Ólafur Jóh. Sigurðsson

Dulið erindi

Það stóð heima: Þegar ég hafði kvatt drenginn, sem fylgdi mér út á þjóðveginn, sást áætlunarbíllinn í nokkrum fjarska, þar sem hann brunaði eftir dalnum og þyrlaði Ijósbrúnum rykstrókum upp í kyrrlátt og gulhvítt sólskinið yfir landinu. Innan lítillar stundar veifaði ég hendinni, talaði við bílstjórann, keypti farmiða, gekk frá dótinu mínu og renndi augunum í síðasta skipti yfir bliknandi dalinn, þar sem haustlitirnir glóðu í lynginu eins og annarlegir, bleikrauðir og flöktandi eldar. Ég hafði dvalið í þessum dal um sumarið og lokið ákveðnu verki, svo að ég hlakkaði til að koma aftur til Reykjavíkur, en kveið hálfpartinn fyrir bílferðinni. Mér hefur ævinlega þótt fremur leiðinlegt að ferðast langan veg með áætlunarbíl og helzt kosið að sitja í aftasta bekknum, til þess að þurfa síður að taka þátt í viðræðum og söng farþeganna. Viðræður farþega í áætlunarbíl geta að vísu verið fróðlegar stöku sinnum, en söngurinn —, guð hjálpi mér! Ég vildi óska, að ég hefði eignazt nýja laxastöng í hvert skipti, sem ég hef heyrt farþega í áætlunarbíl syngja vísurnar um hörpudiskabúskapinn í moldarkofanum, eða ljóðið um manninn, sem kom ríðandi í hlaðið á hvítum hesti, eða ástarjátningu ungu stúlkunnar, sem tvísteig norpandi í flæðarmálinu, glænapalega búin, horfði á eftir skipi elskhugans og sagðist ætla að hrópa nafn hans til efsta dags svo hátt og skilmerkilega, að allur heimurinn heyrði til hennar. Hún hefur áreiðanlega haft raddböndin í lagi, stúlkan sú, og líklega ekki verið laglaus eins og ég.

Jæja, í þetta skipti var ég svo heppinn að geta komið mér fyrir við annan gluggann í aftasta bekknum, þar sem auðvelt var að sjá landið þjóta framhjá, hæðótt og sölnað. Það sat ungur maður við hinn gluggann í aftasta bekknum, en bilið á milli okkar var autt. Ég veit ekki, hvernig á því stóð, að mér varð undarlega starsýnt á þennan unga mann, sem horfði stöðugt í gaupnir sér og virtist ekki telja ómaksins vert að líta á bæina uppi í hlíðinni. Ég man ennþá, hvað mér þótti hann einkennilegur. Hann var fráleitt meira en tuttugu og fimm ára gamall, langur og þrekinn eins og drumbur, en svipurinn óþroskaður og barnslegur. Hann hafði gamla og ljóta derhúfu ofan á svörtu hárinu, þykku og lubbalegu, sem stakk í stúf við fölbrúnt andlitið, horað, stórskorið og þunglyndislegt. Hann var kauðalega til fara, saumarnir brostnir á dökkum, klístruðum jakkanum, sem stóð honum á beini, hálsmálið trosnað á mórauðri peysunni og mislitar bætur á öklasíðum pokabuxunum, sem minntu á fátækt og sparnað. Hinsvegar voru stígvélaklossarnir nýlegir og tiltölulega lítil óhreinindi í gráum ullarhosunum.

Ég sagði, að svipur hans hefði verið barnslegur og óþroskaður. En allir andlitsdrættir hans voru kynlega strengdir og einbeittir, augnabrúnirnar hnyklaðar, varirnar herptar saman og hökuskarðið óeðlilega djúpt, eins og hann væri annaðhvort að andæfa einhverjum þjáningum eða herða leynda ákvörðun, sem heimtaði krafta hans óskipta. Og þegar hann loks renndi augunum til mín, snöggt og feimnislega, gat ég ekki stillt mig lengur. Hvað heitir þessi bær? spurði ég og benti út um gluggann.

Ég veit það ekki, svaraði hann eftir nokkra umhugsun.

Ertu kannski ókunnugur liérna? spurði ég.

Já, svaraði hann.

Hvaðan ertu?

Hann nefndi einhvern bæ, sem ég kannaðist ekkert við, en þegar hann hafði nefnt hreppinn líka, þóttist ég vita, að þessi bær var ákaflega afskekktur, þar sem hreppurinn var ekki aðeins úrleiðis, heldur öll sýslan.

