hann velti í mikla vesǫld. Þat er vanði mannsins, þess er hamingjan vill vel, at velja sér vini eftir hennar þokka. Ok svá mǽtti vera, at hverr várr fyrirliti annan, ef eigi hefði jǫfn ógifta til handa fallit ǫllum af þessum þrim þúsundum. Eða hvat ǽtlið þér,” segir Euticion, “ef vér viljum vitja heimkynna várra, hversu húsfrey jur várar myni við oss taka, þǽr er vér fyrirlétum nauðgar þá, er vér hófum hernaðinn? Hó hó!” Fegnar munu þǽr oss faðma ok kalla ljúfa þá, er leiðiligir eru. Allókunnig er þeim konan, er hann trúir henni svá vel, því at hennar skaplyndi er várligt veðr vísara ok brjóstinu blautari inn harðasti steinn, er adamas heitir. Eða man sú vera blíð ok hǿg sínum bónda giftutómum, er honum var hǫrð þá, er giftan fylgði? Því vilda ek heldr þat ráð eiga með yðr, at vér staðfestimsk hér, sem vér erum ókunnir, en fyrir venju sakir styggvask menn nú eigi við at sjá oss, er orðnir erum, fyrr en dauðinn komi, sem halfetin lík.” Nú lýkr Euticion sínu máli. En maðr verðr til at svara honum, sá er Techilus heitir, ok segir svá: “Eigi lízk mér várt mál slíkan útveg beztan eiga, sem nú var tjáðr. Engi dugandi maðr virðir vin sinn eftir yfirlitum eða fyrirlítr hann af áfelli harðra forlaga. Eigi hefir náttúran gǫrt oss afleitliga, heldr grimmleikr fjándmanna várra. Ills eins kalla ek þann makligan, er hann skammazk sjalfs síns ok harðrar hamingju, ef hann heldr manndóminum. Þeirra manna er þat at ørvǽnta sér hjalpar af ǫðrum, er enga man ok veita vilja, en þeir ǽtti nokkurs góðs kosti. Ok próba slíkir af sjǫlfum sér, at lítil mildi myni búa í annars brjósti. Hafið mitt ráð, góðir félagar. Ok hugsið, at guðin fórna oss meira gott, en vér mǽttim vǽtta fyrir stundu. Þat eru frǽndr ok fǫðurleifð, konur várar ok eignir. Heilir svá! Verðum á brott ór þessu landi, er oss má þykkja sem myrkvastofa. Ok tǫkum aftr til vár blíðara loft betri mál ok betri siðu. Fyrir hví skulum vér hér vera vilja, vesalir ok ánauðgir, ef kostr er at fara til fóstrjarðarinnar? Því at ǽ munum vér þar frjálsir vera. Útlǫgðum mǫnnum þykkir sér mikit veitt, at þeir nái bera bein sín at eins á fǫðurleifð sinni. Veri þeir hér nú þá með ókunnum þjóðum, er fyrir því forðask fóstrjarðir sínar, at þeir trúa illa frǽndum sínum eða húsfreyjum. En ek skal at vísu venda heim í mitt land, gefi guðin mér fǫng áfram at koma.” Svá lýkr Techilus sínu máli. En fám sýnizk þetta þannug, sem hann hefir tját, því at máttug venja varð ríkari með flestum en náttúra. Ok þat sýnizk konunginum sjǫlfum sǽta meira ráði, sem Euticion hafði mǽlt. Ok því gengr þat fram. Hann gefr stórar eignir ǫllu þessu liði, ok þar með svá mikit lausafé, at hverr hafði allt yfrit við at búa. Síðan er Alexander konungr hafði svá sét fyrir þessu liði, sem hans tígn byrjaði, þá ferr hann í Mediam, ok skundar ferð sinni sem mest, at hann megi þar ná Dario konungi. Hann var nú kominn til Ecbatana, hǫfuðborgar í Media, ok ǽtlaði þaðan í þann hluta ríkis síns, er Bactra heitir. En þá er hann fekk njósn af, at Alexander fór eftir honum hvatliga ok nálgaðisk mjǫk fund hans, þá skiftir hann um ráðagjørð sinni ok býzk til bardaga í mót honum. Vill nú heldr látask en lengja með flótta líf sitt. Þá er herr Darii var saman kominn í einn stað, lǽtr hann kveðja sér hljóðs, ok talar síðan á þá leið: “Ef hamingjan hefði valit mér þat lið, er dáðlaust vǽri, ok dauðann ǽtlaði drengiligan með hverju móti, sem hann verðr, munda ek heldr þegja, góðir halsar, yfir því, er mǽlanda vǽri, en dvelja daginn af með tómum orðum. En því at ek hefi reynt yðarn manndóm ok víst meirr, en ek vilda, ok ek veit nú gǫrla, at engi maðr getr sér betri eign en góða vini, þá skǫmmumk ek enn eigi at heita konungr. Ok mest fyrir sakir þeirrar staðfesti, er þér hafið mér sýnt, er einir hafið hlotit alla þá dáð ok drengskap, er allt Asia skyldi haft hafa ok heldr vilduð fylgja mér, er tvisvar hefi ek á flótta komit, en þjóna þeim inum sigrsǽla Alexandro. Ok ef ek má eigi, þá munu þó guðin gjalda yðr maklig laun fyrir slíka raun. Ok þeir, er eftir oss koma í heiminn, munu eigi svá daufir, at eigi heyri þeir” yðart lof, ok eigi svá ranglátir, at eigi reiði þeir slíkra manna frǽgð ok frama. Svá meguð ér hugsa, at frǽgðin man eigi fara í mold með yðr ok framinn kann eigi deyja. Ok því vil ek eigi heðan af leggjask á flótta, heldr vil ek með yðrum styrk ok ráði rísa við óvinum mínum. Eða hversu lengi skuluð ér þat þola, at útlendr konungr ráði ríki váru, en ek sé gǫrr útlǽgr? Annathvárt skal ek láta lífit með sǿmð eða vinna þat allt aftr, er ek hefi látit. Eða sýnizk yðr sǿmiligt, at Darius, yfirkonungr alls Asiae, geri svá vilja víkingsins Alexandri, at eftir dǿmum Mathei gefisk hann í vald hans ok taki með þǫkkum, ef hann þiggr af honum vald yfir einhverju heraði? Eða skal hann lifa til þeirrar hneisu at þiggja nokkurn part af ríki sjalfs síns honum til vegs, er veitir? Engi skal fyrir þessu hǫfði ráða eiga. En ef nokkurr hlýtr þat, skal hann eigi því mega hǿlask, at hann sé minn fjǫrgjafi, því at á einum degi skal prýðiligr dauði taka frá mér hvárttveggja lífit ok ríkit. Ok ef þér vildið sem ek, góðir drengir, þá man oss eigi verða mein eftir dauðann at drambi Grikkja. Láti hverr sem einn sjalfs síns hǫnd hefna sín eða verða sér at aldrlagi. Nú þá ef guðin vilja eigi fulltingja þeim, er réttu máli fylgja ok ǽtli þau sér eigi sóma sannendin at verja, gerum þat þá er oss man lofat vera. Deyjum sem drengjum sómir. Heyrið nú ok hafið þat, er ek bið yðr fyrir framaverk forellra várra ok frǽnda, er svá oft skattgildu sér þetta folk, er nú berzk oss í mót. Gerið sem yðrir áttungar: Fáið sigr með sǿmð eða fallið með frǽgð. Þar um er gott at velja.” Svá talaði Darius, sem nú er sagt. En engi rómr varð at máli hans, því at liðit var allt náliga felmsfullt ok fúsara at flýja Alexandrum en snúa í mót honum. Einn maðr varð til at svara konungsins ørendi. Sá hét Artabazus vinr hans harðla kǽrr. “Gjarna viljum vér yðr fylgja, herra,” segir hann, “hvert ráð, sem þér vilið upp taka. Ok dauðinn einn skal oss skilja mega.” Eftir þat, er þessi maðr hafði þetta mǽlt, varð rómat af liðinu ráð konungs. En auðsǽtt var þat á yfirbragði velflestra, at þat sýndisk óráðligt. Frá því er nú at segja, at þeir menn í hirð Darii konungs, er annarr hét Bessus en annarr Nabarzanes ok konungr hafði gǫrt mikla af litlum, svá at þeir réðu nú báðir fyrir miklu liði, bera saman þat ráð, at þeir skyli taka hann sjalfan hǫndum. Ok ef þeir fá eigi forðazk Alexandrum, ǽtla þeir svá at kaupa sik í frið við hann at fǿra honum Darium lifanda. En ef þeir fá sett undan honum, ǽtla þessir vándu þrǽlar at drepa dróttin sinn ok taka ríkit eftir hann ok eflask síðan í mót Alexandro. Ok því at þeir sá nú, at flest allt lið Darii var ófúst at fylgja honum við þat, er jafnan tók þungt at falla, þá neyta þeir svá þeirrar gulu, at Nabarzanes gengr á fund konungsins. Ok er hann kemr fyrir hann, mǽlir hann á þá leið: “Minn herra,” segir hann, “veit ek at mislíka man þér þat, er ek ǽtla upp at bera. En oftliga verðr sárin sárt at lǽkna. Ok mǫrgu sinni batnar inum sjúka við beiskan drykk. Ok ef menn verða nauðugliga staddir í sjóvarstormi, þá kasta þeir útan borðs miklum hluta eigu sinnar til þess, at þeir haldi sjǫlfum sér heilum ok skipi sínu ok bera svá bǫl til batnaðar. Skilja mátt þú, herra, at því sigrask óvinir þínir jafnan á þér, at guðin eru gagnstaðlig þínu máli. Ok því koma þínir menn hart niðr, at hamingjan vill yðr eigi veita til svá stóra hluta, sem þér hafið í starfat hér til. Nú vǽri þat mitt ráð, at þú leitaðir hennar á fleiri vega ok drykkir ór smǽrum kerum um stundar sakir. En þat er, at þú gefir upp konungsnafnit ok ríkit með einhverjum vina þinna ok vildarmanna, þeim er með nýjum heillum fengi frelst ok friðat lǫnd yður undan ágirni þessa fjándaflokks, er þér fáið aldrigi ró fyrir. En síðan takir þú tígn þína með friðinum ok konungligt vald” yfir ǫllu Asia, þat er engi má annarr at réttu eignask, meðan þú ert á lífi. Þetta mǽtti skjótt sǿkjask, því at ef hǫfðinginn fǽzk, sá er sigrsǽlli vǽri ok meirr náttúraðr til at heyja folkorrustur, þá skortir enn eigi liðsaflann í Bactra eða Indíalandi. Þar megum vér enn meira fá, en vér hafim áðr látit. Eða fyrir hví skulum vér rasa fram í dauðann? Þat er karlmannligt at forðask hann en hatask eigi við lífit. Óþrifnir menn ok eljunlausir leggja leiðendi á at lifa. Ok eigi er þat undarligt, því at inum nennulausa, þeim er narir í heiminum, er sem dauði þat, er lífit skal heita. En þar í mót freistar inn frǿkni hversvetna fyrr, en yfir hann lúki. Ok er hann hefir reynt til fulls um sín forlǫg, þá er honum sem hinum lofat at deyja. Gerið nú svá vel, góði konungr, takið upp heilt ráð, er ek vil ráða yðr. Hér er nú Bessus, vinr yðarr, vitr maðr ok harðfengr. Fáið honum ríkisvǫnd yðarn ok kórónu til þess, at hann friði fyrir yðr. Ok er hann fǽr þat gǫrt, takið ér sjalfir aftr, sem verðugt er, tígn yðra með betra tíma.” Við þessi orð Nabarzanis varð Darius harðla reiðr, ok mǽlti svá: “Gǫrla skil ek af þínum orðum, inn vándi dróttinssvikari, at þat, er þú kallar ráð, eru vélrǽði. Ok því at þú þykkisk tíma til þess hafa fundit, vilt þú at vísu rǽna mik eigi at eins ríkinu heldr jafnvel lífinu.” Ok síðan bregðr konungr sverði ok mundi hafa hǫggvit hann, nema Bessus bǽði fyrir honum. Ok því fór þat eigi fram, at hann hafði mikinn afla. Ok þó at hann léti sem hann bǽði Nabarzani friðar, þá sá Darius þegar, er hann hugsaði, hvat á myndi liggja, ef hann gerði eigi, sem Bessus bað, er slíks átti kosti við hann at því sinni, er hann vildi gǫrt hafa. Eftir þetta bjóða þeir Bessus sínum mǫnnum at setja herbúðir nokkut í brott frá ǫðru liðinu. En Artabazus sannr vinr Darii telr þá fyrir honum, at gefandi sé ró reiði, ok mǽlir svá: “Þat vilda ek, herra, at þér bǽrið með þolinmǿði þat, er óvizka flutti með fólsku ok rangsýni þessa manns ok rǿddi með ráðleysi. Ok því at Alexander nálgazk nú mjǫk ok þér eiguð enn þaðan sem fyrr mikils háska ván, þǿtti mér ráð, at þér leitaðið at halda saman liðinu með bǿn ok blíðu, en at þat skilðisk eigi frá yðr af sundrþykki. Ok gǽttið einkum með vingan til þess riddaraliðs, er þér hafið hér fengit í Bactra.” Þetta ráð líkar Dario konungi vel. Ok síðan lǽtr hann setja herbúðir sínar. Ok er nú þó hugsjúkr harðla, því at hann skilr, at styrkr hans gerizk mjǫk óstǫðuligr. Ok því at hann gáði eigi fyrir margfaldligum áhyggjum konungligrar stjórnar eftir fyrri venju, þá gerði liðit ráðlaust ok lítt samhuga, hvat upp skyldi taka. At sjǫlfum honum var ok svá lítill gaumr gefinn, at náliga var hann lǫngum einn saman staddr í landtjaldi sínu. Nú bera þeir Bessus enn saman ráð sín. Ok tjá með sér, at torvelt man verða at taka konunginn hǫndum. Ok þat var líkligt, því at svá er sagt, at þangat í lǫnd veita menn svá mikla vegsemð ok hollustu hǫfðingjum sínum, at jafnvel þeir er óttask þá, meðan ríki þeirra stendr með beztum blóma, þjóna þó ok tígna þá með sama hǽtti sem fyrr, at halla taki hamingju þeirra. Varla kunnu þeir niðr leggja þá lotning, er um sinn hafa þeir upp tekit at veita. Ok því at þessu folki var þannug farit, er undir Dario var, máttu þeir Bessus ok Nabarzanes eigi fá vald hans opinberliga, nema þeir hǽtti mjǫk sjǫlfum sér ok liði sínu. Því sýnizk nú ráð at gera þat yfirbragð á at biðja sér líknar ok kalla mjǫk mismǽlt hafa verit, at Darius gefi upp konungdóm sinn. Nú líðr af in nǽsta nótt. Ok þegar um morguninn eftir býðr Darius, at upp skyli taka herbúðirnar. Ok jafnskjótt koma þeir Bessus ok Nabarzanes með miklu liði til fundar við hann ok falla til fóta honum, biðja af sér reiði mjúkliga, en kallask heðan í frá sem hér til vilja þjóna honum trúliga ok gera þat allt, er hann vill fyrir þá leggja. Þat sǫnnuðu þeir, sem oft verðr mǽlt, at margr mǽlir þá fagrt, er hann hyggr flátt. En svá fengu þeir um talit ok aumkat sik, at hann trúði þat allt falslaust, er þeir mǽltu. Ok gaf upp blíðliga þat, er þeir báðu. En eigi iðruðusk þeir þá heldr en áðr sinnar óhǿfu, er þeir sá, hversu mildr ok miskunnsamr var sá inn góði konungr, er þeir ǽtluðu at svíkja. Ok því at Darius trúði mǫnnum sínum sjalfs ok vǽnti þaðan eigi svika, sem fram kómu, en óttaðisk Alexandrum, er nú var mjǫk svá kominn eftir honum, tekr hann enn þat ráð, hvat sem hann hefir fyrr rǿtt, at halda undan ok forðask hann sem fǿri gefr framast á. Sá maðr var í liði með Dario konungi, er Patron hét, gerzkr at kyni, mikill vinr konungs. Hann var settr yfir Grikkjalið þat, er var með Dario. Síðan er þessi maðr varð varr við, at þeir Bessus ok Nabarzanes sátu með svikrǽðum um líf konungsins, fór hann sem nǽst honum sjǫlfum með lið sitt til gǽzlu við hann þegar, er herrinn fluttisk ór stað. Ok jafnskjótt sem Patron náði máli konungsins, mǽlti hann til hans á grikksku: “Þú góði konungr,” segir hann, “ek vil gera þér kunnigt, at þau svik, er ek veit víst, at þeir Bessus ok Nabarzanes hafa saman borit, munu sýna sik brátt, ef svá ferr, sem þeir hafa ǽtlat, því at nú man vera kominn endadagr þinn eða þeirra. Nú þá til þess, at ek mega hrinda þessarri óhǿfu, er þeir ǽtla fram at hafa, lát mik með mínu liði vera gǽzlumann þinn í dag. Ok bjóð at kveldi, at landtjald þitt sé sett í millum herbúða þess liðs, er ek em yfir settr. Ok síðan haldisk þessi háttr, meðan nauðsyn krefr slíkrar breytni, sem ek beiði. Ek ok mínir sveitungar hǫfum fyrirlátit fǫðurleifðir várar, en vǽntum oss þaðan allrar uppreistar, sem þér eruð, herra. Ok víst er þat satt at segja, at ek, útlendr maðr ok lítilsverðr, munda ek eigi bjóðask til at gerask þinn hǫfuðvǫrðr ok gǽzlumaðr slíks hǫfðingja, ef ek sé nokkurn annan vilja nú veita þér þá þjónustu.” Þessi maðr Patron varð ágǽtr af þeim trúleik, er hann veitti lánardróttni sínum. En þat sýndisk hér, sem oftarr kann verða, at sínum forlǫgum verðr hverr at fylgja. Darius konungr hefði sér heilum haldit, ef hann vildi þiggja þat, er Patron bauð honum. En því at þess var afauðit, svarar hann svá þessu máli: “Þó at ek hafa jafnan reynt yðarn trúleik Grikkjanna,” segir hann, “ok ek vita víst, at þér vilið mér heilt ráða, þá man ek þó eigi skiljask frá múginum minna manna, því at heldr vilda ek vera véltr en trúa eigi þeim, er mér eigu at launa sín þrif ok þroska, hvat sem yfir kann líða. Man ek aldrigi flýja sjalfs míns fylgjara. Ok ef þeir vilja mik nú