C. Skrímsli

Þó nykrar séu öllu líkari dýrum en mannslíki sem álfar birtast mönnum í eru þó þeir vatnabúar er skrímsli heita enn fráleitari allri mannslíking,1 enda er oft ekki auðið að gjöra þeirra nokkurn greinarmun og annara dýra er ímyndun þjóðarinnar hefur fundið eitthvað yfirnáttúrlegt við, og því verður síðar nokkuð vikið á sum slík dýr. Með orðinu skrímsli (í fornmálinu skrímsl) tákna menn nú oftast sérhverja óákveðna ófreskju er menn þykjast hafa séð eða heyrt um getið, og ef þeim er lýst verður sjaldan ráðið af lýsingunni hvaða skepna það eigi helzt að vera; svo er lýsingin skrímslisleg eða skrípaleg. Bæði eru til sjóskrímsli og vatnaskrímsli og þekki ég enga aðgreining þeirra. Vatnaskratti er á Suðurlandi og um Borgarfjörð almennt nafn á ófreskjum þeim sem annarstaðar eru kallaðar vatnaskrímsli. Þó er það stundum sama sem nykur, t. d. í gátunni:

Í Grímsey fyrir norðan fara margar sögur af sjóskrímsli. Þykjast menn þar hafa orðið þess varir að það komi á land á náttarþeli og séð að það veltist áfram eins og rokkhjól eða skerborð og fundið slor eftir það þar sem það hafi legið í grasinu. Aðrir ætla að slík sjóskrímsli séu hvalur sá er skeljungur heitir og sagt er að grandi skipum. Í Þorskafirði vestra er og getið skrímslis eins er sé hættulegt fyrir skip og leitist við að hvolfa undir mönnunum. Það skrímsli hefur oft sézt og lítur þá út eins og skip á hvolfi. Ekki eru skrímsli þessi síður í vötnum en í sjó sem fyrr segir, og þykjast menn hafa séð eitt neðarlega í Þjórsá í hákarlslíki eða skötulíki og annað til í sömu á alla götu upp hjá Sóleyjarhöfða í óbyggðinni. Undir Eyjafjöllum er vatnaskratti í skötulíki þegar menn hafa komið auga á hann, og er það haft til sannindamerkis að það sé skrímsli en ekki venjuleg skata að hún gangi aldrei upp í vötn. Þetta skrímsli er illt viðureignar og leitast við að draga menn og skepnur niður til sín í vatnið. Bæði í Skorradalsvatni og Hvítá í Borgarfirði eru skrímsli. Hafa menn stundum séð það í vatninu marga daga í röð, t. d. á jólaföstunni 1858 og það allt fram yfir jól. Það eru ekki fleiri en fimm til sex ár síðan að seli fór að reka höfuðlausa upp úr Hvítá í Borgarfirði, allt upp hjá Þingnesi og Stafholtsey; 1858 voru þeir ekki færri en níu sem rak þannig á sig komna og var það mál manna að skrímslið í ánni hefði bitið af þeim hausana.

Kort frá Möðruvöllum og sjóskrímslið

Kort heitinn Þorvarðsson frá Möðruvöllum í Kjós réri einu sinni sem oftar vetrarvertíð og lá við í sjóbúð einni sem fleiri lágu við, einhverstaðar suður með sjó. Fyrir búðinni var skrá sem hvorki varð læst né lokið upp nema með lykli. Eina nótt var það er þeir höfðu lokað búðinni um kvöldið að innan og allir voru sofnaðir að Kort dreymir að honum þykir einhver ófreskja koma inn í búðina og taka í hendina á sér. Þykist hann þá standa upp og fara með henni inn undir rúmið og teymir skrímslið hann þar út í gegnum búðarvegginn, en það þótti Kort þröng leið. Eftir það leiðir skrímslið hann ofan í fjöru og fram að flæðarmáli; finnur hann þá að það vill koma sér í sjóinn, en þá þykist hann hamast í svefninum, eins og hann átti stundum vanda til, og tók þá ómjúkt á skrímslinu og lauk svo með þeim að Kort bar hærri hlutann og kom því í sjóinn. Í því vaknaði hann, stóð hann þá niður við flæðarmál í nærfötunum einum eins og hann hafði lagzt út af um kvöldið. Hugsaði hann þá fyrst að hann hefði gengið þangað í svefni; en þegar hann kom heim að búðardyrunum og fann þær læstar eins og gengið hafði verið frá þeim um kvöldið svo hann komst ekki inn fyrr en hann vakti lagsmenn sína og þeir luku upp fyrir honum, fór hann að gruna að einhver brögð hefðu önnur verið í tafli en svefnganga ein og að þetta hefði verið svo í raun og veru sem fyrir hann hafði borið í svefninum.