Og hvert ætlarðu? spurði ég.

Til Reykjavíkur, sagði hann dræmt og starði í gaupnir sér, en mér fannst einhverri tortryggni bregða fyrir í svipnum, eins og hann væri á verði gagnvart spurningum mínum.

Ég horfði þegjandi út um gluggann og yrti ekki á hann aftur, fyrr en áætlunarbíllinn staðnæmdist fyrir utan gistihúsið í þorpinu og farþegarnir þyrptust inn um dyrnar til að fá sér að borða. Við vorum einir í bílnum.

Ætlarðu ekki að fá þér að borða líka? spurði ég.

Nei, svaraði hann.

Jæja, sagði ég. Þá skulum við labba eitthvað að gamni okkar. Ég hef enga lyst á mat núna.

Hann féllst á þessa tillögu umyrðalaust og gekk samhliða mér eftir malargötunum í þorpinu, niðurlútur, hvassbrýnn og þögull. Ég veitti því athygli, að hann forðaðist að líta í áttina til hermannaskálanna fyrir utan þorpiö og kingdi munnvatninu hvað eftir annað, svo að barkakýlið tók viðbragð á strengdum hálsinum. Viltu reykja? spurði ég.

Nei, svaraði hann, ég kann ekki að reykja.

Ég þóttist hafa gengið úr skugga um, að hann myndi ekki trúa mér fyrir neinu ótilneyddur, því að maðurinn var bersýnilega mesti durtur að eðlisfari, en auk þess feiminn og uppburðarlaus. Ég blés frá mér tóbaksreyknum og mælti ekki orð frá vörum langa stund, en hlustaði gramur á skruðlið í mölinni undir stígvélaklossunum hans, þunglamalegt og dapurt. Mér fannst þetta skruðl og marr láta illa í eyrum, og ég var farinn að naga mig í handarbökin út af því að hafa asnazt til að skipta mér af honum, þegar hann benti á kvennaskólann hinumegin við djúpt j ökulflj ótið, sem féll gegnum þorpið í lygnum straumi, benti hikandi á kvennaskólann og sagði: Eru húsin fyrir sunnan miklu stærri en þetta þarna?

Sum, svaraði ég. Hefurðu aldrei komið til Reykjavíkur?

Nei, svaraði hann. Ég hef aldrei farið neitt að heiman.

Ætlarðu að vera lengi í Reykjavík?

Það er ekki afráðið.

Ætlarðu kannski að stunda einhverja vinnu?

Það er ekki afráðið, svaraði hann aftur.

Nú geta allir fengið eitthvað að gera fyrir sunnan, sagði ég. Það hefur verið mikið um atvinnu hjá hernum undanfarið.

Ég veit það, sagði hann þurrlega.

Þú ert kannski að skreppa að gamni þínu til Reykjavíkur?

Nei, svaraði hann. Ég á erindi suður.

Við gengum út á fljótsbrúna og horfðum í einhverri rælni á skolleita og sveipótta hringiðuna undir brúnni. Ég sá, að félagi minn kreppti stórar hendurnar utan um vírstrengina á grindunum, svo að hnúarnir hvítnuðu. Heyrðu, sagði hann skyndilega og röddin titraði lítið eitt, eins og honum væri mikið niðri fyrir. Hefurðu lesið fornsögurnar?

Flestar, svaraði ég undrandi. Af hverju spyrðu að því?

Þeir voru sterkir, sagði hann.

Hverjir?

Fornmennirnir, sagði hann og beit sig í vörina. Til dæmis Grettir Ásmundarson og Skarphéðinn.

Hann hélt áfram að stara á skolleita og sveipótta hringiðuna undir brúnni. Ég vissi ekki, hvað hann hugsaði, en svipbrigði hans gáfu ýmist til kynna leyndar þjáningar, ádæmda byrði eða vægðarlausa harðneskju, sem gerði andlitsdrætti hans óeðlilega stranga og þvingaða. Það var eins og misdökkir skuggar, kvikir og geigvænlegir, hefðu valið sér augu hans að leikvelli. Ég ræskti mig, leit á úrið og sagði eitthvað á þá leið, að sennilega væri mál til komið að rölta í áttina að bílnum, — hann myndi fara að leggja af stað bráðum. En félagi minn starði án afláts niður í hringiðuna og hreyfði sig ekki frá grindunum. Hann fór aftur að reyna kraftana á vírstrengjunum, svo að hnúarnir hvítnuðu. Ég ýtti svolítið við honum og sagði: Nú skulum við rölta í áttina að bílnum.