feigan, þá forðumk ek eigi dauðann, heldr fýsir mik til hans.” Eftir þat ferr Patron til liðs síns með mikla ógleði fyrir þat, er konungrinn vildi eigi þiggja þau heilrǽði, er hann gaf honum ok víst hefði þiggjandi verit, því at þessi maðr vildi gjarna gefa sik fyrir sinn lánardróttin ok halda manndóminum í alla staði. Svá var Bessus nǽr staddr þá, er Patron hafði talat við konunginn, at hann mátti hvert orð heyra. En því at hann skilði eigi þá tungu, er þeir mǽltu, varð hann varr af tulk einum, hvat þeir tǫluðu. Ok þat eina stóð þá fyrir, er hann stefndi eigi þegar at Dario, at honum þótti ráðuligra at fá hann lifanda í hendr Alexandro ok afla svá sjǫlfum sér hans vináttu heldr en drepa hann, þó at fǿri gǽfisk á. Bessus dvelr nú til nǽtr óhǿfu sína, því at nóttin gerir margan djarfan at drýgja þat, er hrǽzla með skammfylli bannar á daginn at gera. Ok þannug háttar hann þá, at þegar, er hann náir máli konungsins, þakkar hann honum þat, er hann hlýddi eigi á flǽrðsamligar fortǫlur Patronis, ok segir auðsýnt vera í hans tilsetningu, at hann ǽtlaði kaupa sik í frið við Alexandrum með hǫfði Darii. Kallar ok eigi undarligt, at útlagr maðr ok øreigi vinni flest allt til fjárins, at hann fái. Darius konungr tók líkliga því, er Bessus mǽlti, ok vissi þó víst, at þat var allt hollt ok heilt, er Patron hafði ráðit honum. En þar var nú komit, at hvárrtveggja var harðr kostrinn: At trúa eigi mǫnnum sínum sjalfs eða vera svikinn ok hǽtta lífi sínu þeim í hendr, er týnt hǫfðu trúleikunum ǫllum. Svá segir meistari Galterus, at þann dag, er þeir Bessus ok Nabarzanes réðu þat með sér at dvelja til eftirfarandi nǽtr óhǿfu sína, tók sólin seinna ganga, en hon er vǫn, til þess at lengr en skemmr frestaðisk þat níðingsverk, er þó varð framkoma. Tunglit var ok tregt til at sýna sik ok sjá þann glǿp, er þá mundi gerask. En þó varð sólin at setjask en tunglit at taka sína rás eftir fyrirsettri skipan ok boði þess, er þau þjóna. Ok því kom nú nótt eftir þenna dag. Darius konungr liggr þá vakandi í landtjaldi sínu. Ok hugsar, hvert ráð hann skal taka. En þat hendir hann sem margan, at ráðin þrotar fyrir honum, því at ekki má feigum forða. Þar til finnask aldrigi ráðin. Þó mǽlti hann þessum orðum fyrir munni sér: “Þú góði faðir allra guðanna, hvat ǽtlar þú síðast at sjá fyrir mér eftir þau mǫrgu vǫlk ok vandrǽði, er ek hefi þolat í ríki mínu? Eða skulu þar in efstu forlǫgin eftir fara? Hvat hefi ek svá illt gǫrt, at ek sjá makligr þess áfellis, at vinir mínir vili mik feigan, ok ek skyla þeim eigi trúa mega, er fyrir mitt líf ǽtti sjalfa sik at veðsetja, ok mínir þjónustumenn sé mér grimmari en opinberir fjándmenn? Ef ek hefi verit óverðugr þess mikla ríkis, er ek hefi haft, eða stjórnat illa mínum undirmǫnnum, hafi lǫgin eigi sínum rétt haldit fyrir mér ok kalli lýðrinn mik hafa verit sér víking en eigi réttan konung eða hafi Darius þá, er hann skyldi dǿma mál manna, borit fyrir borð hlut ins fátǿka ok selt réttlǽtit í sínum dómum fyrir mútur ok mannamun eða nokkurr hafi látit sína fǫðurleifð ok orðit arfrǽningr af hans ágirni, hafi fundizk með honum svik ok sannleikshatr, víst em ek þá verðr at deyja. Ok eigi bið ek þá guðin dvelja dauða minn. Hølzti langt líf hafa þau mér veitt, ef svá er. Makligt er, at þeir Bessus ok Nabarzanes verði þá mínir skaðamenn ok himnabúarnir láti svá verða sadda sína reiði réttliga í svívirðligu drápi Darii. En ef ǫðruvís veit við ok hafa ek réttlǽti elskat, svá sem náttúra mannsins má bera fyrir sínum breyskleik, geri guðin þá svá vel, láti mik eigi bíða svá hneisuligan dauða, at óþrifnir þrǽlar ok dáðlausir dróttinssvikar standi yfir mínum hǫfuðsvǫrðum, heldr komi mér fyrir nokkut mitt meinleysi ok grandlaus ǽfi, en þeir sé dauða· menn, er þess eru verðir. Eigi kann ek annars beiða. En réttlátr maðr taki fyrir sitt réttlǽti maklig laun. Ok vándr maðr fái fyrir sinn vándskap þat, er hann hefir til verkat. Nú, hafi guðin fastráðit með sér, at minn endadagr skyli nálgask, fyrir hví skulu aðrir en ek sjalfr verða mér at aldr lagi? Eða fyrir hvat kom mér at hafa forðat fjǫrvi mínu við Grikkja, ef menn mínir sjalfs skulu leggja hendr á mik? Eða skal ek efask í at veita mér heldr sjalfr skaða? Þessi Hǫnd ok” þetta sverð má þat vinna, þó at ellin mǿði mik nú mjǫk.” Ok þá mundi Darius konungr hafa lagt á sér sverðinu, nema þat bǽri við, at einn geldingr, sá er var innvǫrðr hans ok þá var einn viðstaddr, hefði slegit upp ópi miklu. En hirðin ǫll, sú er nǽr var stǫdd í herbúðunum ok ópit heyrði, hugði, at konungrinn mundi vera drepinn. Segir þá hverr ǫðrum fall hans. Ok gerizk nú illr kurr í liðinu. Margir eggja þess, at liðit skyli vápnask ok leita til hefnda. En því at flestir eru felmsfullir fyrir ótta sakir, verðr ekki af því. Ok þar sem afli þeirra var mikill, er margir þóttusk vita at á svikum mundu verit hafa við konunginn, stóð af þeim sá ótti, en svá sigraði drenginn fyrir ǫllum, at engir þorðu taka til sinna vápna. Ok þegar er Bessus ok Nabarzanes spyrja þessi tíðendi, at konungr vǽri fallinn, biðja þeir sína menn alla vápnask. Stefna síðan með ǫllu liði sínu til þess landtjalds, er þeir vissu at konungr hafði sofit í, ok ryðja sér gǫtu með oddi ok eggju í gǫgnum þat lið, er þar var saman komit. En þeir fundu konung lífs, er þeir hugðu dauðan vera. Þá taka þeir hann hǫndum ok láta fjǫtra. Sýnizk þat nú hér, sem jafnan kann henda, at hamingjan er óstǫðug, því at sá inn sami Darius, er fyrir skǫmmu sat í gylltri kerru, ok herrinn allr óttaðisk sem konung sinn, er nú settr í einn herfiligan kart ok hefir eigi vald á sjǫlfum sér. Ok þat eina gera þrǽlar hans nú til tígnar honum fyrir nafns sakir þess, er hann hafði borit, at þeir setja á fǿtr honum fjǫtra þá, er ór gulli váru gǫrvir. Allar féhirzlur hans gera þeir sér at herfangi sem hann sjalfan. Snúa nú síðan á flótta með allt saman, at þeir fái forðazk þann, er eftir ferr. “Hvert ǽtlizk þér at fara,” segir meistari Galterus, “grimmir glǿpamenn ok hneisuligir níðingar? Man nokkur lands eða lagar mega leynask yður óhǿfa? Nei! Kunnigt man yðart nafn, hvar sem þér farið. Man ok engi svá ríkr síðan, at um sik megi øruggr vera fyrir þyrstanda þrǽli til dreyra síns lánardróttins.” Nú er at segja frá Alexandro, at hann skundar ferð sinni, sem hann má mest þangat, eftir er hann spyrr, at Darius ferr undan ok stefnir til borgar Ecbatana, því at hann hugði Darium mundu þar vera. Ǽtlar nú at setjask um staðinn ok skiljask eigi fyrr í frá, en hann hefir brotit allan til jarðar ok nát konunginum sjǫlfum, ok leiða svá til lykða langan ófrið. En þá spyrr hann, at Darius hefir flýit í brott þaðan. Ok jafnskjótt stýrir hann þar í frá ok ǽtlar at halda eftir honum í Bactra, þann hluta ríkisins, er svá heitir. Ok þá kemr einn njósnarmaðr, sá er þat kunni sannliga segja Alexandro, at hann mundi eigi þurfa langt at rekask eftir Dario þaðan í frá, “því at menn hans sjalfs,” segir hann, “hafa svikit sinn herra ok settan í bǫnd sem einn illvirkja.” Alexander konungr varð ókvǽði við þessa tíðendaspurn ok lǽtr kalla síðan til sín hǫfðingja hersins ok segir þeim svá: “Nú er skammt eftir erfiðis várs ok horfir til þess, at erfiðislaunin myni verða mjǫk mikil. Vér hǫfum spurt þau tíðendi, er þó eru mjǫk harmandi, at vándir menn hafa svikit góðan hǫfðingja. Darius konungr hefir þau gjǫld tekit í móti góðu yfirlǽti því, er hann hefir veitt vildarmǫnnum sínum, at þeir hafa settan hann í bǫnd skammt í brott heðan. Man hann nú vera dauðr eða lifa nauðigr við svá mikla skǫmm. Nú þá, góðir félagar, ríði hverr, sem hann má mest af taka, til þess, at vér megim hjalpa Dario en drepa þá níðinga, er svá hneisuliga léku við hann. Era minni manndómr at þyrma honum yfirkomnum heldr en sigra hann, þá er vald hans var með beztum blóma.” Allir rǿma vel þat, er konungr mǽlti, ok heita því, at í hvern háska, sem hann leiðir þá, skyli þeir honum fegnir fylgja. Ok nú ferr hann svá hvatliga, at herrinn skal eigi taka hvíld at komandi nótt heldr en um daginn. Alexander konungr kemr með her sinn þá, er nátta tekr, til þess staðar, er Darius hafði verit þá, er hann var svikinn ok handtekinn af Besso ok hans sveitungum. Þar koma í mót konungi menn, þeir er heldr vildu samtengjask sveitum Grikkja en fylgja lengr þeim flǽrðarfulla flokki, er þeir Bessus ok Nabarzanes váru fyrir. Þessir menn gerðusk leiðtogar fyrir Grikkjaher um nóttina, því at þeir vissu gǫrla, hvar gagnstígrinn var at halda eftir þeim Besso. Konungrinn ferr nú með liði sínu fylkðu þannug, at fylkingar váru ferhyrndar ok jafnþjokkvar ǫllu megin. Ok svá lét hann liðit fara gǽtiliga, at þessa skipan skyldi hvergi slíta. Ok þá er var um miðnǽttisskeið, kemr í mót Alexandro konungi einn flóttamaðr af Darianis, sá er Brochubelus hét, ok segir honum, at Darius var enn á lífi ok eigi lengra þaðan í brott en halfan þriðja tøg mílna. Þessi maðr biðr konung fara varliga með her sínum, “fyrir því,” segir hann, “at þeir Bessus ok Nabarzanes eru nǽr yðr með mikit lið ok vel búit. Ok eftir þá miklu óhǿfu, er þeir hafa gǫrt, man þeim nú fátt í augu vaxa. En þat er jafnan reynt at heljarmaðrinn er harðr við at eiga, sá er hann vǽntir sér engrar vilnanar, ef hann kemr í vald óvina sinna.” Við þessar fortǫlur tekr at vaxa mjǫk ákafi konungs um eftirfǫrna. Ok hann eggjar nú fast, at engi spari sporana við sinn hest. Eigi líðr langt, áðr en Grikkir heyra hark ok mikinn gný, er kerrurnar ganga þess liðsins, er undan heldr ok forðask vill þeirra fund. Ok nú mǽtti þeir vel sjá Serkjalið, ef eigi meinaði moldryk eða jóreykir. Ok fyrir því bauð Alexander konungr, at liðit skyldi stǫðva sik. Ok þegar er þat mátti verða ok niðr setti moldrykit, þá sér Bessus þaðan, er hann var á fjalli nokkuru með liði sínu, hvar Grikkja· herr fór at honum. Við þessa sýn varð honum eigi gott, því at hann gat eigi fjarri, hvat hann mundi upp taka fyrir þann glǿp, er hann hafði gǫrvan, ef Alexander fengi nát honum. Í annan stað er þat segja, at þegar, er Grikkir sjá lið Bessi, fara þeir slíkt, er af má taka, upp í gegn fjallshlíðinni. Ok ekki má þat enn á finna, at þeir myni foryflask at etja við aflamuninn. Hefði Bessus svá mjǫk verit búinn at hug ok árǽði sem at svikum ok vélrǽði, mǽtti hann nú svá mikit illt hafa gǫrt Alexandro, at rǫskliga þǿtti hefnt vera þeirra hervirkja, er hann hafði gǫrt í Asia, því at hans lið var því ǫllu frǿknligra, sem þat var miklu fleira, ok hafði styrk sinn allan þann, er svefn ok fǿzla má manninum fá. Ok ef Bessus hefði stefnt í þetta sinn á Grikki, mundi sýnzk hafa, hversu mǿðin meinar eða hvat hvíldin veitir þeim, er berjask skulu. En tveir hlutir með hugleysi bǫnnuðu Besso mest til at ráða: Hvatleikr Grikkja ok nafn Alexandri, þat nafn, er allr heimrinn óttaðisk. Ok fyrir þat sama ørvilnaðisk Bessus, at hann mundi sigrask mega við aflamuninn. Tekr nú þat ráð, at hann snýr á flótta með liði sínu ok telr þat fyrir Dario konungi í einni herfiligri kerru, sem fyrr er sagt, at hann skyli stíga á hest ok forða með flótta lífi sínu fyrir óvinum, er eftir fara. Konungrinn svarar ok kveðzk eigi hirða, hvat svikarinn segir, biðr, at guðin skyli hefna honum ok Alexander konungr, ef hann er slíkr drengr, sem hann er sagðr. “Þó at líf mitt liggi við, skal ek eigi lengr,” segir hann, “fylgja þeim flokki, er yfir øngu býr nema flǽrð ok vélum. En ek þarf nú øngu kvíða, því at ekki má falla við um hamingjuleysi mitt heðan í frá. Sá dauði, er vándir þrǽlar hǿta sínum herra, man setja mína sút ok fá mér hvíld eftir margar nauðir, er ek hefi þolat.” Þessi orð konungs standask þeir Bessus eigi ok hans sveitungar er í svikum hǫfðu bundizk með honum. Þeir bera nú vápn á Darium svá þykkt sem hagl drífi. Ok skilja eigi við hann, fyrr en hann er sǽrðr til ólífis. Þar drepa þeir í hjá honum þjónustusveina hans tvá, þá er jafnan hǫfðu fylgt honum. Ok svá sǽra þeir eyki þá, er dregit hǫfðu kerru hans, til þess, at nú skilði sem fyrst þeirra félag ok fǫruneyti. Eftir þetta verk flýr Bessus í Bactra þat ríki, er svá heitir. En Nabarzanes heldr undan í Hyrcaniam. Fyrir þá sǫk skiljask þeir ok dreifa liði sínu, at þeir verði þá seinna upp spurðir en áðr. Suma skyldir til flóttans ein saman hrǽzla. En sumum vísar ván til slíks útvegar, sá hlutr, er maðr má því síðr missa til fylgðar við sik, sem honum fellr þyngra, því at vánin tjár þat jafnan þeim, er henni trúir, at hann myni bíða betri daga. Svá er sagt, at þó heimtask saman einar þúsundir þeirra riddara, er eigi vildu flýja, ok heldr kuru at falla á fǫðurleifðum sínum ok verja, meðan þeir mǽtti, lǫg ok réttendi. Þótti þeim góðr, hvárr er upp kǿmi, at lengja líf sitt með vaskligri vǫrn eða látask við góðan orðstír ok lifa eigi við skǫmm eftir slíkan lánardróttin, sem var Darius konungr. Mikill fjǫlði var þat af Darianis, er þegar heftu sik af flóttanum, er þeir fundu, at nokkurir vildu viðrnám veita. Ok meðan þeir gátu varla ráðit með sér, hvárt þeim skyldi kǽrra vera vǫrn eða flótti, þá drífa Grikkir á hendr þeim. Ok nú sem jafnan hafa þeir sér hluti, þá er bezt koma þeim, er berjask eiga. Þat eru vápnabúnaðr góðr, afl ok øruggt árǽði. Fyrir því tjóar nú ekki hrǽddum at flýja, at þó verða margir falla, at frǿknir sé. Hér varð ok sá hlutr, er eigi mǽtti trúligr þykkja, at miklu váru fleiri herteknir, en þeir er tóku. Herfangit var ok halfu meira, en þeir mǽtti nytjum á koma. Í þessarri hríð létusk af Darianis þúsundir riddara þeirra, er vaskligt viðrnám hǫfðu veitt. Ok svá seint urðu Grikkir nú saddir á manndrápunum, at þeir léttu eigi fyrr, en konungrinn bauð þeim af at láta. Eftir þetta leita þeir sér at matfǫngum ok drepa niðr búsmala þann, er Darius hafði reka látit eftir liði sínu. Því nǽst rannsaka þeir eftir, hvar Darius konungr myni vera, ok raufa alla vagna þá, er Serkir hafa átt. Ok þó finna þeir hann hvergi, því at eykir þeir, er drógu kerru konungsins, hǫfðu reikat í dalverpi nokkut. Eftir dalnum rann einn lítill lǿkr. Þannug hǫfðu runnit fyrir þorsta sakir einn af Grikkjum, sá er Polystratus hét. Þessi maðr sér eykina ok gengr þangat til, er þeir váru, vill skynja, hvat þeir hafi með at fara, ok í þeirri kerru, er þeir váru fyrir beittir. Finnr hann Darium konung at kominn bana náliga. Hann var hulðr nokkurum skinnum herfiligum. Polystratus spyrr á þá tungu, er Indíamenn mǽla, hverr hann vǽri. En konungrinn verðr harðla feginn, er hann mátti skilja mál þessa manns, ok svarar svá: “Víst hefir Darius konungr eigi með ǫllu týnt hamingju sinni, er ek skal eigi þurfa tulk til at tala við þik. Er ok nú þat eina svá, at oss snúisk til hugganar, er þú mátt heyra ok frá bera, hvat ek mǽli síðast, áðr en ek enda líf mitt. Vilda ek gjarna, at Alexander konungr vǽri nú svá nǽr mér sem þú ert, ok mǽtti svá mildr óvinr heyra mik ok myndim vit þá fá skjótt sett þá lǫngu deilu, er vit hǫfum átt. En því at ørlǫgin banna, at vit megim viðr talask, þá skalt þú, hverr sem þú ert, segja þau mín orð Alexandro, at við þat fer ek af heiminum, at ek á honum mikit gott at launa svá sómasamliga, sem hann er til móður minnar ok sonar míns, því at hann gerir þannug til þeirra í alla staði, sem dýrligum hǫfðin gja sómir, en herðir eigi á þeim, sem hermenn eru vanir, þann fjándskap, er vár í millum hefir verit. Hann hefir minn óvinr verit allar stundar. Ok þó mér hollari en þeir, er ek hugða at vinir mínir vǽri, því at Alexander hefir líf gefit mínum ástmǫnnum. Ok með lífinu veitir hann þeim virðiligt yfirlǽti. En þeir, er ek trúða sem sjǫlfum mér, hafa svikit mik ok launat svá þat, er ek hefi með lífinu gefit þeim mikit ríki. Hǫrmuligt er þat at segja, at þeir hafa drepit Darium, er sjalfa sik mundi veðsett hafa fyrir hans líf, ef þeir vǽri dugandi drengir. Fyrir óvinum sínum fekk hann varðveittan sik. En við svikum vina sinna fekk hann eigi sét. Nú bið ek, at Alexander launi þeim, er mik hafa svikit, sem þeir hafa til þjónat, ok láti þá taka þvílíka hefnd, sem þeim dugir, er drepr fǫður sinn. Í slíkum málavexti skylda ek svá hans hefna, ef hamingjan hefði mér gefit hǽra hlut. En eigi man mik einn slíkt henda kunna. Heldr er þat sameigit ǫllum þeim, er mǫrgum skulu stjórna. En því at ek á þenna málahlut at sinni, þá dǿmi Alexander konungr nú réttliga ok refsi svá þenna glǿp, er þrǽllinn hefir gǫrt í drápi síns lávarðar, at eigi þykki minni nýjung í refsinginni en í verkinu sjǫlfu. Gerir hann eigi á þá leið, man á draga fyrir honum þá bjǫrtu frǽgð, er hann hefir áðr fengit, ok fresti hann hefndunum eða láti minni verða, en makligt er. Ber ok þat í frá mínum orðum, at ek bið hann vera varan um sik ok sjá vandliga við slíkum svikum, sem ek hefi fyrir orðit, ok gjalda varhuga við þeim háska, er skjótt kann at snúa, en gǽta svá, meðan hann ríkir, réttlǽtis ok nytsemðar, at hann veri hvárttveggja með jafnaði. Ok nú þá bið ek þess guðin himinríkis ok helvítis, áðr en ek deyja, at allr heimr þjóni Alexandro. Ok sá inn mikli sé mestr í miklu ríki. Þar með bið ek, at hann fyrirmuni mér eigi þeirrar sǿmðar, er eftir mik sé gǫrt, sem byrjar konungligri tígn.” Síðan er hann hafði svá mǽlt, réttir hann inum gerzka hǫnd sína hǿgri, at hann beri Alexandro slíkt til jartegna, at Dario konungi var hugat þat, er hann hafði rǿtt. Ok eftir þat lǽtr hann lífit. Um þessi tíðendi talar meistari Galterus í bók sinni. “Sǽlar vǽri sálurnar,” segir hann, “ef þǽr vissi fyrir, hvat inn góði maðr tekr upp fyrir sína tilstundan, er hann ferr af heiminum, eða hvat vándir menn eigu fyrir hǫndum. Eigi myndim vér þá gefa svá mikinn gang ágirni eða lostasemi, ok seinna myndi þá margr svelga sinn fǫðurarf eða girnask einkum á þat vín, er svá vǽri sterkt, at varla fengi tunnan haldit. Eigi myndi Simonar erfingjar þá svá fast brjótask til at fá með boðnu fé fala byskupsstóla. Ok minna gang hefði þá lastanna kveyka, þat er herra Nummus, með inum hǽstum hǫfðingjum heilagrar kristni. Ok eigi myndu þeir, er fyr aldrs sakir megu bǫrn heita, breka svá snemma til byskupdómanna, þó at þeir vǽri til góðs líkligir fyrir burða sakir. Heldr myndu þeir hins bíða, er setligr aldr ok sǿmiligt siðferði með góðri kunnustu velði þá til þeirrar tígnar útan verðleik eða fullting gǫfugra frǽnda. Eða myndi þat henda kunna, at kardinálar velði tvá í senn til páfadómsins fyrir sakir ǫfundar ok síns sundrþykkis? Víst fyr øngan mun. Eigi réði mútan þá svá miklu með ranglátum dómanda. Ok eigi vǽri þá drepnir skammt í frá oss, sem vér hǫfum nýliga spurt, helgir byskupar, Róbertr í Flandr, Thomas í Englandi. Ok gǫr engi grein, hvárt er vǽri lǽrðir menn eða leikmenn.” Af þessum orðum má vel skilja, hvern tíma meistari Galterus hefir uppi verit. En fyrir þá sǫk hendir margan þat, er óskapligt er, at líkami mannsins verðr svikinn af tilfýsi stundligra hluta meðan hann kostar at fá svipliga sǽlu þessar veraldar. Ok lokkar hann svá sálina til samþykkis við sik, at hon gleymir guði ok minnizk eigi þess, eftir hvers líkneski hon er gǫr, eða hvert hon skal hverfa, síðan er skilnaðr er gǫrr hennar ok líkamans. Ok þar af verðr svá mikil vanvizka með manninum, at hann kann eigi sjá, hvat er sǫnn sǽla er, ok girnizk mǫrgu sinni þat, er sjǫlf náttúran neitar honum, sparir sik til engrar óhǿfu ok hirðir ekki um lǫg eða réttendi. Ok fyrir þessa sǫk hirði Bessus eigi, er hvárki óttaðisk guð né menn, hvat hann ynni til þess, at hann nǽði ríkinu, vann hann ok svá mikit til, at hann drap sinn lávarð ok svá dýrligan hǫfðingja, sem var Darius konungr. Til þeirra lykða leiðir meistari Galterus þetta, er hann talar eftir dauða Darii, at, ef því verðr nokkut trúat, “er vér hǫfum ritat, man þeim vera saman jafnat í Franz Dario ok Pompeio magno. Ok þó at Darius sé nú dauðr, man þó með mínu nafni lifa lof hans,” segir hann, “meðan heimrinn stendr.” Nú spyrr Alexander konungr fall Darii. Ok hann skundar þegar þangat, sem líkit lá, ok sezk niðr hjá líkinu ok sér í gaupnir sér ok harmar svá dauða Darii, at hann fǽr eigi vatni haldit, þó at hann hefði mǫrgu sinni fyrr mikinn kost til gefit, at þat skyldi verða, sem nú var fram komit. Síðan er hann hefir þerrt tárin frá augum sér, tekr hann svá til orða: “Mjǫk er þat eina dauðligum mǫnnum til líknar lagit, at dýrðin kann eigi deyja ok frǽgðin má eigi fyrfarask. Verðr eftir því, sem makligt er, at þú hefir til verkat, Darius konungr, í lífi þínu. Man þín frǽgð fara um allan heim. Ok eigi man þitt ágǽti fyrnask mega, þar er þú hafðir árǽði til at rísa í mót Alexandro. Hefða ek nát þér heilum, skyldir þú þat reynt hafa, at engi nauðakostr vǽri oss at þjóna, því at einum at eins skyldir þú minni vera en ǫllum ǫðrum meiri. En því at þeir vándu þrǽlar, er yfir hafa staðit þínum hǫfuðsvǫrðum, fyrmundu mér, at ek mǽtta mikla minn sóma með þeirri mildi, er ek munda þér hafa sýnt, ef þú hefðir komit í várt vald, skal ek í stað forns fjándskapar gera þér til sǿmðar enn slíkt, er ek má. En þat er at hefna þín á þeim, er þik hafa svikit. Láti guðin mik svá fá lagt undir mik allan heiminn, sem ek efni þetta.” Síðan lǽtr hann búa lík Darii til graftar ok smyrja með dýrum urtum. Svá gerir hann útferð hans virðiliga, sem venja var til í þann tíma at gera eftir ina mestu hǫfðingja, ok jarða hjá inum fyrrum Serkjakonungum forellrum hans. Hann lǽtr ok reisa hávan stein af hvítum marmara yfir legi hans þann, er Apelles hafði gǫrt undarliga vel af sínum hagleik. Sá inn sami er nefndr fyrr í sǫgunni ok þá varð enn ágǽtr af slíku verki. Undir þessum háva steini, er pyramis heitir á latínu, stóðu stolpar, þeir er svá váru gǫrvir, at ǫkklun á þeim váru af eiri, leggirnir af silfri, en hǫfuðin af gulli. Uppi yfir stolpunum var hvalf svá gagnsǽtt sem gler, þvílíkt vaxit sem himinn til at sjá. Á því hvalfi var skrifaðr heimrinn allr, greindr í sína þriðjunga ok svá, hver lǫnd liggja í hverjum þriðjungi, eða hverir ágǽtir staðir eru í hverju landi ok þar með náttúra bǽði landanna ok þeirra þjóða, er lǫndin byggja, ok svá eyjar þǽr, er í hafinu liggja. Þar var ok markat, hversu úthafit gerðir um ǫll lǫndin, eða hversu Miðjarðarsjár, er allar ár falla í, greinir þriðjunga heimsins. Ok því at Apelles vissi gǫrla, hvat Daniel hafði fyrir spát, skrifaði hann yfir leiði Darii þessi orð: Hér hvílir táknsamligr hrútr. Þess horn bǽði tvau braut Alexander, hamarr alls heimsins. Þat má svá skilja: Hér hvílir Darius, er markaðr var í spásǫgu Danielis fyrir hrútinn. Hans horn, þat eru ríki, braut undir sik Alexander, sá er svá tamði heimsbyggðina sem hamarr járn. Apelles setti þar ok á leiðit eftir Gyðinga sǫgn áratǫlu frá upphafi heims til þess, er hófsk ríki Alexandri. Þat eru þúsundir ok hundruð tírǿð 60 ok vetr. Frá því er nú nǽst at segja, at Alexander gefr mála riddurum sínum, ok grǿðir sára með góðum gjǫfum. Ok þegar er tími mátti til verða, veitir hann í herbúðunum ágǽtliga veizlu ǫllu liði sínu. At þeirri veizlu kemr upp sá kvittr í herinum, at eftir margan sigr, þann er Alexander konungr hefir fengit, ǽtli hann nú at vitja fǫðurleifða sinna. Ok hann þykkisk hølzti víðlendr orðinn vera. Svá verðr herrinn kvikr við þenna kvitt, at margr hleypr, sem hann sé óðr orðinn. Ok sá sveimr gerizk um allar herbúðir af þessu, at vel hverr svífr at sinni eigu ok berr saman í einn stað þat, er hann á, ok vill búinn vera, sem hann skyli þegar annan dag heimleiðis snúa. Sumir taka landtjǫldin upp ok hlaða í vagna sína. Þat er skjótast at segja, at svá verða nǽr allir fegnir upplosti þessu, er af øngum sannendum hafði risit, sem himin hefði hǫndum tekit. Þessi kurr kemr til eyrna Alexandro. Hann verðr við þat harðla beiskr í fyrstu, en biðr þegar, er hann hafði temprat rasandi reiði, kalla til sín hertoga sína. Síðan tjár hann þeim af miklum móði, at menn hans sjalfs vili svifta hann einvaldi heimsins, því at náliga liggr laust fyrir, ok hann verði fara til fóstrjarða sinna með eina saman skǫmm fyrir þann mikla sigr, er hann mǽtti fá, ef þeir vildi fylgja honum. Kallar guðin sjǫlf ǫfunda, at hann fái því fram komit, er hann hefir upptekit í at starfa. Ok þau láti fyr því liðit langa til fǫðurleifða sinna ok fýsask heim með framaleysi, heldr en fá mikla frǽgð fyrir skǫmm bið ok fara svá fremi. Hertogarnir heita þegar með blíðu at fylgja honum nú sem fyrr, hvat sem hann vill at hafask, ok segja, at svá myni þar með allt liðit, ef hann lokkar þat til sín af nýju með fǫgrum fyrirtǫlum. Ok nú lǽtr konungr stefna þing. Ok þá er liðit kemr saman, sezk hann á stól, er honum var búinn. Ok því nǽst tekr hann at tala, ok hefr mál sitt á þessa leið: “Eigi er þat undarligt, góðir vinir, eftir svá mǫrg ok stór framaverk, sem þér hafið unnit, at yðr fýsi heim til fóstrjarða yðarra ok heyra þat lof, er þar man af yðr vera sungit, því at fyrir yðrar hendr er Grikkland frelsat undan því ánauðaroki, er þat hafði lengi undir legit af ofríki Serkja. Ok þar með hafið ér unnit oss til handa Syriam ok Armeniam, Parthiam ok Persidam ok mǫrg ǫnnur ríki. Fleiri lǫnd hǫfum vér eignazk fyr yðarn frǿknleik en aðrir konungar borgir með hamingju sína. Vissa ek víst, at vér fengim svá fast haldit þessu mikla ríki, þótt vér skilðimsk í frá, sem vér hǫfum skjótt aflat, mynda ek engis jafngjarn útan yðra hvǫt sem vitja fǫðurleifðar minnar ok frǽnda ok njóta þar með fenginnar frǽgðar. En því at ríkit er ungt ok stendr eigi á svá sterkum stofni, sem skyldi, ok þǽr þjóðir, er vér hǫfum sigrat, eru eigi tamðar, sem hǿfir, at ganga undir váru oki, er mjǫk óvíst, hversu vér njótum várrar sigrsǽli, ef vér gǽtum eigi vandliga til. Ok fyr því byrjar oss, þar sem bíðendr eigu byr, en bráðir andróða, at maka þessar þjóðir í várri dvǫl með nokkurri venju, at í tómi taki þǽr tamningu fyrir vanða várrar návistu at niðrlǫgðum þráleik þorperaligs siðferðis. Mikit megu biðin mǫrgu sinni. Svá skal betra akrinn at bíða þess, er hann er fullkominn, ok skera eigi fyrr. Ok svá vínit at taka þat eigi fyrir tilsettan tíma. Skynlaus kykvendi ok jafnvel león ok ǫnnur in grimmustu dýr fǽr svá tamit” með langri venju, at þau hafna sinni náttúru, ok verða hlýðin ok mjúk sínum meistara. Sigrat hafið ér Serki, góðir halsar, en tamit enn eigi, unnit með vápnum, en samit eigi til samlags við yðr, því at þeir inir sǫmu, er nú óttask yðr hjáverandi, munu þegar gerask yðrir fjándmenn, er þér eruð í frá. Ok þó at yfirkonungr Serkja sé fráfallinn, eru þó margir enn eftir í ríkinu várir mótstǫðumenn. Þeir Bessus ok Nabarzanes draga nú lið saman í þeim hluta ríkisins, er vér hǫfum eigi enn lagt undir oss. Skǫmm mikil, at þeir, er til þess vǽri bornir at vera þrǽlar fastir á fótum, skyli þat fyrir berask eftir þann mikla glǿp, er þeir hafa gǫrt, at eignask ríkit eftir Darium. Því skulum vér gera svá, sem lǽknar eru vanir, er þeir grǿða sár. Þá skera þeir af grandit allt, at um heilt megi gróa. Vér skulum ok af sníða með sverðum várum allt þat, er skeðja mǽtti ríki váru, ef vér fǿrim í frá við svá búit. Oft kann svá verða, at einn gneisti gerir mikit mein, ef hans er eigi gǽtt. Sá, er hann vill øruggr um sik vera, skal vandliga niðr lemja allan styrk óvina sinna. Gǽtir hann þess eigi, er, sem hann efli þá móti sjǫlfum sér. Eða hǫfum vér fyrir því mikinn kost til gefinn at sigra Darium, at Bessus skyli taka ríkit eftir hann? Þér, hǫfðingjar heimsins, gerið svá vel, látið oss eigi þá skǫmm henda. Lítit starf at sigra svikarann. Ok þarf eigi langt til fara, því at einar fjórar dagleiðir fǫrum vér heðan, áðr en hann fǽr hvergi forðazk várn fund. En þat er reynt, at ekki torleiði tekr við yðr. Jafnvel man fǿrt fyrir slíkum úthafit sjalft, þó at þat skyli reyna, því at allt er slétt inum sigrsǽla. Honum er engi hlutr ófǿrr. Eigi er nú langt at leita sigrsins, er hann stendr beint fyrir dyrunum. Þeir eru fáir, er eigi sé sigraðir, ok vér skylim sigra. En þar fyrir munu þér ǫðlask þat ágǽti, er ei ok ei man uppi vera, þá er þeir, er eftir oss koma, heyra þat, at vér hafim fyrir yðrar hendr hefnt Darii konungs. Slík verk vǽri vel váttandi, þó at sjalfr Hercules hefði gǫrt, at engi setti sá undan yðr, er sannreyndr er at svikum við sinn lánardróttin. Ok því at eins verðum vér vinsǽlir í Asia, ef vér vinnum þetta til.” Svá mǽlir Alexander konungr, en allr herrinn heldr þegar upp hǫndum sínum. Ok heitr með lófataki at gera fúss ok feginn allt þat, er hann beiðir, hvárt er áðr þótti ljúft eða leitt. Ok nú býðr hann, at þegar skyli taka upp herbúðirnar ok búask at halda eftir þeim Besso sem hvatligast. Þrim nóttum eftir þetta þing, er fyrr var frá sagt, kemr Alexander með her sinn í þat land, er Hyrcania heitir. Ok síðan er hann fekk unnit þat land, ok sá vándi svikari Nabarzanes varð handtekinn, er svikit hafði Darium en eigi drepinn, svá kom hann orðum fyrir sik, þá kemr til herbúða konungs dróttning sú af Amazonia, er Calestris heitir, ok 