Hann hrökk við og leit spyrjandi á mig, en augnaráðið minnti á barn, sem vaknar í sömu andránni og draumurinn kastar því fram af hengifluginu. Við gengum aftur inn í þorpið, en fórum okkur hægt og námum jafnvel staðar til að virða fyrir okkur sérkennileg hús. Það kom snarpur vindsveipur utan af hafinu og flutti með sér brimhljóð, en þyrlaði upp fáeinum sandkornum á stignum fyrir framan okkur. Ég rak augun í gulnaðan töðuflekk á lítilli túnflöt öðrumegin við stíginn og sagði við félaga minn, að heyskapurinn hefði víst lent í handskolum hjá fólkinu, sem ætti þennan blett, úr því að taðan sú arna væri látin hrekjast og jafnvel ekki söxuð í drýli, þó að komið væri fram undir réttir.

Við vorum búin að heyja, sagði hann lágt og roðnaði í framan, eins og hann héldi, að ég hefði verið að sneiða eitthvað að honum með því að tala um þennan óhrjálega og gulnaða töðuflekk. Síðan bætti hann við: Þau eru ein heima núna.

Hver? spurði ég.

Pabbi og mamma, svaraði hann.

Jæja, sagði ég. Áttu engin systkini?

Systir mín fór til Reykjavíkur í hittiðfyrra, svaraði hann og leit snöggt á mig, hvasst og rannsakandi, en saug þvínæst upp í nefið og varð aftur niðurlútur. Það marraði í einhverju undir stígvélaklossunum hans og andlitsdrættirnir urðu slakari en áður. Við vorum tvíburar, sagði hann.

Þú hlýtur að vera stærsti tvíburinn hér á landi, sagði ég hlæjandi. Ég hef alltaf staðið í þeirri trú, að tvíburar væru smávaxnir.

Og ég var hérumbil búinn að glopra því út úr mér, að þessi syslir hans myndi ekki vera neitt krílipeð, ef hún líktist honum í vexti, en sat á mér og þagði. Vindsveipurinn, sem flutti með sér brimhljóðið utan af hafinu, var þotinn eitthvað út í fjarskann, en mér fannst loftið titra kringum okkur.

Á sunnudaginn verður mamma ein í bænum, sagði hann. Pabbi fer í göngurnar á sunnudaginn.

Nújá, tautaði ég vandræðalega.

Hann starði niður fyrir fætur sér, steig þungt til jarðar og kreppti stóra hnefana, eins og hann héldi ennþá utan um gilda vírstrengina á brúnni, en andlitsdrættirnir hörðnuðu á ný og svipurinn varð myrkur og einbeittur. Heldurðu, að nokkur þeirra sé eins sterkur og Grettir eða Skarphéðinn? spurði hann.

Hvað áttu við?

Ég á við hermennina, sagði hann.

Ég hristi höfuðið, þar sem ég hafði ekki hugmynd um, hvernig ég ætti að svara þessari spurningu. Það var engu líkara en ósýnilegu fargi hefði verið létt af mér, þegar við stigum upp í áætlunarbílinn og settumst í aftasta bekkinn, sinn við hvorn glugga eins og áður. Bilið á milli okkar var autt. Við sáum landið þjóta framhjá, en mýrarnar fyrir utan þorpið minntu á gulnað bókfell. Ég hugsaði eitthvað á þá leið, að nú væri haustið farið að útmá hinar grænu skriftir vorsins og sumarsins, bráðum myndi laufið hrynja af fjalldrapanum og bergvatnsáin í dalnum, þar sem ég dvaldi í sumar, verða tóndimm og skuggaleg, unz rigningarnar afskæmdu lit hennar og frostið á eftir rigningunum léði henni glærar skarir. Ég hugsaði eitthvað á þá leið, að móðir félaga míns hlyti að verða ákaflega einmana á þessum afskekkta bæ, þegar faðirinn væri lagður af stað í göngurnar á sunnudaginn kemur, — hún myndi kannski liggja vakandi í rúminu, stara út í haustmyrkrið inni í baðstofunni og hlusta á slög hjartans, mædd og óróleg, hlusta á dauft kvak í andvaka fugli, sem ætlaði að hef j a flug til betri landa strax í birtingu, hlusta á hvíslið í bliknuðum stráunum við gluggann eða nið lækjarins hjá túnfætinum og spyrja guðinn í hljóði, hversvegna hann léti hana vera eina og yfirgefna í baðstofunni, svona slitna og gamla. En ég fékk ekki tóm til að hugleiða þetta nánar, því að farþegarnir léku á als oddi og sögðust hafa fengið nýjan silung að borða í gistihúsinu. Einhver spurði, hvort það væri óviðeigandi að taka lagið, og annar bætti því við, að honum fyndist mál til komið að hrista af sér deyfðina. Síðan hófst söngurinn. Það sat ljóshærður hljóðabelgur í miðjum bílnum, sem gerðist von bráðar forsöngvari með aðstoð ungrar stúlku, því að hún minnti hann í sífellu á ný lög, nýjar vísur. Ég hafði aldrei heyrt sumar vísurnar áður, sem bjuggu óneitanlega yfir miklum ráðgátum, en voru samt ívið áheyrilegri en skýrslan um hörpudiskabúskapinn eða heimreiðarljóð mannsins á hvíta hestinum eða ástarjátning konunnar, sem stóð í flæðarmálinu. Og þannig hélt hljóðabelgurinn áfram að syngja klukkustund eftir klukkustund, munnvíður, kátur og sennilega óþreytandi, meðan jarðirnar þutu sölnaðar framhjá gluggunum í aftasta bekknum.