200 meyja þeirra með henni, er á danska tungu megu vel heita skjaldmeyjar. Þessi dróttning réð lǫndum allt í millum þess mikla fjalls, er Caucasus heitir, ok ár þeirrar, er Phasis heitir. Sá var hennar búningr, er hon kom fyrir konung, at hon hafði tvau skeyti í hǿgri hendi en ǫrvamel á vinstri, klǽði með slíkri gerð, sem aðrar Amazones eru vanar at hafa, svá stutt, at eigi taka betr en á kné. Þat brjóst, er þǽr ala meybǫrn á, þau ein vilja þǽr upp fǿða, hafa þǽr jafnan bert. En annat svíða þǽr framan, til þess at þat skyli styttra vera ok þǽr megi hógligarr við komask, en ella myndi at skjóta ok benda boga sína. Calestris dróttning starir á konunginn lengi ok undraðisk mjǫk, er hann var sjalfr eigi svá mikill vǫxtum, sem frǽgð hans var mikil, ok hugsaði með sér, hvar sá mikli kraftr, er hann hafði hlotit, mǽtti leynask eða rúm hafa með eigi meira manni. Þess háttar þjóðir, er ok var þessi dróttning af komin, ok fjarlǽgar eru þeim halfum heimsins, er meiri skyn byggir í, virða þá eina mikils, er hraustliga eru vaxnir eða vel klǽddir. Ok ǽtla, at þeir einir myni ok miklu til leiðar koma, er náttúran hefir gnógliga gefit vǫxt ok fríðleik. En þat kann þó jafnan henda, at lítill búkr býr yfir miklu viti. Ok framkvǽmðin ferr stundum at eins eftir vexti mannsins. Alexander konungr spyrr dróttningina, síðan er hon hafði staðit fyrir honum um hríð ok horft á hann upp, hvat ørendi hon vildi þangat sǿkja, eða hverja mikla sǿmð hon vildi þegit hafa. “Ek vil,” segir hon, “afla mér erfingja. Ok því kom ek hér, at til þessa starfa vil ek øngan mann nýta með mér nema sjalfan þik. Ann ek øngarri betr en mér at geta son þann, er lǫndum ráði eftir slíkan hǫfðingja. Veit ek ønga makligri en mik at ǫðlask þann sóma. Verðr okkr dóttur auðit at eiga, þá vil ek hana upp fǿða. Tekr hon ríki eftir móður sína, ef tímask vill. En ef vit eigum son, þá man ek hann senda þér til handa. Vilt þú,” sagði konungr, “vera með mér í hernaði ok skiljask eigi í frá mér? Ek verð,” sagði hon, “aftr fara skjótt til ríkis míns, er gǽzlulaust stendr, meðan ek em í frá.” Nú þó at hon vildi skamma hríð at eins dveljask með konungi, þá þiggr hon þó þat, er hon beiddisk. Ok er hon með honum vart halfan mánað. Ferr síðan aftr til ríkis síns ok þykkizk hafa vel sýslat. Ok svá finnzk ritat, at þau Alexander hafi átt dóttur eina. Nú er at segja frá Besso þeim vánda víkingi, er svikit hafði Darium, at hann er kominn í þat ríki, er Bactra heitir, ok hefir látit gefa sér konungsnafn. Ok þǽr þjóðir, er Scythae heita, hefir hann lokkat til sambands við sik. Býzk nú til bardaga. Ok ǽtlazk at rísa við Alexandro. Ok þegar er hann spyrr þessi tíðendi, verðr hann harðla beiskr. En lið hans var svá þungfǿrt fyrir sakir ógrynni fjár þess, er saman hafði dregizk ok hverr vildi hafa, at hann mátti ekki svá skjótt búinn verða til atlǫgu við Bessum, sem honum líkaði. Ok nú tekr hann þat ráð, er undarligt má þykkja til frásagnar, at alla þá hluti, er hann sér, at herinum váru til fartalma, biðr hann at bera skyli út á einn víðan vǫll. Fyrst lǽtr hann fram bera þat, er hann hafði fengit sjalfr ór hlutskifti: Dýra vefi, gull ok gimsteina ok alls konar gersemar. Síðan verðr hverr annarra eftir konungsboði sínar eigur fram at bera. Ok þá er þetta morð fjár kom allt saman í einn stað, er varla má ǽtla, hversu mikit vera myndi, gengr at konungrinn sjalfr ok leggr eld í. Margr stendr sá yfir þessu báli, er féit var á borit, er svá logar innan, sem penningrinn útan. Ok á skammri stundu brennr þar upp allt þat fé, er þeir hǫfðu lengi saman dregit ok þolat bǽði til heitt ok kalt, at þeir mǽtti fá ok varðveita síðan, er fengit var. Engi þorði þó sakir á at gefa, hvárt er hann var ríkr eða óríkr, þar sem konungr sjalfr var upphafsmaðr at þessu verki ok jafn við aðra í fjárlátinu. Síðan er þetta var at sýslat, er svá sagt, at riddararnir kallisk frelstir hafa verit frá miklum áhyggjum. Ok þeir er áðr hǫfðu verit fjárins þrǽlar, skilðu nú, at þeir hǫfðu þegit frelsi sitt með konungsins ráði ok eldsins þjónustu. Eftir þetta tók herrinn at flytjask ok ǽtlazk fara í Bactra at leita þar at Besso. Ok þá gerizk þat til tíðenda, at Alexander konungr, er nú var øruggr ok óttalauss fyrir óvinum sínum, verðr þess varr, at menn hans sjalfs ǽtluðu at sitja um líf hans. Einn af vinum konungs þeim, er hann trúði bezt, var Philotas, son Parmenionis, þess manns, er alls var þess hluttakari, er konungr gerði til frǽgðar. Philotas átti þann skjaldsvein, er Dimus hét. Þessi Dimus hafði gǫrt ráð með félǫgum sínum at hafa konunginn í helju. Ok þess varð víss sá maðr, er Cebalinus hét, ok segir Philote með skýrum jartegnum. En hann lézk eigi trúa ok gefr at engan gaum. Ok þá er Cebalinus fann, at Philotas hirti ekki um hans sǫgn, gerir hann þann mann varan við, er Metron heitir. En sá segir þegar konungi. Ok því nǽst eru þeir handteknir, er bundizk hǫfðu í þessu óráði. En jafnskjótt sem Dimus, er uppspretta hafði verit at þessu vélrǽði, vissi, at komit var fyrir konunginn, hvat hann hafði fyrir ǽtlazk, ok hann sá sína félaga handtekna, lǽtr hann fallask á sverð sitt, því at hann vildi eigi hǽtta á þann dauðdaga, er aðrir velði honum. Sú sǫk er nú gefin Philote, at hann hefði viljat konunginn feigan, ok þat til fundit, at hann hafði þagt daga yfir því, er Cebalinus hafði sagt honum. Ok hann er handtekinn, svá sem þeir er sannkenndir váru at svikrǽðunum. Nú lǽtr konungr kveðja þi· ngs. Ok herrinn kemr saman alvápnaðr, sem hann hafði boðit. Engi þóttisk vita, hvat þessi þingstefna skyldi. Ok var ǫllum mikil forvitni á, hvat upp myndi koma. Ok því nǽst segir konungr upp þat mikla óráð, er Dimus ok hans félagar hǫfðu saman borit. Ok eftir þat lǽtr hann fram bera líkit Dimi. Ok þá mǽlir hann: “Nǽr hafði nú, góðir félagar, at skjótr myndi verða várr skilnaðr. Ok hamingjunni er þat at kenna, er ek lifi nú.” Við þessi orð konungs varð illr kurr í liðinu. Ok beiddusk allir, at hann skyldi birta fyrir þeim, hverir ólífismenn um hans líf hefði setit. Ok þá segir hann: “Sá einkavin fǫður míns ok minn, Parmenio, er mestan gang hefir haft allra manna, hann er rót ok uppspretta fjǫrráða við mik. Ok Philotas son hans hefir samþykkt við fǫður sinn í þessu óráði ok valit sér til félaga Lechalaurum, Demetrium ok Dimum, er hér liggr dauðr fyrir yðr.” Ok þá verðr mikill ymr í herinum. Eftir þetta ganga fram menn: Cebalinus, Metron ok Nicomachus, er fyrst hafði fengit njósn af svikunum, ok vitna málit ok segja múginum, hvernug hafizk hefir þessi óhǿfa. “Hyggið at nú þá,” segir konungr, “hversu trúr sá var sínum lávarði, er hann vissi þessi svik ok leyndi þó. En þat birtizk nú í drápi Dimi, hversu samat hefir at leyna því, er hann vildi heldr láta lífit en segja. Cebalinus sagði þegar, er hann varð varr við. En Philotas einn trúði eigi. Ok svá hefir hann þrútnat af því mikla valdi, er vér hǫfum honum fengit í hendr, at hann vildi nú konungr vera. Þat man hann ǽtlat hafa, at fáir myndi mín hefna vilja, þótt ek vǽra drepinn, þar er faðir minn er dauðr, en synir engir eftir. Eigi þarf hann þat ǽtla, því at hér má hann sjá á báðar hendr mér hǫfðingja marga. Ok meðan ek held þessum heilum, man honum eigi svá reynask, at ek missa fǫður eða annarra frǽnda. Ekki sýnizk mér ok þat minnka hans sekð, at Dimus segði eigi eftir honum, því at þat má líkligt þykkja, at mǫrgum myndi í augu vaxa at segja slíkan glǿp upp á sinn lávarð. Veit ek ok þat, at Philotas hefir margt ósatt mǽlt til mín ok verit gjarn at hlýða ǫðrum þeim, er svá hafa gǫrt. Svá hefir hann sagt, at honum vǽri fagnaðr á því, at sjalfr Jupiter kallaðisk vera faðir minn. Ok þó kvað hann þat harmanda því auma folki, er undir mér er ok bera verðr minn ofsa, þann er yfir gengr hófit allt. Ekki lét ek slíkt á mik bíta, þótt ek vissa, því at ek vilda eigi þar fyrir styggvask við vini” mína, þá er ek hafða svá dýrt keypta. Nú vann honum eigi þǫrf at vega með tungunni at eins. Ok því vildi hann vápnanna neyta. Hverjum skal ek nú þá trúa mega, er sá vildi mik svíkja, er ek ǽtlaða því øruggara til at gǽta míns lífs, sem ek hafða honum meira vald gefit? Betr mǽtti Alexander falla í bardaga fyrir óvinum sínum, heldr en vera véltr af vinunum þeim, er honum samði eigi at óttask eða forðask sem óvini. Hvat man ek nú þá,” segir hann, ok lítr á báðar hendr til hǫfðingja sinna, “nema flýja yðar fóstbrǿðra minna? Ek má eigi, ok eigi vil ek, heill vera fyr útan yðarn vilja. Ok ef þér vilið mik heilan, þá hefnið mín á svikaranum. Ok hegnið eftir því, sem sannligt er.” Síðan er hann hafði svá mǽlt með mikilli reiði, gengr hann af þinginu. Ok nú lǽtr hann leiða fram Philotam bundinn á þingit ok mǽlir svá fyrir, at hann skyli ná at svara fyrir sik, at eigi megi þat mǽla, at lǫgin hafi verit rǽnt sínum rétt í hirð slíks hǫfðingja. Philotas stóð nú í mannhringinum bleikr ok með hryggligu yfirbragði. Hendr hans váru bundnar á bak aftr. Hann var ok herfiliga klǽddr, ólíkr þeim, er skǫmmu áðr gekk nǽst konunginum í ǫllum metorðum, var hǫfðingi riddara ok mestr í herinum allra hertoga. Flestum gekksk hugr við, er hann sá svá búinn. Þat gerði at ást sú, er þeir hǫfðu á fǫður hans Parmenione. Þótti þat hǫrmuligt, er slíkum manni tók svá þungt at tímask, hafði misst áðr tveggja sona sinna í bardaga. Annarr hét Hector, en annarr Nicanor, sá mikli kappi, er fyrr var frá sagt í bókinni. Nú var þessi einn eftir til hugganar feðr sínum, er slíkum stórsǫkum átti at svara. Ok mátti hann þessum at øngu liði koma, því at hann var fjarri staddr. Af slíku sljóvaðisk mjǫk grimmleikr margra, þar til er einn hǫfðingi, sá er Amyntas heitir, ok til var settr at tala konungsørendi, tók at ásaka Philotam marga vega ok vakði svá upp svǽfða reiði stórmennis ok múgsins. Nú sér Philotas, at skǫmm saga man frá honum verða víst, ef hann svarar øngu fyrir sik. Ok nú hefr hann mál sitt á þessa lund: “Góðir félagar,” segir hann, “auðveldliga má saklauss maðr orð til finna at svara fyrir sik. En erfitt verðr inum auma at halda því efni vel, er hann vill hafa í sínu máli. Þó at sakleysi þat, er ek hefi fram at bera til þessa máls, er ek hlýt at svara, geri mik øruggan ok óttalausan, þá skelfir þó jafnfram ok skekr huginn hamingjuhatr þat, er at rasar ok hǿtir mér dauða. Ok í annan stað skal ek eigi ná at afsaka mik fyrir þeim, er rannsaka skyldi málit með réttlǽti, ok dǿma þar eftir síðan. Eða hví vill hann eigi nú nǽr vera, þar er hann einn man dǿma vilja mitt mál? Ok má ok engi annarr leysa þat, því at varla má svá til bera, at ek verða lauss, nema sá leysi, er binda lét. En þó at bundinn maðr megi lítilli vǫrn fyrir sik koma ok sá, er hann náir eigi at afsaka sik fyrir dómandanum, heldr þykkir svá, sem hann ásaki þann um ranglǽti, er dǿmir, þá skal ek eigi at síðr svara fyrir mik, sem verða má, ok skiljask aldrigi við mitt mál, meðan ek má því fylgja ok fulltingja. Þat sé ek eigi, af hverri sǫk hirðin megi mik fyrdǿma. Engi sannar þat á mik, at ek hafa gengit í samband með þeim, er svika vildu konunginn. En hann heldr þó þat fyrir satt ok gefr sakir á, at ek hafa verit forkolfr í fjǫrráðum við hann. En hvat megi sannligt í því sýnask, at Dimus myndi leyna meistara sínum, ef hann mǽtti með því afsaka sik, at hann hefði fylgt at hans ráði? Ólíkligt er þat, at sá þyrmi ǫðrum, er eigi þyrmir sjǫlfum sér. En því má trúa, at Dimus myndi Philotam hafa fyrstan upp sagt af þeim, er” í bragði váru með honum, ef hann mǽtti því verjask ok minnka svá sína sekð, at honum vǽri sem ǫðrum dýrt látanda dróttins orð. Kann þat ok oft at berask, ef eru hafðir fyrir einni sǫk, at inn meiri hlýtr at svara ok gjalda þess, er báðir gera til. Segið þér nú þá, góðir drengir, er munuð vilja vera laganna vinir, sem þér kunnið þau vel: Hversu megi þann mann réttliga dǿma til dauða, er engi má honum at sǫnnu sakir finna? Játar hann ok øngar á hendr sér. Ok eigi myndi vera dǿmt um mik hér í dag, nema Cebalinus hefði sagt mér þann grun, er hann hafði fengit af svikrǽðum við konunginn. En því er mér brugðit, at ek hafa þagat yfir þessu, er hann sagði mér. Hvat þá? Er nokkut því trúanda, er einn sveinn segir? Ómǽt er sú sǫgn, er sá kveikir, er lítils er verðr, því at eftir manni eru mál metan· di. Hefða ek verit í ráði með Dimo ok hans sveitungum, þá myndi engi berr hafa orðit í þessu bragði, fyrr en framkomit vǽri, því at eigi skorti tóm til at gera, hvárt er heldr vildi á laun eða opinberliga. Ek mátta ráða Cebalinum af í fyrstu, at eigi segði hann slíka sǫgu konungi, sem hann sagði mér. Ok síðan er hann hafði mér sagt, gekk ek til konungsherbergja með mína sveit alvápnaða. Ok er ek kom inn, mátta ek gera þat, er mér er nú kennt, at ek hafa viljat. Eða mynda ek eigi þora, nema Dimus vǽri nǽr? Því at hann hefir gǫrzk forkolfr í því óráði, er hann hafði saman bundit með sínum félǫgum. Er því trúat, at ek hafa látit hann vera á viðrborða ok leynt mér. Þat er ok haldit fyrir satt, at ek hafa mér ǽtlat konungdóm, ef Alexander mǽtti drepinn verða. Segið nú, góðir drengir, er hér standið í hjá, ef ek hefi fé boðit nokkurum yðrum til slíks eða stundat meirr til eins en til annars. Þá sǫk gefr ok minn herra mér, at ek hafa þat kallat harmanda hans undirmǫnnum, er sjalfr Jupiter sannar hann vera sinn son. Nú má ek sjá, hvat mik hefir blekkt. Þat er ást ok einǫrð, trúnaðr ok heilrǽði, er ek hafða við hann sjalfan með hollri hirtingu. Eigi dyl ek, at ek hafa því nǽr ritat til, ok eigi fyrir áleitni sakir, heldr góðvilja, at ǫðrum vǽri meirr en sjǫlfum honum þat váttanda, at Jupiter vǽri hans faðir ok þat vǽri hǽtt til ǫfundar, ef hann gerði þar sjalfr orð á. Hvat tjár mér nú at hafa til hans stundat frá blautu barnsbeini ok svá til stundat, at ek hefi margan dag mínu blóði út hellt fyrir hans sakir ok þar með misst brǿðra minna tveggja? En fǫður minn má ek því síðr fulltings biðja, þó at hann vǽri nú nǽr staddr, at ek skal varla þora hann at nefna, því at honum er slík sǫk gefin sem mér. Ok eigi þykkir þat þǫrf vinna, at hann hafi látit áðr sonu sína, nema hann missi nú ok ins þriðja. Nú þá, sǿti faðir, mant þú hljóta at deyja með mér ok fyrir mínar sakir. Ok ganga þá þó ríkt óskǫpin, er sonr verðr fǫður sínum at dauðasǫk. Hvárt sé nú þá aumligra elli hans eða ǿska mín, ef mér skal saklausum varna lífsins, fyrr en ek hafa fullkomliga tekit minn þroska, ok haga svá honum til skjótligs dauða jafnskammt, sem þess er at bíða, er náttúran mǽtti með réttu kalla hann í frá þessu lífi, ef hamingjan vildi lét hafa þeirra biða?” Svá mǽlti Philotas. Ok þá kemr konungrinn aftr á þingit með sína sveit alvápnaða. Ok þá þegar gera hǫfðingjar ráð sitt, hvárt berja skyldi Philotam grjóti í hel eftir fornum sið eða skyldi pína hann til sagna. Ok þat samþykkði konungr, at hann sé með margfǫldum kvǫlum til kreistr at segja sína sekð. Ok nú býðr hann kveljurum, at þeir skyli búa ǫll píslarfǿri þau, er þeir hafa til, fyrir augum Philote. Síðan er þeir hafa svá gǫrt, mǽlir hann þetta: “Eigi þurfu þér þyngri kvalar búa mér, því at ek játi, at ek vilda konung feigan.” En þá er þeir hǫfðu lengi pínt hann ok þar var komit, at sárin hǫfðu eigi fleiri rúm á hans líkama, sagði hann um síðir, hversu hann hafði setit um líf konungs. En á þat urðu menn eigi sáttir, hvárt hann vǽri þess valdr eða segði hann því sér á hendr slíka óhǿfu, at hann dǿi þá skjótara en áðr ok firðisk svá langar kvalar. Um þenna atburð rǿðir meistari Galterus á þessa lund: “Mikla stund leggr hamingjan á at hefja margan mann. En eigi er hitt minnr frá, hversu skjótt er hon kann at lǽgja þann sama, er hon hefir áðr upp hafit, ok hversu lítit henni verðr fyrir. Sé nú, hvílíkan hon hafði gǫrt þenna mann með miklu starfi, er eigi var af stórum ǽttum. Hann var riddarahǫfðingi ok hertogi yfir miklu liði ok einnhverr mestr kappi í herinum með fǫður sínum Parmenione. Ok því nǽst var honum svá steypt, þá er hann leitaði enn hǽra upp at stíga, er sá var grýttr með allra hǫndum, er áðr hafði með sinni hendi gefit mark til hvert sinn, er herrinn skyldi nokkur flytjask. Hégómlig er heimsins dýrð,” segir hann “ok harðla vǫlt. Ok tómt nafn er at heita hǫfðingi ok girnask fyrir ǫðrum vera en eigi at gagni at verða.” Síðan er dagar váru liðnir frá drápi Philote, þá ferr Alexander konungr með her sinn, sem hann hafði áðr ǽtlat, ok lǽtr eigi fyrr af, en hann fǽr nát Besso. Ok þá er Bessus var leiddr fyr konung bundinn ok flettr af ǫllum klǽðunum, leit hann grimmliga til hans, ok mǽlti: “Fyrir hví vart þú svá djarfr, inn vándi níðingr, at þú þorðir í bǫnd at fǿra þinn herra, Darium konung, dýran hǫfðingja, ok girntisk svá ríkis hans, at þú tókt hann af lífdǫgum?” Ok síðan er hann hafði gefit þessum manni mǫrg ill orð ok hǽðilig, sem makligt var, þá lǽtr hann fá hann í hendr bróður Darii, at hann skyldi sjá fyrir honum. Þann hafði Alexander konungr með sér haft eftir fall Darii ok í svá góðu yfirlǽti, at hann var einn af þeim, er hann trúði til þess at gǽta sín í sífellu. Þessi maðr lǽtr pína Bessum lengi ok marga vega. Ok um síðir lǽtr hann festa hann á galga. Ok lýkr svá hans ǽfi, at hann fell því hǽra, sem hann hafði lengra upp klifit. Eftir þetta ferr Alexander konungr með her sinn til ár þeirrar, er Tanais heitir. Þar gengr at ánni þeim megin, er hann kom at, ríki þat, er Bactra heitir, en ǫðru megin Scythia. Þat kalla sumir Svíþjóð ina miklu. Þessi in sama Tanais skilr ok heimsþriðjunga Asiam ok Europam. Þat hafði Alexander konungr lengi í hug sér haft at leggja Scythiam undir sik. Ok nú setr hann herbúðir sínar fram við ána ok lǽtr búa skip, er hann ǽtlar, at liðit skyli flytjask á. Ok þá er þar var komit búnaðinum, at hann ǽtlaðisk annan dag eftir at flytjask yfir ána með herinn, þá koma til hans ríðandi menn af Scythia. Þeir váru sendir á fund hans af landsfolkinu. Ok síðan er þeir hafa nát máli konungs, þá berr sá fram ørendi þeirra, er elztr var. Ok hefr svá mál sitt þá, er hann hafði horft áðr nokkura stund á konunginn: “Vǽrir þú, konungr, því hófi mikill at líkamsvexti, sem ágirni þín er mikil á marga vega, þá myndi þér verða rúmfátt í heiminum. Ok þat hygg ek, þótt þú fengir undir þik lagt alla heimsbyggð, at þér þǿtti eigi þǫrf vinna, nema þú stjórnaðir ok himinríki, með því at þik girnir jafnvel þat at fá, er þú mátt øngum nytjum á koma. Eða hvat mant þú þá, er þú hefir sigrat allt mannkynit, nema fásk við in olmustu dýr eða berjask við aðrar vǽttir? Ok vera kann, at þú píndir ok skynlausa skepnu, fjǫll eða merkr, til þess, at hon skyli þjóna þínum ofsa. En þat vǽri þó hugsanda, at in hǽstu tré, þótt þau standi á sterkum stofni, verða jafnan felld á lítilli stundu. Þat león, er í dag þykkizk, ok er,” vera konungr annarra dýra, má at morgni vera smáfugla bráð. Etall ryðr fyrirkemr hǫrðu járni. Eða hvat er svá ríkt eða rammt í heimi, at ekki þurfi at sér at óttask? Oftliga veltir lítil þúfa miklu hlassi. Engi má fyrir dauðanum øruggr vera. Ǫllum kemr hann á kné. Seg mér, Alexander, hvat hǫfum vér Scythae til saka gǫrt við þik. Ekki hǫfum vér barzk í móti þér. Ok af því lát þú oss í friði vera, er ekki forvitnar at vita meiri deili á þér. Vér hǫfum hella fyrir hallir ok látum oss þǫrf vinna þat, er náttúran sjǫlf, in fyrsta móðir vár, vill hafa gefit. Girnizk þessi þjóð ok ekki meira en halda því frelsi, er hon gefr. Kunnum vér af því øngum at þjóna. Viljum vér ok ekki yfir ǫðrum vera. Kǫllum vér þann sǽlan, er sjalfan sik hefir fyrir konung, ok heldr sínu með frelsi en girnizk ekki annarra. En ef þú, konungr, gengr nokkur framarr, þá gengr þú yfir þat mark, er náttúran hefir sett þér ok ǫðrum, er alla gerir at sǫnnu sǽla þá, er hennar ráði vilja fylgja. Þú skalt ok vita, hvat vér hǫfum um at leika á váru landi. Búfé skortir eigi. Tǫkum vér þar af at gnógu mat ok klǽði. Hǫfum vér ok vápnabúnað nokkurn. En um gull eða gersemar aðrar hirðum vér alllítt. Enn undrumsk vér mjǫk, svá mǫrg ríki ok stór lǫnd, sem þú hefir undir þik lagt, ok ǽtlar nú at vinna Indíaland, er þér þykkir eigi skǫmm í at seilask til búsmala várs. Þat megum vér helzt af skilja mikilleik ágirni þinnar, at þér myni skorta þykkja ǽ því meira, sem fleira berr undir þik. En bera má svá til, at, meðan er þú starfar í at brjóta þetta folk undir þik, rísi þeir upp í móti þér, er áðr hafa gengit undir þik. Ok eigir þú því nǽst þeim at svara, er áðr þóttisk þú sigrat hafa. Nú ferr þú yfir ána Tanaim. Kann vera, at þú finnir nokkut þá fyrir, áðr þú fáir unnit Scythiam, er allt hér til hefir haldit sínu frelsi, at heldr vili verja sitt með sǿmð en láta raunarlaust með skǫmm ok svívirðing. En svá mátt þú til ǽtla, at Scythae eru skjótir á fǿti með fátǿki sitt. Ok man her þínum, er dregr eftir sér náliga allt veraldar gull, verða ekki auðvelt at henda þá, því at þeir megu vera fjarri yðr, þá er þeir vilja svá. En þá er þér ǽtlið, at þeir sé langt í brott, kann vera, at því nǽst komi þeir fram í herbúðum yðar sjalfra. Ekki mant þú þurfa hér ok við borgir at brjótask eða kastala, því at þessi þjóð hefir hvárki sér til varnar. Byggir hon í eyðimǫrk hér ok hvar, þar er ǫðrum mǫnnum man heldr óbyggiligt þykkja. Mǽtti þér þykkja í annan stað lítilrǽði við oss at fásk, er því síðr hǫfum þat, er þik mǽtti til fýsa, at vér girnumsk ekki at eiga nema þat eins, er vér megim lifa við. Ok af því tak heldr heilt ráð, er vér viljum gefa þér, konungr. Halt nú fast hamingjunni, meðan kostr gerizk á, því at hon er harðla vǫlt, þegar er hon vill, svá fǽr ekki haldit henni nauðigri. Fǿr nú þá svá í nyt þér hamingjunnar hollustu, at þú gerir enda nokkurn á ófriðinum, takir hvíld eftir langt erfiði, fǿrir þik sjalfr í hóf, fyrr en hon láti velta hvélit undir þér. Ok því at várir forellrar hafa svá skrifat hana, at hon sé fótlaus, en hafi hendr ok vǽngi, þá gǽt þess, meðan hon réttir at þér hendrnar, at þú takir ok vǽngina, at eigi fljúgi hon frá þér, fyrr en þik vari. Nú ef svá er, sem sumir kvitta, at þú sér guð en eigi maðr, þá byrjar þér heldr at miðla mǫnnum þat gott, er þú mátt gnógt til hafa, en taka frá þeim þat litla, er þeir hafa áðr um at leika. En ef þú ert maðr sem vér, þá gleym aldrigi því, hvat þú ert, því at óvitrligt er at hafa svá fast huginn á ǫðru, at maðr muni eigi, hverr hann er. Ok ef þú lǽtr oss í friði sitja, þá munum vér vera vinir þínir. Ok kǫllum vér, at sú vinátta kunni tryggast at verða, er þeir binda sín á millum, er áðr hafi 3hvárigir” yfir aðra komit. En þú þarft eigi þat at ǽtla, at þeir verði þér tryggvir, er þú þrøngvir undir þik með ofrafli, því at fyrri man jǫrð vera stirnd sem himinn, en sú vingan verði með fullum trúnaði, er fest verðr með nauðungu, því at sá, er hann þjónar nauðigr, hyggr jafnan flátt, þótt hann láti stundum fagrt.” Svá lýkr þessi maðr sínu ørendi, er sendr hafði verit af Scythis. En Alexander konungr bregðr ekki ǽtlan sinni at heldr fyrir orð hans, því at þann nǽsta dag eftir lǽtr hann flytja lið sitt yfir ána Tanaim. Ok þótt þat yrði með miklum starfa ok mannháska, þá fǽr hann þó yfir komit um síðir liði því, er hann þóttisk með sér þurfa at hafa. Ok síðan ferr hann herskildi yfir landit, ok léttir eigi fyrr, en hann leggr undir sik allt Scythiam. Ok þó fekk hann áðr mikit manntjón, því at víða var hart við honum numit. Nú spyrjask þessi tíðendi um heiminn, at Alexander konungr hefir unnit Scythiam. Ok því at engi dǿmi fundusk til, at nokkurr maðr hefði fyrr undir sik lagt þetta land, er þat folk byggir, er varla finnzk harðara undir heimssólinni, þá þykkir þat líkligt flestum, er spyrja, at øngum myni tjóa við honum at rísa. Ok fyrir þessa sǫk gefask margir í vald hans sjalfkrafa, þeir er áðr hǫfðu ekki þat fyrir sér ǽtlat. Þat helt þó mest til, er flestir váru fúsir at gefask í vald Alexandri, at hann var miklu mildari en aðrir hǫfðingjar ǫllum þeim, er til hans krupu, því at þá ina sǫmu, er hann hafði ok undir sik lagt með styrkinum, batt hann síðan í fullri ást við sik eigi með hǫrðum ok ágjarnligum krǫfum heldr með konungligri mildi. Hefði hann hertekit frǽndr eða vini þeirra, er nú gerðusk hans menn, þá gaf hann þeim aftr kauplaust eftir því, sem þeir sjalfir kunnu at beiðask. Ok því gerði hann svá, at allir mǽtti þat sjá, at eigi gekk honum grimmleikr til, er hann vildi allar þjóðir undir sik leggja, heldr því at í ǫllum heiminum vildi hann øngan vera láta svá at mildi sem at ríki sinn jafningja. Síðan er Alexander konungr hefir undir sik lagt Scythiam, sem nú hefir sagt verit, þá stefnir hann með allan her sinn út til Indíalands. Í þeirri ferð gerizk þat til tíðenda, at vinir konungsins látask nokkurir ok af hans vǫldum eftir því, sem meistari Galterus vísar til. En eigi kveðr hann skýrt á, með hverjum atburðum þat varð. En svá tekr hann til orðs, at þeirra dauði sannaði þat ok sýndi þeim, er eftir þá lifðu, at vinátta konunga eða annarra hǫfðingja kann brigð at verða. Einn af þeim, er létusk, var sá Clitus, er getit var í síðarra bardaga konunga Darii ok Alexandri ok með inum vǫskustum var at telja. Hans systir hafði fǿtt Alexandrum sér á brjósti. Þegar er Indi verða varir við, at Alexander konungr nálgazk með her sinn, taka margir þat ráð, því at þeir hafa spurt, at hann hefir ǽ sigr, hvar sem hann snertr við með þat frǿkna lið, er honum fylgir, at þeir fara í mót honum ok friða fyrir sér, gefa borgir sínar ok sjalfa sik í vald hans. Yfirkonungr Indíalands, sá er Porus hét, tekr annat ráð, því at jafnskjótt, sem hann spyrr þessi tíðendi, heimtir hann at sér allan þann styrk, sem hann má fá, ok ǽtlar, sem hann gerir, at rísa við Alexandro ok reyna, hvárt þat sé svá torvelt, sem sagt er í frá. Alexander fǽr ok brátt njósn af, hvat Porus tekr til ráðs. Ok hann verðr við harðla kátr, er nokkurr skal til verða við at rísa ok ljá honum enn efni til at sigrask um sinn, því at hann efar ekki um, at hann myni hljóta sigri at ráða. Ok nú skundar hann með her sinn í mót Poro ok nemr eigi stað fyrr, en hann kemr til ár þeirrar, er Hydaspes heitir. Þat er mikit vatnfall, breitt yfir ok þó svá djúpt, at hvergi fǽr riðit. Þar var ok Porus þá kominn ǫðru megin at ánni með allan her sinn. Þat er frá Poro at segja at hann var manna mestr. Hraustleikr hans fór eftir vexti. Hann var ok íþróttamaðr. Fíl einn var hann vanr at hafa sér at reiðskjóta, er miklu var stǿrri en aðrir fílar. Vápn hans váru ok miklu meirr vǫnduð en flestra annarra. Við á þessa, er getit var, varð Alexander at dveljask mjǫk langa hríð, því at þar mátti ekki yfir flytjask nema á skipum. Ok varð at þeim fyrst at leita. En þó at þau fengisk ok Grikkir leitaði til at sǿkja þat land, er Porus varði með her sinn, þá fengu þeir eigi sótt, svá drifu skotin þykkt á. Frá því er at segja, at eyjar margar lágu í ánni. Þat hǫfðu ungir menn ór hvárumtveggja herinum sér at skemmtan oftliga, at þeir lǫgðusk út til eyjanna ok skylmðusk síðan. Vildu svá reyna vápnfimi sína. Þessi leikr bendi þó fyrir annan harðara, þann er brátt kom eftir ok hér af gerðisk. Ungir menn váru í her Alexandri. Annarr hét Nicanor, en annarr Simachus. Þeir váru jafnir at aldri, vaskleik ok at vexti. Langt fóstbrǿðralag hafði svá rammliga bundit þeirra félagsskap, at hvárrgi þóttisk af ǫðrum mega sjá, hvatki sem fyrir þá var lagt. Vaskleikr gaf ok þeim svá mikinn styrkleik, at þeir ǽtluðu sér ekki ófǿrt vera. Ok nú mega þeir eigi lengr yfir þegja, hvat mikit þeim býr í skapi. Svá er sagt, at Simachus kemr at máli við Nicanorem félaga sinn: “Er þat eigi,” segir hann, “undr mikit, er slíkr hǫfðingi, sem konungr várr er, Alexander, er aldrigi fór hér til ósigr, skal eitt lítit vatn láta nú við sér taka? Heilir svá! Hǫfumsk at nokkut þat, er um stundar sakir mǽtti uppi vera. Ok þó at konungr þessi vili nú sofa til alls, þá freistum at hváru, ef vit fáim nokkut gǫrt á óvinum várum til frama. Látum okkr meira þykkja undir um frǽgð en langlífi.” Svá mǽlir Simachus. En Nicanor svarar á þessa lund: “Sver ek við guðin, at slíkt hefir mér lengi leikit í lund, sem nú kvatt þú upp. Dveljum nú ekki. Leggjumsk út til eyjanna með in léttustu vápn okkur. Vera kann enn, at nokkurir Indi sé þar fyrir.” Svá gera þeir. Margir ungir menn, þeir er heyrt hǫfðu þessa rǿðu eða spurðu til, taka slíkt ráð, ok fylgðu þeim. Ok nú koma þeir til eyjar einnar, þar sem margir Indi váru fyrir. Ok þeir stefndu þegar í móti Grikkjum, ok gera þeim harða skothríð. Þar með skortir eigi eggjan af hvárumtveggjum. Simachus hafði fyrri komit upp í eyna en Nicanor. Ok nú reynir hann fullvel sverð sitt ok drepr margan af Indíamǫnnum. Eigi gerir Nicanor ok minna af sér, þegar er hann kemr á land. Margir aðrir af Grikkjum berjask ok vel, þó at þessir vǽri einkum vaskastir. Ok því at þeir hǫfðu nú drepit alla Indos þá, sem fyrir þeim hǫfðu verit í eyjunni, þá mǽtti þeir vel hafa snúizk aftr