Mig minnir, að félagi minn hafi ekki yrt á mig, fyrr en áætlunarbíllinn var kominn á leiðarenda og hafði staðnæmzt á bryggjunni í þorpinu, þar sem flóabáturinn beið eftir okkur.

Hvað verðum við lengi á sjónum? spurði hann.

Við verðum komnir til Reykjavíkur um tíuleytið, svaraði ég.

Svona fljótt! sagði hann lágt, og mér fannst bregða fyrir einhverjum geig í röddinni. Ég hef aldrei komið á sjó, bætti hann við.

Flóabáturinn hafði varla öslað lengd sína frá bryggjunni, þegar ég rakst á gamlan kunningja á þilfarinu og spjallaði við hann um heima og geima, meðan rökkrið dökknaði yfir hæglátum kvöldgárunum og ljósin í höfuðstaðnum blikuðu í síminnkandi fjarlægð. Ég gleymdi félaga mínum og hefði líklega trassað að kveðja hann í ólmandaganginum á hafnarbakkanum í Reykjavík, ef hann hefði ekki komið til mín, þegar ég var að leggja af stað upp í bæinn ásamt fleira fólki. Hann var mjög fölur í birtunni frá rafljósunum og horfði ringlaður í kringum sig.

Varstu sjóveikur? spurði ég.

Nei, svaraði hann. Veiztu um nokkurn stað, þar sem ég get fengið að vera í nótt?

Það væri kannski reynandi í Herkastalanum, sagði ég.

Herkastalanum! endurtók hann skelkaður og varð enn fölari í birtunni frá rafljósunum.

Ég sagði honum í flýti, að Hjálpræðisherinn væri kristilegur félagsskapur, sem hefði ekki annan vígbúnað en biblíur, sálmabækur og mandólín til að frelsa villuráfandi sálir, en Kastalinn sá arna væri meðal annars gistihús, þar sem langferðamenn gætu oft fengið ódýr herbergi á leigu, — það væri ekki viðlit að leita fyrir sér í öðrum gistihúsum, hann skyldi bara ná í dótið sitt og verða okkur samferða upp í bæinn.

Ég hef ekkert dót, sagði hann þyrrkingslega og hnyklaði brýnnar efablandinn, eins og hann væri á báðum áttum, en gekk síðan við hlið mér áleiðis til Herkastalans og leit hvorki til hægri né vinstri. Hann virtist ekki sjá bílana í Aðalstræti eða mannfjöldann á gangstéttunum og þagði svo áþreifanlega, að mér fannst háreystin umhverfis okkur víkja úr hlustunum.

Hérna er Herkastalinn, sagði ég og nam staðar á Uppsalahorninu. Farðu bara inn um dyrnar þarna beint á móti.

Hvað heitir húsbóndinn? spurði hann.

Það veit ég ekki, svaraði ég. Segðu bara, að þig vanti herbergi í nótt.

Jæja, sagði hann fálega og rétti mér höndina. Vertu sæll.