með mikinn sigr ok haldit heilu. En þat varð þeim, sem gjarnt verðr ǿskunni, at oft verðr ofsat til vansa. Þar gambra þeir til þess í eyjunni yfir sigri sínum, at Indíamenn koma at þeim á óvart miklu fleiri en þeir, er fallit hǫfðu, ok leggja þegar fast at þeim. Ok því at Grikkir váru móðir áðr ok margir mjǫk sárir, þá hnígr brátt mannfallit í þeirra lið. Þar fellr sá maðr, er Andromachus hét. Hann átti kyn sitt at telja til konunga. Ok riddarar látask þar svá vaskir, at af þeirra dauða syrgði lengi síðan Grikkjaherr. Ok nú kom þar, at þeir stóðu upp af Grikkjum, Simachus ok Nicanor. Spjótskǫft þeirra váru nú brotin ok ekki til varnar nema sverðin ein. Ok eigi spara þeir enn at neyta þeirra. En svá hanga þykkt á þeim skotin, at þeir megu varla hrǿrask fyrir. Ok þá er þar komit, at þeir vǽnta sér ekki undankvámu, þá biðr hvárr annan, at fyrri skyli ná at deyja. En svá var ástin heit orðin með þeim, at þetta vildi hvárrgi ǫðrum veita, þó at þeir mǽtti sjalfir ráða, at sjá annars dauða. Keppizk ǽ hvárr fram fyrir annan, ok vill ǫðrum hlífa en sjǫlfum sér ekki. Einn risi var í liði þeirra Indíamanna. Hann þrífr upp tré eitt mikit, er legit hafði á vellinum, þar sem þeir hǫfðu barzk. Með því lýstr hann þá félaga báða í senn, svá at þeir þurfu eigi fleira, ok veitir á þá leið þat, er þeim þótti mestu skifta, at þeir fara báðir í senn til heljar ok halda svá sínum félagsskap, at hvárr faðmar annan jafnvel þá, er þeir deyja. Porus konungr verðr við harðla 3kátr, er hann sér sína menn hafa sigrazk. En Alexander konungr ørvǽntir sér eigi at heldr sigrs, þó at nokkut drekki á fyrir honum, heldr hugsar hann því fastara, hvernug hann myni fá komizk at Poro yfir ána, er millum þeirra var. Sá var einn maðr í Grikkjaher, er mjǫk var líkr Alexandro at vexti ok yfirlitum. Hann hét Attalus. Þat ráð tekr konungr nú, at hann lǽtr þenna mann bera konungsskrúð allt, ok biðr hann sýna sik Indíamǫnnum fram við ána, til þess at Porus þykkisk sjá þar Alexandrum konung, ok honum megi þat líkligt þykkja, svá sem hann er búinn, at hann myni nú lítt í brjótask, hvernug hann skyli komask yfir ána. Svá gerir Attalus, sem fyrir hann var lagt. En konungr ferr á braut frá herbúðunum með nokkut svá lið. Ok þá er hann var kominn ór augsýn, snýr hann aftr til árinnar, ok þó svá fjarri því, sem herbúðirnar váru, at Indi mǽtti eigi sjá ferð hans. En eigi varð honum þat torvelt, því at hamingjan lét enn eigi sein at sér at tǿja honum, því at nú leggr á svá mikinn mjǫrkva, at varla mátti sjá fram af tám sér. Ok því nǽst kemr hann at ánni þar, sem hann vissi ván til, at skip nokkur myndi fyrir vera. Sá mjǫrkvi mundi mǫrgum þykkja vera gildr fartalmi víst, ef ókunnigt vǽri fyrir þar, er fara skyldi. Ekki þótti Alexandro þó svá, því at hann talði þetta gǽfu sína. Biðr hann þegar, at fram skyli setja skipin, því at hann var ekki skiphrǽddr, þó at lítt mǽtti sjá leiðina fyrir. Hann lǽtr ok alla hesta þá, er þeir hǫfðu, leiða út á skipin. Ok þar komsk hann yfir um síðir með þetta lið. Taka þeir síðan at herklǽðask ok stíga því nǽst á hesta sína ok ríða, sem þeir mega mest af taka. Ok nú léttir upp mjǫrkvanum. Porus setr þegar augun yfir ána, því at honum var forvitni á, hvat Alexander hafisk at. Ok þar sér hann enn þann, er hann ǽtlar Alexandrum vera. Ok nú er skammt at bíða, at einn af Indis kemr hlaupandi ok segir Poro þau tíðendi, at þar ferr Alexander at honum með sitt lið. Ok þó at hann trúi þessu trautt, þá fǽr hann þó eigi lengi dulzk við, því at gylltir skildir, er sólin skein á, segja brátt til, hvar Grikkir fara, þó at þeir ǽtti enn mjǫk langt til herbúða Pori. Ok nú tekr Porus þat ráð, at hann sendir í mót Alexandro þúsundir riddara ok þar með 400 bogmanna þeirra, er fluttusk í vǫgnum ok svá létu drífa þykkt ǫrvar á Grikki, þegar er þeir kómusk viðr, at varla mátti sjá fyrir heiðan himin. Regn mikit hafði komit ór mjǫrkva þeim, er verit hafði. Ok var jǫrðin blaut orðin mjǫk. Ok fyrir því bitu vagnahvélin djúpt í jǫrðina. Ok varð sein ferð þeirra, er óku. Hestarnir urðu ok heldr seinfǿrir, sem ǽtla má. Nú lýstr saman liðinu ok skortir eigi óp ok eggjan með lúðragang í liði Grikkja. En Indíamenn berja bumbur þar í mót. Konungrinn sjalfr ríðr enn fram eftir venju á óvini sína. Grikkir fylgja honum ok harðla vel. Gerizk brátt mikit mannfall af hvárumtveggjum. Ok svá fór þat skjótt í vǫxt, at tvǽr af þeim þrim systrum, er ørlǫgum stýra, fá nú varla svá títt spunnit ørlagsþráð, sem ein slítr. Sá maðr gerizk fyrstr til at ríða í mót Alexandro, er Yulcon hét. Hann hefir fíl at reiðskjóta. Svá lýkr þeirra skiftum, at Alexander leggr hann í gegnum með spjóti. Ok þat vinnr honum at fullu. Eftir þetta brýzk Alexander konungr svá fast í gǫgnum fylkingar Pori, til þess at hann mǽtti finna sjalfan hann, at allt verðr frá at støkkva, þat er fyrir verðr. Ok síðan er hann sér Porum, þar er hann sitr á fílinum þeim inum mikla, er fyrr var getit, ok gnǽfar yfir liðinu til at jafna sem einn hár turn yfir þeim borgarveggjum, er um hann standa, þá mǽlir hann: “Hér hefi ek fyrir fundit um síðir þá mannraun, er undrask má, hvílík er, ok mínum áhuga er hǿfilig, því at nú eigum vér at berjask við halftroll ok þó við ágǽta menn í ǫðru lagi.” Svá mǽlir hann ok snýzk síðan í vinstra fylkingararm, því at þar sǿkir Porus at í ákafa. Þessir af Grikkjum fylgja konunginum nú einna fastast, er svá heita: Ariston ok Polydamas. Ariston drepr þann mann, er Rubricus hét. Polydamas á vápnaskifti við þann af Indíamǫnnum, er Candaceus hét. Ok í því er Candaceus vill keyra spjót sitt á inum gerzka, þá ríðr at honum einarðst af Grikkjum sá, er Glaucus hét, ok veitir honum þat, er hann hafði ǫðrum ǽtlat. Leggr í gegnum hann ok hrindr honum 3dauðum til jarðar. Þessu nǽst eru Grikkir komnir fram í miðjar fylkingar Pori. Ok þá er hann sér þat, eggjar hann at fram skyli keyra móti riddaraliði Alexandri alla þá fíla er þeir hafa. Ok nú tekr lið hans heldr at losna. Þat kykvendi er miklu seinna á fótum en hestar. Grikkir hopa þó lítt á hǽl. Skjótask þeir stundum at þeim, er á fílunum sitja, ok gefa þeim ekki góð slǫg. Stundum víkja þeir undan, at þeir megi forða sér við fílunum, er þeir fara at þeim. Þat var ok Indíamǫnnum harða þungt, þar er þeir hǫfðu handboga stóra, at jǫrðin var svá blaut, at bogahalsinn beit svá langt í jǫrðina niðr hvert sinn, er hann þurfti at benda, at þat mátti varla gera. Ok nú gerizk flóttakurr í liði Pori, því at hrǽzlan dróttnar mǫrgum meirr en boð. Sumir eggja enn af kappi, at eigi skyli rjúfa fylkingina. Þat var þó meiri hluti liðsins, er sér lét líka, at undan vǽri haldit. Þá fǽr Porus enn talt huginn í þá, at fylkingar hans, þótt þǽr hefði nokkut losnat, komask vel í lag. Ok nú lǽtr hann af nýju keyra fram fílana á lið Grikkja. Hrǽðilig váru þau kykvendi at sjá. Enn var hrǽðiligra at heyra til þeirra. Eigi at eins fǽldusk hestar Grikkja við áskrámlig lǽti þeirra. Jafnvel urðu margir menn í liði þeirra felmsfullir við. Loftit sjalft skalf ok af ótta fyrir þessa sǫk. En þat má þó tortryggva, er sýnizk. Ok við þenna gný, er varð af, er Porus lét keyra fram fílana, ok ógurlig lǽti þeirra, þá verðr þat at segja, er þó er fáheyrt í þessi sǫgu, at lið Alexandri tekr at losna ok fýsizk at flýja. Ok þá er konungrinn sjalfr finnr þat, þá tekr hann at eggja sína menn ok frýr þeim hugar í ǫðru lagi. Ok nú með eggjan ok frýju fǽr hann brátt skekit ór þeim alla ǽðru. Láta þeir nú drífa þykkt á fílunum ok þeim, er á baki sitja, skot ok spjót. Mǫrgum gefr ok árǽðit svá óvarliga fram at ganga, at fílarnir troða þá undir fótum sér. Látask þeir svá ok gefa sínum félǫgum á sér dǿmi, at þeir skyli meirr fyrir sjásk. Bardagi þessi stóð lengi með miklum ifa, hvárir sigrask myndi. Þat má ráða at líkendum, þótt meistari Galterus geti þess eigi í bók sinni, at lið Alexandri, þat er hann hafði eftir látit ǫðru megin árinnar, man vel hafa mátt koma til, þá er eigi váru fjándmenn einir fyrir at taka við festum þeirra. Því nǽst taka Grikkir þat ráð, at sumir skulu hlífa sér ok ǫðrum, en sumir ganga at með boløxar ok skora fǿtr á fílunum, þar til er þeir falla ok svá þeir er þeim hǫfðu á baki setit. Verðr nú mikit mannspell í liði Pori. Þynnask fylkingar hans mjǫk. Ok skammt er at bíða, at flótti kemr í liðit. Ok svá skiljask Indíamenn við sinn lánardróttin, at hann sitr eftir á fíl sínum einn milli sinna fjándmanna, nema sá með honum, er stýrði fílinum, var ok eftir. Grikkir láta drífa skotvápn ǫllu megin at Poro. En hann vill aldrigi flýja. Lǽtr hann svá, sem hann hafi manna fjǫr, skýtr ok í móti á Grikki báðum hǫndum, gerizk nú þó sárr mjǫk. Ok þá sér hinn, er stýrir fílnum, at konungr man látask brátt fyrir atsókn Grikkja. Tekr hann þá þat ráð útan vilja konungsins, at hann snýr fílinum ok keyrir hann sem fastast. Ok þá er hann geysizk fram, verða Grikkir frá at støkkva, því at þeir þykkjask betr hafa, er eigi verða fyrir honum. Nú ríðr fram Alexander ok hleypir eftir Poro, sem hann má mest af taka. Ok þegar er saman heimtir með þeim, þá skýtr Porus at honum títt ok hart. Ok fyrir skotum hans, þá fellr hestrinn Bucifal undir Alexandro. Ok lǽtr líf sitt, sá hestr, er einn saman var makligr at bera slíkan hǫfðingja. Var ok þat til marks, hversu góðr konungi hafði þótt hestrinn, at hann gaf nafn hans einni borg, þeirri er hann lét gera síðan. Nú fǽr hann sér hest annan. Ok meðan hann skiftir hestum, þá setr Porus undan nokkut. Bróðir hans hafði gengit til handa Alexandro, er Taxiles hét. Hann var ok konungr. Þessi inn sami Taxiles heldr ok eftir Poro, sem hann mátti, ok eggjar fast, at hann skyli gefask upp í vald Alexandri, segir, at honum man reynask sem ǫðrum gott at heita á mis kunn hans. En þó at Porus vǽri mǿddr mjǫk af blóðrás, þá vaknar hann þó við, er hann kenndi mál bróður síns, lítr nú við honum heldr hermiliga ok mǽlir: “Ert þú þar, bróðir,” segir hann. “Skemmðarfullr en tómr trúnaðar, hefir svikit mik ok ríki mitt. Sé nú, hvárt ek skal hafa ráð þín.” Ok þá lǽtr hann fara spjót, er hann helt á, at einum ungum manni, er sótt hafði eftir honum. Þat flýgr í gegnum hann. Ok þarf hann eigi fleira. En Porus heldr enn undan. Ok því nǽst fellr niðr fíllinn undir honum, því at hann var sárr til ólífis. Porus var þá ok svá máttfarinn, at hann mátti eigi standa á fǿtr sína. Ok þá kemr, at Alexander ǽtlar hann dauðan. Biðr sína menn fletta hann. En fíllinn tekr þá at verja hann. Ok bítr þá, er at honum vildu starfa. Ok í þeirri svipan glefsir hann í klǽðin hans ok sløngvir honum á bak sér ok leitar upp at standa. En þá lágu þó iðrin hans úti. Ok í því er hann kostar upp at rísa, gengr vindr ór fílnum. En þegar er Alexander mátti þekkja, at líf var með Poro, þá sigrar mildin með honum þá heift, er hann hafði til hans haft. Ok þá mǽlir hann: “Hví vart þú svá óðr ok ǿrr, þar er þú hafðir spurt til, at vér hǫfum aldrigi ósigr farit, at þú þorðir at halda við oss orrustu? Því at þú spyrr mik,” segir Porus, “þá skal ek með einǫrð svara þér. Þar til er ek freistaða við þik at keppa, var engi sá undir heimssólinni, at ek ǽtlaða, at til jafns myndi komask við mik. Ok vissa ek, at ek átta mikit undir mér, þar til er ek reynda þinn kraft ok hamingju. En nú má sjá, slík málalykð, sem orðin er okkar í milli, at þú ert mér miklu máttugri. Við þat uni ek þó, at engi hefir hér til djarfligarr við þér risit en ek. Vil ek þat ráð eiga með þér, Alexander, at þú stǿrisk eigi mjǫk af þessum atburð. Mátt þú taka dǿmi á mér, at verða má svá, at nokkurr komi þér á kné. Engi mǽtti sá mikill þykkjask, er hann þverr eigi seinna, en hann vex, þegar er hamingjan vill svá. Ágjarn maðr syrgir meirr sinn skaða, en hann fagni áðr af því, er hann hefir fengit. Ok því er kǿnligra at klífa skemmra, en veggirnin vísar, ok falla lǽgra. Ger svá vel, Alexander. Still heðan af framgangi þínum. Hugsa svá, at hann er valtr vinr, því at hon kann eigi stǫðug at vera.” Svá mǽlir Porus. En Alexandro finnzk mikit um, er sá maðr, er með ǫllu var yfirkominn, hefir ekki skekizk í huginum ok svarar svá djarfliga, sem hann hafi sigrazk í þeirra skiftum. Ok nú gerir Alexander í móti því, er flestir ǽtluðu, ok gefr Poro grið, lǽtr alla stund á leggja at lǽkna hann. Ok síðan er hann varð heill, gefr hann honum aftr ríki sitt ok eykr þat mjǫk ór því, sem áðr hafði verit, svá at varla myndi Porus vǽnta sér af honum meiri sǿmðar, þótt hann hefði verit áðr jafnan fullkominn vinr hans. Síðan er Alexander hafði lagit Porum undir sik, sem nú hefir sagt verit, þá þykkir honum, sem allar úthalfur Austrríkis myni lausar liggja fyrir heðan í frá. Ok nú flytr hann her sinn til úthafsins sjalfs ok leggr undir sik þǽr þjóðir, er þar byggja, ok skattgildir þá konunga, er þar réðu lǫndum. Frá því er at segja, at þǽr þjóðir, er Saudracae heita, þora þó at rísa við ok lykja sik í borg einni sterkri, þeirri er Alexander sǿkir til. Hann hefir látit gera stiga sterka ok svá breiða, at margir máttu ganga upp eftir í senn. Ok síðan er þeir váru bornir at vegginum, þá leita Grikkir upp at ganga. Konungrinn sjalfr komsk fyrst á vegginn. Ok þá láta borgarmenn drífa skotvápn at honum ór kǫstulum þeim, er á veggjunum váru, svá þykkt, at hann fǽr varla við haldizk þar, er hann er staddr. En øngir komask aðrir upp. Ok þá er Grikkir sjá, at konungrinn man látask þar, er hann er kominn, eða verða gefask upp í vald óvina sinna, ef þeir komask eigi skjótt til fulltings við hann, þá gefa þeir ekki gaum háska þeim, er fyrir var. Ok nú tekzk eigi betr til en svá, at því meirr, er þeir vilja skunda til fulltings við hann, því seinni verða þeir. Svá margir geysask þeir í senn upp í stigana, at þeir bresta í sundr. Hrapar nú hverr ofan, þar er hann var áðr kominn. Skiljask þeir svá við Alexandrum, at hann er einn eftir á vegginum. Ok því at þeir vǽnta honum ekki lífs, ef hann hefzk þar lengr við, þá kalla þeir á hann ok biðja, at hann skyli steðja ofan í fang þeim. Hann tekr þó annat ráð ok þat, er fǽsta myndi vara. Þá er hann má eigi við haldask á borgarvegginum, hleypr hann inn í borgina, er full var af hans fjándmǫnnum, því at hann vildi sik eigi þat henda láta, er aldrigi hafði fyrr orðit, at hans óvinir ǽtti á bak honum at sjá. Þar hafa menn átt um at rǿða, hvárt Alexander konungr hafi meirr sýnt í þessu verki rǫskleik eða rasan fyrir ráð fram. “Jafnt bǽði,” segir meistari Galterus, er versat hefir sǫguna, “þó at þat megi kalla hvárt ǫðru gagnstaðligt.” En svá gǽtti hamingjan enn síns fóstrsonar Alexandri, at hann kom standandi niðr í borgina. Barðisk hann ok þegar, svá at ekki var hǿgt at festa hendr á honum. Svá hafði hon ok fyrir honum búit, at eitt tré mikit, þat er laurus heitir, stóð í hjá honum. Snýr hann þar at herðunum. Ok má þá framan at eins at honum ganga. Ok hlífir þar skjǫldrinn. Borgarmenn sǿkja nú at honum svá margir, sem við megu komask, ok skjóta at honum, því at øngir þora at ganga í hǫggvaskifti við hann. Svá stóð mikil ógn af hans frǽgð, er fór um allan heim. Máttu þeir ok þar skilja, at hann stundaði þat eina at hafa sem flesta fyrir sik, þar er hann mátti ekki vǽnta sér undankvámu. Þótti þeim ok veiðr í hendi. Vildu þeir því fara at sem gǽtiligast. Skjǫldr hans var nú skúfaðr allr af skotum ok raufaðr víða. Hjalmr hans gerizk ok lamiðr mjǫk af grjóti. Ok fyrir mǿði sakir fǽr hann eigi staðit upp. Þeir, er nǽstir standa, starfa þegar at honum, er hann er fallinn, ok vilja fletta hann. En þeir fá þau erfiðislaun, at hann drepr af þeim tvá með sverði, er hann heldr á. Ok eftir þetta leiðizk borgarmǫnnum at ganga svá nǽr honum. Rennr nú svá mǿði af konunginum, at hann fǽr komizk á knéin. Ok skammt er at bíða, at ǫr flýgr at honum, ok hǿfir ina hǿgri síðuna. Ok verðr hann sárr mjǫk. Ok ór sárinu flýtr svá mikit blóð, at hann ómegnir brátt. Við leitar hann at kippa ǫrinni á brott ok fǽr eigi. Hnígr hann nú aftr at því mikla tré, er stóð at baki honum ok gefr upp vápnin. Sá inn indverski, er sent hafði skotit, hleypr þegar at ok vill fletta konunginn enn sem inir fyrri. Ok þá er konungr kenndi, at hann hafði hendr at honum, þá mǽlti hann: “Hǫfuðskǫmm. Veizt þú eigi, at ek em konungr Grikkja?” Ok í því, er hann mǽlti svá, þrífr hann til sverðsins hjá sér, ok leggr á þeim, er yfir honum stóð. Ok lǽtr hann fá slíkt ørendi sem ina fyrri. Ok þá mǽlir hann enn: “Svá samir Alexandro at búa fyrir, áðr hann fari af heiminum. Skalt þú vera,” segir hann til ins dauða, “ørendreki minn til heljar ok boða mína þangatkvámu.” Ok þá leitar hann enn við upp at standa, ok fǽr eigi. Þó gerir hann þat, er hann má, biðr nokkurn af borgarmǫnnum eiga við sik hǫggvaskifti ok afla sér þess ágǽtis, at hann hafi komit yfir Alexandrum. Frá því er nú at segja, at fjórir af Grikkjum fá komizk upp á borgarvegginn, þeir er svá eru nefndir: Pentestes ok Timaeus, Leuernacus ok Aribolus. Þessir ryðja sér gǫtu ekki vǽgiliga ok koma þar fram um síðir, er konungr var fallinn undir trénu. Hverr þeirra keppizk við annan at verja sinn lánardróttin sem bezt. Ok þar látask þeir fyrir fótum honum. En Aribolus stendr einn upp. Ok er þó sárr mjǫk. Borgarmenn boða nú Grikkjum út af vegginum þau tíðendi, at konungr þeirra sé fallinn. En þeim bregðr eigi svá við þessa tíðendasǫgn, sem oft kann verða, þá er menn missa hǫfðingja sinna, at þeir felmti fyrir ótta sakir. Heldr keppask þeir við at meirr at brjóta vegginn sem skjótast, ok skora hann í sundr með boløxum en gefa engi gaum háskanum, er hekk yfir hǫfði þeim. Fá þeir nú brotit vegginn ok komask í borgina. Er nú ekki gott at verða fyrir þeim, því at, hverr er Grikkjum mǿtir, ǽtla þeir, at Alexandro myni nokkut grand hafa gǫrt. Ok svá eru þeir óðir, at þeir drepa hvert mannsbarn, er í var staðinum. Konung sinn finna þeir lifanda ok þó sáran til ólífis eftir því, sem flestir ǽtla. Flytja þeir hann síðan heim í herbúðir sínar. Inn bezti lǽknir, sá er Critobulus heitir, er til fenginn at grǿða sár hans. Ok þá er hann finnr, at krókǫr stóð í síðusári því, er Alexander hafði fengit, þá þorir hann øngar atgerðir at hafa. Hann sér, at hann fǽr eigi á braut komit, nema mjǫk sé skorit til. Ok þykkir honum ósýnt, at konunginum dugi þat. Þykkizk hann vita vísan bana sinn, ef konungr lǽzk af hans atgerðum. Ok er konungr finnr, at Critobulus treystizk eigi upp at bera þat, sem honum býr í skapi, þá mǽlir hann: “Ef þú sér, at eigi má grǿða þetta sár, þá skalt þú minnka meinlǽti mitt ok gera mér skjótan dauða með harðri lǽkningu. Ver eigi hrǽddr um þitt líf. Ekki skal þik til saka, því at eigi fǽr þú við ørlǫgum mínum gǫrt.” Við þessur orð konungs styrkizk mjǫk Critobulus lǽknir í huginum, ok kallazk á munu hǽtta at skera til ǫrvarinnar, ef konungr vill gefa orlof til, at honum sé haldit meðan. Segir eigi munu duga, ef hann bregðr sér nokkut við atgerðina. “Eigi er þat fagrt,” segir Alexander til lǽknis, “at konungr láti binda sik eða halda sér, því at hans vald á jafnan frjálst at vera.” Ok þó rǽðr Critobulus til at skera ok kippir síðan í brott ǫrinni. En konungr bregðr sér øngan veg við. Svá fellr mikit blóð ór sárinu, at skammt líðr, áðr óvit rennr á hann. Ok allir þykkjask þat sjá, vinir hans, er yfir honum standa, at skǫmm saga man frá honum verða, ef eigi staðnar blóðrásin. Brátt fara nú þau tíðendi um herinn allan, at konungr sé kominn at bana. Ok við þetta gerizk ótti mikill í liðinu ok kveinsamligr kurr, at hans myni við missa. Eigi léttir því fyrr, en lǽknir fǽr stǫðvat konungi blóðrásina. Ok er þau tíðendi spyrjask at sǫnnu, at hann gerizk lífvǽnn, þá fagnar allr herrinn eigi nú minnr, en fyrir skǫmmu syrgði hann. Skipask síðan í sveitir ok drekka fagnaðarǫl í þá minning, er þeir spyrja ok sjá sinn herra heilan, er áðr þótti þeim látinn vera. Síðan er Alexander var aftrbati ok þó eigi svá, at yfir vǽri gróit sár hans, þá vill hann eigi lengr um kyrrt sitja. Lýsir hann yfir því, at þá skal herja á þǽr þjóðir, er byggva við úthafit sjalft. Í ǫðru lagi vill hann eftir leita, hvar áin Níl sprettr upp, er heiðnir menn gátu margs til, en øngir vissu. Þeir brǿðr, Porus ok Taxiles, Indíalandskonungar, skulu fá honum skip til þessar ferðar. En er hǫfðingjar hersins urðu varir við þessa ráðagørð konungs, þá ganga þeir fyrir hann. Hertogi sá, er Craterus heitir, flytr með einǫrð þat, er þeim býr ǫllum í skapi ok mǽlir svá: “Góði herra, vita vildim vér, hvar yður ágirni skyli stað nema, er yðr vinnzk eigi at fullu heimr þessi yfir at vera. Ok þó at þér vilið nú eigi sjá fyrir yðarri heilsu, er oss þykkir enn of lítil vera, þá samir yðr þó vel at sjá ráð fyrir yðrum mǫnnum, þeim er ǫll heimsbyggðin hatar fyrir yðrar sakir. En gjarna viljum vér, at þú leiðir oss enn í svá margan ok mikinn háska, sem þér líkar, ef þú vilt nú þyrma sjǫlfum þér. Eða hverr man fyrir oss sjá, ef vér missum þín? Engi af guðunum hefir þér langlífi heitit. Eða hví vilt þú sjalfan þik hafa í mikilli hǽttu, þótt þú takir lítit upp þá, er þú herjar á herfiligar þjóðir þǽr, er fátt gott hafa um at leika? Ómakligt er þat, at sú mikla frǽgð, er þú hefir fengit, fyrirfarisk svá, at þú látisk fyrir þeim, er lítils eru verðir, eða vaxir eigi við, þótt þú verðir efri.” Slíkt sama rǿðir Ptolemaeus ok aðrir hǫfðingjar. Ok biðja þrátt, at konungr skyli þekkjask þeirra ráð. Alexander konungr kann sínum mǫnnum mikla þǫkk fyrir, er hann finnr með þeim slíkan góðvilja til sín, ok andsvarar svá þeirra rǿðu: “Mjǫk em ek,” segir hann, “skuldbundinn við yðr. Eigi fyrir þessa sǫk at eins, er þér birtið mér í dag svá mjǫk yðra ást, at þér vilið meira virða mitt líf en yðart, heldr ok fyrir því, at þér hafið allan lófa við lagt at efla mik frá upphafi míns ríkis ok hér til. En eigi sýnizk mér á þessa leið þat, er þér hafið rǿtt, því at eigi vil ek fyrir lið leggja þat, er ek hefi upp hafit, at auka mitt ríki. Hirði ek eigi um langlífi. Undir því þykki mér, at frǽgðin fari eigi í mold með mér. Óþrifnir menn ok þrǫngbrjóstaðir láta sér undir øngu jafnmikit þykkja sem at lifa lengi, en mér þykkir meira vert at vera yfirkonungr heimsins ok hafa sigr sem oftast en bíða elli ok ørvasa aldr. Ok ef ek tel allar gjafar þǽr, er hamingjan hefir mér gefit, ok þau frǽgðarverk, er vér hǫfum unnit, þá má ek víst svá virða, at ek hafa lengi lifat. Vér hǫfum sigrat Asiam ok erum nú náliga komnir til heimsenda. Gjarna vilda ek, at guðin reiddisk mér eigi, þótt ek mǽla þat, er mér býr í skapi. Heimr þessi er alls of þrǫngr ok of lítill einum lávarði. Ok þat er upp at kveða, er ek hefi ráðit fyrir mér, at í annan heiminn skal herja, þá er ek hefi þenna undir mik lagt allan. Ok langar mik til, at vér megim sjá náttúru þess heimsins. En þó at þér vilið eigi fylgja mér, þá man ek ýrna fá aðra, er fúsir munu berjask undir mínum merkjum. Liðskortr man mér aldrigi verða, hvar sem ek vil herjat hafa. Ok ef hamingjan vill, þá þykki mér vel, at ek enda minn aldr með ágǽti í slíku starfi.” Svá mǽlir hann. Ok síðan biðr hann sína menn, þá er honum fylgja, skunda til herskipanna, er þá lágu búin. En allir svara sem eins munni, at honum vili fylgja, hvert er hann vill. Ok því nǽst er blásit til brottlǫgu. Alexander konungr heldr nú skipastóli sínum í úthafit sjalft. En í annan stað er frá því at segja, at náttúran minnizk á þat, er henni þykkir Alexander hafa svívirt sik ok heiminn, þá er hann lét, at hann vǽri of þrǫngr ok of lítill einum herra yfir at vera. Ok því er hann ǽtlaði at rannsaka þá hluti, er hon vill leynda vera láta, ok því at henni liggr í miklu rúmi þessi vanvirðing, er Alexander hefir gǫrt til hennar, þá gefr hon upp alla þá skepnu, er hon hafði áðr til tekit at semja, ok leggr leið sína til helvítis, ok hylr sik með skýi nokkuru. Hvar sem hon ferr, þá ríss ǫll skepnan upp í móti henni, ok lýtr sem sinni móður. Jǫrðin, loftit ok lǫgrinn vegsama hana, sem verðugt er, ok biðja, at hon skyli fjǫlgask láta ok vel frǽvask alla þá hluti, er hon hefir hverju þeirra á hendi folgit. Þar í mót mǽlir hon til þeirra blíðliga ok biðr, at ǫll skepnan skyli vandliga varðveita þat lǫgmál, sem hon hefir hverri þeirra sett. Segir hon ok þeim, er eftir spyrja, hvert hon ǽtlar at fara ok fyrir hverja sǫk. En þat er at steypa ofsa konungs þessa, er skelfir skepnuna jafnvel sǽinn sem jǫrðina. Ok nú býðr hon, at jǫrðin skyli opnask í einhverjum stað. Ok þar gengr hon niðr eftir þeim stíg, er liggr til myrkraheraðs. Úti fyrir helvítisdurum ok útan undir borgarveggjunum byggja þǽr drósir, er yfrit vald hafa hér á jarðríki, þó at þǽr sé þar óðal bornar. Ein af þeim er avaritia. Þat er ágirni, móðir annarra lasta. Sú er hennar iðn, at hon felr fengit fé, þar er síðst megi finnask. Hana þyrstir ok því meirr til gulls ok annarra auðǿfa, sem hon fǽr þau meiri. Þar er ok superbia. Þat er drambsemi. Hennar athǫfn er sú at skelkja jafnan at ǫðrum, þykkjask yfir ǫllum, vilja eigi vita sinn jafningja. Þar byggvir ok libido. Þat er lostasemi. Hon veltizk þar í vellanda leiri ok brennr sárliga. Ebrietas á þar ok byggð. Þat er ofdrykkja. Hon klígir mjǫk ok fǽr varla staðit á rétta fǿtr. Þar er ok gula. Þat er offylli með stóra ropa ok stynfullan kvið. Þar er ok ira, er vár tunga kallar reiði. Hon gleymir sjalfri sér, rasar ǽ þangat, er ákefðin eggjar hana, þyrmir eigi sér heldr en ǫðrum. Þar hefzk ok vel við sá, er leikr sér at lymsku ok prettum. Detractio sitr ok í þessi sveit. Þat er áleitni. Hon hefir illt lunderni hlotit af illum tilbrigðum, því at ǫfundin er hennar móðir. Þat er hennar sýsla at draga afleiðis þat, er hon má eigi dylja, at ǫðrum beri vel, ok minnka í sinni rǿðu þess lof, er eigi má leynask. Þar á byggð adulatio. Þat er óeinǫrð, er oft sǿkir heim hǫfðingja, ok hefir í þessi ǫld svá mikinn gang, at mǫrgum er engi hlutr kǽrri. Hon dreypir í eyrun þeim smeykligu eftirmǽli ok drepr svá ǫndina með dauðligu eitri. Svá er sagt at þá, er náttúran fór þar hjá, sem þessar snótir sátu útan undir borgarveggjunum, sem sagt var, at hon lítr um ǫxl til þeirra ok heldr óblíðliga. Ok síðan gengr hon í borgina, stefnir til þeirrar dýflizu, er full er af eilífum eldi, þeim er brennir synðugra manna sálur, ok þó eigi með einum hǽtti, því at í þeim bruna kveljask allir því meirr, sem þeir hafa meira gǫrt til aflaga í þessum heimi. En þeir, er lítt hafa misgǫrt eða ekki, ok fyrir þá eina sǫk eru þar, at þeir hafa eigi verit hreinsaðir af inni gǫmlu synð, þá grandar þeim þessi eldr lítt eða ekki, svá sem sólarhiti, þá er hann kann mestr verða á sumarit, gerir heilum manni ekki til angrs en sjúkum er hann harðla þungr. Ok þá er myrkrahǫfðinginn þekkir, at náttúran sjǫlf er komin til hans herbergja, þá gefr hann upp sýslu sína, þar er hann sópazk áðr um í miðjum helvítisloga ok keppizk við at auka kvalarnar. Hann skiftir yfirlitum, því at hann vill eigi skelfa náttúruna, leggr nú niðr drekahǫfuð þat it ógurliga, er hann bar áðr, en tekr nú upp þá ina bjǫrtu engilsásjánu, er náttúran hafði gefit honum, ok hann bar þar til, er ofmetnaðrinn ǿrði hann svá, at hann vildi jafnhátt sitja skaparanum. Ok nú gengr hann í mót henni. En þegar er náttúran sér hann, þá mǽlir hon til hans: “Heyr þú, glǿpa faðir, er refsar þat sama, sem þú eggjar manninn til at gera. Þik em ek komin at finna, sú sama náttúra, er þér fekk þenna myrkrastað til herbergis, því at þú vart nokkur at vera, þótt þú vǽrir útlagi gǫrr ór himnaríki fyrir þinn ofmetnað. En þat er mitt ørendi at bera fyrir þik þá kveinstafi, er sameignir eru bǽði guðum ok mǫnnum. Ok veizt þú, hversu sá inn mikli Alexander tekr um at brjótask með sinn ofsa, er þrim sinnum hefir sigrat Darium konung ok undir sik hefir lagt allt Asiam ok inn ágǽta konung Porum með ǫllu hans ríki? Ok þó þykkir honum eigi þǫrf vinna, því at nú stefnir hann í úthafit sjalft ok ǽtlar, ef honum byrjar, at koma þar, sem Níl sprettr upp, ok herja síðan í paradisum. Ok ef þú geldr eigi varhuga við, þá man hann ok herja á yðr helvítisbúana. Ok fyrir því ger þú svá vel fyrir mínar sakir ok þínar, heft hans ofsa ok hegn fyrr en síðarr. Eða hver frǽgð er þér í at hafa komit inum fyrsta manni á brott ór paradiso, inn slǿgasti ormr, ef þú skalt þenna mann láta fá með valdi þann ynniliga stað ok inn virðiliga?” Ok er náttúran hafði svá mǽlt, ok fjándinn heitr gjarnsamliga at fylla hennar vilja, þá ferr hon í brott. Ok þegar í stað kallar fjándinn með ógurligri rǫddu, svá at heyrir um allt helvíti ok borgin skelfr af, ok biðr, at ǫll hirð hans skyli saman koma í þeim stað, er svá er háttaðr, at þar er plaxa nokkur hǫrðnuð af eilífu frosti, hulið af snjó þeim, er eigi kann þiðna. Hér skulu kveljask andir vándra manna, þá er þǽr koma ór eldinum, at þǽr missi aldrigi frosts eða bruna. Þat fylgir ok þessu, at sá, er hann vill ǽ misgera, meðan ǫndin fylgir líkamanum, skal eigi mega deyja