Því miður get ég ekki hýst þig, tautaði ég afsakandi, en hraðaði mér þvínæst vestur í bæinn og reyndi að hrista af mér áhrifin frá þessum undarlega manni, sem hafði setið í aftasta bekknum og þagað eins og ég, meðan sölnaðar jarðirnar þutu framhjá.

Og þó gat ég ekki slitið hugann frá honum seinna um kvöldið. Hann hélt fyrir mér vöku, þegar ég var háttaður. Hann birtist mér hvað eftir annað, þar sem hann stóð á Uppsalahorninu, tortrygginn og ringlaður, fölur á vangann í bjannanum frá rafljósunum, en svipurinn allur á valdi leynilegra þjáninga eða ákvarðana, sem dýpkuðu hökuskarðið og létu andlitsdrættina minna á þanda strengi. Ég dauðsá eftir að hafa ekki reynt að koma honum fyrir hjá einhverjum kunningja mínum í nótt. Ég hafði jafnvel ekki gengið úr skugga um, hvort hann fengi gistingu í Herkastalanum, — og ef til vill var hann að rangla um göturnar á þessari stundu, þreyttur, svangur, ókunnugur og vegalaus. Hann hafði hvorki borðað vott né þurrt, eftir að ég kom í áætlunarbílinn, en þurfti tvímælalaust að reka brýn erindi í höfuðstaðnum, þar sem hann frestaði ekki þessari löngu ferð fram yfir göngurnar, svo að móðir hans myndi verða ein í bænum um næstu helgi. Ég bylti mér andvaka í legubekknum og skammaðist mín fyrir ónærgætnina, enda þótt ég bæri ekki minnstu ábyrgð á ferðum þessa vandalausa afdalamanns, sem bolaði frá mér gleðinni yfir heimkomunni, gleðinni yfir afloknu verki norður í dalnum, bolaði öllu úr vitund minni/nema sjálfum sér. Hvers vegna asnaðist ég til að skipta mér af honum? hugsaði ég og bylti mér á hina hliðina.

En morguninn eftir rakst ég á hann niðri í Kirkjustræti. Það var blæjalogn og glampandi sólskin, en blómin á Austurvelli áttu skammt eftir ólifað. Hann eigraði þarna fram og aftur, niðurlútur og hyggjuþungur, en virtist feginn að sjá mig. Ég þorði ekki að grennslast eftir því, hvort hann hefði fengið gistingu í Herkastalanum, en bauð honum upp á morgunkaffi.

Ég má ekki vera að því, sagði hann ódjarflega.

Jæja, sagði ég. Hvað þarftu að gera?

Margt, tautaði hann og saug upp í nefið.

Ertu búinn að heimsækja systur þína? spurði ég.

Hún dó í sumar, svaraði hann og hafði ekki augun af gangstéttinni.

Ég vissi ekki, hvernig ég ætti að halda samtalinu áfram, en kunni ekki við að yfirgefa hann strax og tók það ráð að benda honum á Alþingishúsið, Dómkirkjuna, Hótel-Borg, Reykjavíkurapótek og útvarpsstengurnar ofan á Landssímastöðinni. Hann lét sér fátt um finnast, hrukkaði bara ennið og klóraði sér í höfðinu undir frollunni. Hvar er Skólavörðuholtið? spurði hann lágt. Mig langar til að sjá Skólavörðuholtið.

Ég skal fylgja þér þangað, sagði ég.

Við gengum þegjandi upp í bæinn. Hann var skreflangur og ánalegur í hreyfingum, eins og hann væri á ferð um þýfðar og misbrattar hæðir, en stígvélaklossarnir smullu á gangstéttunum og vöktu alstaðar athygli, — menn sneru sér jafnvel á hæli og góndu á eftir okkur, eða hlógu upphátt um leið og við þrömmuðum framhjá þeim. Ég benti félaga mínum á Leif heppna og skýrði honum frá því, að Bandaríkin hefðu sent okkur þessa líkneski árið 1930 til minningar um fund Vínlands, en hann tannaði bara vörina og starði þungbúinn á hermannaskálana bak við líkneskjuna, umgirta ryðguðum gaddavírsflækj um.

Mig langar til að skoða þetta betur, sagði hann að lokum ög ætlaði að klofa yfir girðingarnar.

Nei-nei! hrópaði ég. Þú verður skotinn eða tekinn fastur! Við skulum heldur labba niður á Barónsstíginn.