frá slíkum kvǫlum. Nú þá er myrkrahǫfðingjar kómu saman í þessum stað, er frá var sagt, þá kveðr inn forni fjándi sér hljóðs ok biðr, at allar sálur skyli ok láta af þeim aumliga ym, er þǽr eru vanar at hafa. Ok síðan segir hann, hvert ørendi náttúran hefir þangat haft. Ok eftir þat mǽlir hann svá: “Hvat ǽtlið ér, félagar mínir, hvar stað man nema ofsi konungs þessa, er náttúran hefir frá sagt, ef hann fǽr tóm til at vinna slíkt á jarðríki, sem hann hefir vilja til? Ekki kvíði ek því, en heyrt hefi ek, at hann ǽtli jafnvel at koma á hendr oss ok herja heðan sálur þǽr, er vér hǫfum undir oss dregit. Veit ek þó þat, er meirr bítr á mik, at fǿðask man á jarðríki nokkurr maðr undarligarr getinn ok undarligarr borinn, en ek mega skilja. Þessi man brjóta þessa ina sterku borg ok eyða várt ríki með einu tré, því er of mikill tími man fylgja. Ok því at þessi maðr man vera sterkum sterkari, þá varir mik, at hann myni mikit herfang draga ór hǫndum oss. En þat er nú til at sinni, at þér, dauðans dróttnar, gefið gaum, at eigi gangi þessi maðr yfir yðr. Ráðið honum banaráð, at eigi sigri hann oss, þótt einnhverr skyli sá verða.” Varla hafði andskotinn til lykða leitt sitt ørendi, þá er proditio stendr upp ok andsvarar. Þat er vélin: “Harðla lítit starf,” segir hon, “at gera þat, er þú býðr. Ek á þat eitr, er svá sterkt er, at engi hlutr fǽr haldit því nema hrosshófr. Þat skal gefa Alexandro í víni at drekka. Ok til þess gefr nú vel ok hógliga, því at minn fóstrson, er Antipater heitir, einn hǫfðingi í her Alexandri, sá er þat skaplyndi hefir, er mér líkar, kann láta fagrt, þó at hann hyggi flátt, ǽtlar á fund hans, því at Alexander hefir stefnt honum til sín í Babylon ok vill enn hafa hann í herferðum með sér. En honum leiðizk sá starfi, því at hann tekr at eldask. Sjá inn sami man fúss ok feginn taka við ørendi mínu. Ok ef svá er, sem mér þykkir, at af þeim gyðjum, er nóttin hefir getit, finnzk engi mér máttgari, þá skal ek fara upp til jarðríkis ok hafa þann hóflausa mann í helju með eitri mínu ok umstilli fóstrsonar míns.” Svá mǽlti hon en allr þingheimrinn þakkar henni ok lofar hennar fyrirhyggju, er hon hefir við búizk at sigra þann með drykk, er áðr varð aldrigi sigraðr í bardaga. Ok nú tekr vélin sér fjaðrham ok flýgr. Svá er sagt, at hon kemr upp í Sikileyju. Ok hvar sem hon flýgr, þá drýpr eitr af vǽngjum hennar. Eigi nemr hon staðar, fyrr en hon finnr lǽrisvein sinn Antipatrum. Ok síðan er hann hefir tekit við hennar ørendi ok hon hefir gefit ráð til, hversu með skal fara, svá at framgengt megi verða, þá ferr hon heim ofan til helvítis. Nú er at segja frá Alexandro, at hann fǽr andviðri stór, er hann kemr í úthafit, svá at hann verðr aftr at snúa skipastóli sínum. Ok nú ǽtlar hann til Babylonar ok skipa þar ríki sínu. En síðan ǽtlar hann at herja vestr í Africam ok leggja svá undir sik vestrhalfu heimsins. Ok eftir þat ǽtlar hann norðr hingat í Europam ok svá fremi norðr yfir Mundíufjall, er hann hefir áðr kennt Rúmverjum at þjóna Grikkjum. Ok þat hefir hann í hug sér at venda eigi fyrr heim til Grikklands, en hann sé einvaldskonungr yfir ǫllum heiminum. Nú sendir hann orð greifum, er yfir Sýrlandi eru, at þeir skyli láta fella merkr til skipagerðar. Ok þeir gera, sem konungr býðr. Nú er þar komit, er meistari Galterus, er versat hefir sǫgu þessa, vill enn nokkut rǿða um tiltekjur Alexandri, ok segir svá: “Hvar ǽtlar ágirni þín, inn mikli Alexander, staðar at nema? Hon man aldrigi sǫdd” verða, þó at þú fáir allan heiminn undir þik lagit. Blekkðr ert þú nú. Þú vill enn búask til hernaðar. En veizt eigi, at þér er búinn sá drykkr, er stǫðva man þorsta þinnar miklu ágirni, er þú hefir haft, því at sá inn vándi svikari, Antipater, er nú kominn til Babylonar ok berr þar saman með sínum jafningjum þau ráð, er hann ǽtlar at þik skyli bíta.” Nú tekr hann at ásaka hamingjuna, ávítar hann ok jafnvel guðin sjǫlf, ok mǽlir svá: “Hví eruð ér, guðin, svá óð orðin? Eða hví vilt þú, hamingja, bregðask þínum fóstrsyni ok þola þat, at hann sé svikinn? Ef þú mátt eigi gera við því, er ørlǫgin bjóða, at Alexander skyli brátt látask, ger hann þó varan við svikin ok kom því við, at heldr verði honum vápn en eitr at skaða, því at með þeim hefir hann misgǫrt mest. En dauði man sá þykkja vegligri. En vera kann, at guðin fái eigi sigrat hann opinberliga með vápnum ok verði þau með eitrinu at stelask á hann. Ok því er honum virðiligra at látask heldr fyrir eitri, at þá má svá virða, at guðin þykkisk vanfǿr til at sigra hann prettalaust.” Nú er aftr at snúa til sǫgunnar ok frá því at segja, áðr en Alexander látisk, at hamingjan ok frǽgðin gerir hann einvaldshǫfðingja yfir heiminum, því at, síðan er spurðisk um vestrhalfu heimsins ok norðrhalfu, at hann hafði undir sik lagit allt Asiam, þá stóð ǫllum hǫfðingjum svá mikil ógn af honum, at allir vildu heldr þjóna honum en hǽtta til at rísa við. Ok svá er sagt, at konungar vestan ór Africa, af Spáni ok Sikiley, af Italia ok norðan um fjall, ór Franz ok Saxlandi taka allir eitt ráð ok leita svá at stǫðva hernað Alexandri, at þeir senda menn sína með ágǽtum sendingum til hans ok bréfum þeim, er þat vátta, at þeir vilja allir honum þjóna. Ok þeir hǫfðingjar gera margir sína menn til hans með slíkum ørendum, er undarligt má þykkja, at heyrt hefði nafn Alexandri, svá sem ungt var hans ríki. Sendimenn konunganna stefna til Babylonar, ok vilja þar bíða tilkvámu Alexandri. Ok þá er Alexander spyrr þessi tíðendi, at allr heimr vill til hans lúta, ok sendimenn hǫfðingja bíða hans í Babylone, þá skundar hann þangat með her sinn. Ok nú ríðr hann í borgina með miklum prís. Borgarlýðrinn gengr í mót honum með allri blíðu ok sínum bezta búnaði. Síðan stefnir hann þing ok lǽtr þá sendimenn ná máli sínu. Ganga þeir fyrir hann ok byrja honum sín ørendi. Ok þá er þeir hafa sannat með fǫgrum gjǫfum, er þeir hafa flutt, ok seint er at telja, hvílíkar verit hafa, at allr heimr vill honum þjóna, er sagt, at hann hafi svá svarat: “Guðunum sé þǫkk, er oss hafa gefit jafnvel at sigra þǽr borgir ok þau ríki, er vér hǫfum eigi sét. Ok þat er ok yður hamingja,” segir hann til sendimanna, “eigi síðr en vár, er þér hafið gefizk upp í várt vald bardagalaust. Ef Darius konungr hefði tekit slíkt ráð, þá skylda ek hafa miðlat honum svá mikit ríki, sem hann kynni sjalfr at beiðask. Má þar taka sǫnn dǿmi til, er Porus konungr er, at ek kann mildr vera þeim, er mér vilja þjóna, þó at þeir sé tregir til. En þeir, er þrautarlaust vilja mínir menn gerask, skulu þat finna, at ek vil unna þeim frelsis fyrir sinn góðvilja en eigi þess, at þeim þykki þrǽldómi líkt at þjóna Alexandro.” Síðan er hann hafði svá mǽlt til sendimanna, þá rǿðir hann til riddara sinna: “Margfaldliga þǫkk á ek yðr at kunna. Ok miklu góðu á ek yðr at ǫmbuna, því at þér hafið svá mikit starfat með yðrum hvatleik, at ǫll jǫrð hefir þagnat í váru augliti. Verðugt er, at ér hafið góðan hǫfðingja yfir yðr. Met ek ok svá, at ek sé makligr at hafa slíka riddara undir mér. Mǫrgu sinni hafið ér þolat heitt eða kalt fyrir mínar sakir. Hafið ér ok mikit í aflat, því at yður stórvirki er seint at telja, er sigrat hafið Darium ok Porum ok jafnvel risana sjalfa. Ok því at nú er nǽr ekki við at brjótask í þessum heiminum, þat er várr frami megi vaxa við, en oss hǿfir” eigi, at várr hvatleikr dofni af atferðarleysi, þá gerum svá vel ok leitum þeirra, er byggva annan heiminn, at vár frǽgð ok kraftr láti engis ófreistat, þess er til fremðar sé, ok vér megim allan aldr lifa í lofligri frásǫgn þeirra, er vár stórvirki vilja ritat hafa. Þat hǫfum vér lesit í fornum bókum, ok fleiri sé heimar en einn. Ok víst uni ek því illa, er ek skal enn eigi hafa sigrat einn til fulls. Vituð ér þat, at Rúmverjar rituðu fyrir stundu til mín með þeim manni, er Aemilius hét, ok kǫlluðu mik þá konung sinn. En nú hefi ek spurt, at þeir vili við oss rísa. Ok því at ek vil, at fullgǫrt sé þat, er auki yðra frǽgð, þá skal nú þessu nǽst halda til Rúmaborgar ok brjóta hana niðr en herja síðan í annan heim.” Svá mǽlir Alexander konungr, slítr síðan þingit. Ok er þá komit at kveldi dags. Þat gerizk þá fyrst til tíðenda, at stjǫrnurnar koma seinna upp ok gefa minna ljós af sér, en þeirra náttúra er til. Ok þǽr stjǫrnur, er leiðsǫgumenn eru vanir at marka í hafi til stefnu sinnar, sýna sik eigi á þessi nótt. Ok því þorðu þeir eigi at sigla, er þá váru í hǫfnum staddir. Svá sýndi heimrinn af sér mikla hryggð fyrir Alexandri, sem hann ok ǫnnur skepna bendi burð hans með stórum undrum, því at þann tíma, er hann var fǿddr, fellu stjǫrnur ór loftinu, lamb eitt mǽlti á Egiptalandi ok hǿna klakði dreka. Arar bǫrðusk ok allan dag þann, er hann var fǿddr, yfir hǫll fǫður hans. “Hvat hefir Alexander Macedo þess gǫrt,” segir meistari Galterus, “er guðin gremjask honum þann tíma, er ágǽtt líf hans er sem léttast, þar er þau birtu fyrir ǽfi hans með miklum stórmerkjum. Ek sé,” segir hann, “ef hann hefði eigi sét ofsjónum yfir mannligu eðli ok þegit farsǽlliga hluti með lítillǽti, ok hefði hann eigi verr borit blíðu hamingjunnar en beiskleik, þá er meiri ván, at guðin hefði hann eigi látit fyrir vápnum hníga ok enn síðr fyrir eitrinu, er hverju vápni er grimmara.” Frá því er nú at segja, at nóttin líðr af. Ok tekr at morgna. Eigi fellr dǫgg á dag þann morgun. Ok engir fuglar syngja. Heldr syrgja þeir af þeim tíðendum, er þeir vita at þenna dag munu fram koma. Ok svá er sagt, at dagstjarna hafi fyrst horfit af himninum þenna morgun. Ok þar kom, at sól rann upp ok, þó at hon gerði þat nauðig. Ok skammt hafði hon farit, áðr hon vill aftr snúa ok setjask, at hon sǽi eigi þau tíðendi, er ørlǫgin vilja at fram komi, áðr en hon gangi til viðar. Þó gengr sólin um síðir eftir sinni venju. “Nem þú staðar,” segir meistari Galterus til sólarinnar. “Ef þú gengr þenna dag eftir venju, þá man ljós Grikkja slokna, áðr en þú setisk.” Nú eru komnar inar efstu stundir Alexandri. Ok ørlǫgin vilja nú fyr øngan mun, at lengr frestisk sá glǿpr, er fram verðr at koma. Ríkulig veizla var búin í hǫll konungsins. Ok ilmaði hǫllin af inum dýrstum urtum. Þar kemr saman mikill múgr, hertogar ok hirðin, þar með sendimenn hǫfðingja af ǫllum heiminum. Þá hefir konungr tal við ina ágǽtustu menn lengi dags. Síðan reifir hann gjǫfum meiri menn ok minni, alla þá, er hann hafði til sín boðit. Eftir þat lǽtr hann bera vín í hǫllina. Ok taka menn at drekka. Ok jafnskjótt, sem konungi var upp skenkt ok hann drakk af kerinu, þá kennir hann, at eitr fellr um allan líkam hans. Ok þegar verðr at búa rekkju hans, því at miklu ferr sóttin með meiri ákefð, en hann megi upp sitja. Nú gerizk illr kurr í liðinu. Þó vǽnta margir, at hamingjan myni enn sem fyrr hjalpa sínum fóstrsyni. Ok heftir þat harminn nokkut. En síðan er ǽðr sú, er pulsus heitir, gaf af sér skýr merki, at konungr ǽtti skammt ólifat, þá lǽtr hann búa sér rekkju á miðju hallargolfinu. Drífr þangat at síðan herrinn, svá hverr sem komask má. Konungr lítazk þá um, ok sér, hversu hirðin stendr harmþrútin yfir honum. Ok þá mǽlir hann: “Hvar man finnask, þá er ek fer af heiminum, makligr hǫfðingi slíkum drengjum? Yfrit lengi hefi ek nú ráðit fyrir jarðríki. Hefir hamingjan ekki sparat við mik til þessa heims metnaðar. Leiðizk mér nú, at ǫnd mín sé lengr lukð í dauðligum líkam, þó at ek hafa verit hér til mikils ráðandi, því at heðan í frá man ek ráða fyrir himinríki. Ok samir mér eigi at drepa hendi við þeirri sǿmð, er ek em til kallaðr, er herra Jupiter vill, at ek skipa með honum leyndum hlutum ok ørlǫgum manna. Vera kann, at Typhoeus ok aðrir jǫtnar vili enn freista at herja á himnabúana ok þykki nú auðsóttligra en fyrr, er Jupiter gerizk ørvasi fyrir elli sakir at vinna ríki hans. Má ok vera, at bardagaguðit, herra Mars, óttisk at heyja orrustu við jǫtna án mínu fulltingi ok vili því sjalfr Jupiter ok ǫnnur himnaguðin heimta mik til sín, at ek verja ríki þeirra, ok hirði þau meirr um sína nauðsyn en vilja minn, þó at ek vilda eigi skiljask við yðr, góðir drengir.” Svá mǽlir hann. Ok þá spyrja hertogar ok aðrir hǫfðingjar með miklum móði harmþrungins hugar, hverjum hann vildi gefa eftir sik konungdóm yfir jarðríki. En hann svarar: “Veri sá konungr yðarr, er bezt er til fallinn ok makligastr at ráða svá miklu ríki.” Eftir þat, er hann hafði svá mǽlt, missir hann málsins. Ok þá dregr hann fingrgull af hendi sér ok fǽr hertoga þeim, er Perdiccas heitir. Ok virðu margir af því svá, at hann vildi þenna kjósa til konungs eftir sik. Ok þegar eftir þat verða þau miklu tíðendi, at Alexander konungr lǽtr líf sitt. Ok sá harmr, er margir hǫfðu nokkut hulit, meðan er þeir vǽntu konungi lífs, birtir sik nú með fullu, því at þat má vel ǽtla, hversu slíkr hǫfðingi mundi harmdauði vera sínum mǫnnum. Eftir dauða konungs mǽlir svá meistari Galterus í sinni bók: “Sǽlt vǽri mannkynit, ef þat hefði jafnan fyrir augum sér himneska hluti ok óttaðisk sína dauðastund, er oftliga kemr þá, er minnst varir, jafnvel tígnum sem ótígnum. En vár hugsan ok ástundan er sú iðuligarr, er sálinni hagar til mikils háska. Þat er at afla með ǫllu kostgǽfi fjár ok frǽgðar ok svipulla sǿmða, er nú finnask auðveldliga við fénu falar. Ok at vér fáim þessa hluti, hirðum vér lítt um, hvat vér vinnum til. Margr leggr lífit á ok lǽtr, fyrr en hann finni þat, er hann vill. Vera kann svá, at ágjarn vili finni þetta allt, er hann ferr at leita. Ok maðrinn unir sér nú við fremð ok fé, við sǿmð ok sǽlu, er hann hefir sér aflat. Sé hérna. Þá kemr skjótr dauði, ok kippir frá manninum ǫllu því, er hann hefir til stundat alla sína ǽfi. Slík dǿmi gefr af sér þessi inn mikli Alexander, er allr heimr þótti sér of lítill vera til at hafa vald yfir. Ok nú vinnzk honum sú jǫrð at liggja á, er hon er fóta lǫng.” Sá konungr, er Ptolemaeus hét, ok lesit er, at hlotit hafi Egiptaland í hlutskifti eftir Alexandrum, lét flytja síðan líkama hans til þeirrar borgar, er Alexandria heitir, ok nafn hefir tekit af hans , þar virðuliga um búa. “Nú gengr sól í ǽgi,” segir meistari Galterus. Við orðin þess0000. Lýkr hann þar at segja frá Alexandro magno, ok svá sá, er snúit hefir í sína tungu.
Источник: AM 519 a 4to. Alexanders saga: A digital edition. Transcription, lemmatization, morphological encoding and conversion to Menotic XML by Andrea de Leeuw van Weenen.
Текст с сайта Menota