Hann hlýddi mér eftir nokkra umhugsun, en deplaði augunum hörkulega og hélt áfram að tanna vörina, unz við staðnæmdumst niðri á Barónsstignum og horfðum upp í holtið. Það voru margir hermenn að æfa sig í byssustingjaáhlaupi milli skálanna í holtinu, — þeir þustu fram samkvæmt skipunum tveggja fyrirliða og ráku í gegn nokkrar pokadruslur, sem héngu á linstrengdu vírstagi og táknuðu fjandmenn. Á flötinni fyrir austan barnaskólann var einnig verið að æfa mikinn fjölda af hermönnum, en hrópin í liðþjálfunum hvinu eins og svipuhögg í logninu og yfirgnæfðu jafnvel drunurnar í sprengjuflugvélinni, sem stefndi vestur á flóann í kafbátaleit.

Sko! sagði ég og benti upp í loftið. Sjáðu flugvélina!

Hann þagði.

Og þarna eru skriðdrekar, hélt ég áfram.

Hann leit ekki á skriðdrekana, en kreppti hendurnar fyrir aftan bak og sagði í hálfum hljóðum: Þeir eru svona margir.

Hverjir? spurði ég.

Hermennirnir, sagði hann. Ég hélt ekki, að þeir væru svona nrargir.

Þú hefur nú séð minnst af þeim ennþá, sagði ég.

Hefurðu nokkurntíma talað við þá?

Stundum, svaraði ég.

Geta þeir talað íslenzku?

Nei, svaraði ég. Þeir tala ekkert nema ensku.

Og hvað sögðu þeir?

Þeir sögðu hitt og þetta. Þeir voru ósköp almennilegir, greyin.

Er vont að tala ensku? spurði hann.

Nei, það held ég ekki, svaraði ég. Eigum við ekki að labba niður í bæinn og fá okkur kaffi?

Mig langar til að biðja þig bónar, sagði hann.

Hvað er það?

Mig langar til að biðja þig að sýna mér tvö hús.

Það er velkomið, sagði ég.

Hvar er húsið, þar sem herforingjarnir búa? hvíslaði hann og leit í kringum sig, eins og hann byggist við, að einhverjir væru að hlera eftir samtali okkar.

Eg sagði honum, að ég hefði ekki hugmynd um, hvar herforingjarnir byggju, en þeir væru áreiðanlega á tvístringi hingað og þangað, sumir í Reykjavík, sumir á Akureyri, ég hefði aldrei kynnzt neinum foringja í hernum, jafnvel ekki liðþjálfa.

Þú hefur talað við þá, sagði hann þrjózkulega og dró seiminn. Þekkirðu engan, sem heitir Sjonní?

Heitir hvað? spurði ég undrandi.

Sjonní, endurtók hann varlega og blóðið hljóp fram í kinnarnar. Sjonní.

Ég hristi höfuðið og sagðist aldrei hafa heyrt hans getið.

Hann er einhverskonar herforingi, tautaði félagi minn og virtist þjarma að orðunum. Hann átti verzlun í útlöndum, áður en hann fór í stríðið.

Ég reyndi að koma honum í skilning um, að ég vissi engin deili á þessum manni og þaðan af síður verzluninni hans í útlöndum, það væru svo margar verzlanir í útlöndum, en hann fór að tanna vörina á nýjan leik, gaf mér öðruhverju hornauga og þagði. Mér fannst loftið kringum okkur titra á sama hátt og þegar hann sagði mér frá því, að þau hefðu verið tvíburar, systkinin. Og sérhver dráttur í andliti hans var aftur orðinn stríður og einbeittur.

En hitt húsið? spurði ég, þegar við vorum komnir niður á Skólavörðustíginn og höfðum gengið þegjandi framhjá Leifi heppna. Þú varst að tala um eitthvert annað hús?

Já, anzaði hann. Mig langar til að sjá tukthúsið.

Tukthúsið! át ég upp eftir honum og lét ekki á neinu bera, rétt eins og það væri alvanalegt, að sveitamenn tækju sér ferð á hendur um langan veg til þess að skoða tukthúsið. Það er hérna skammt frá, — við gengum framhjá því áðan.

Gengum við framhjá því áðan? sagði hann steinhissa og leysti augnabrúnirnar úr hnyklunum eitt andartak. Ertu ekki að skrökva þessu að mér?

Hvers vegna ætti ég að skrökva? spurði ég þóttalega og lézt verða móðgaður. Bíddu bara rólegur, við erum bráðum komnir.

Síðan benti ég honum á tukthúsið og múrveggina kringum garðinn, þar sem fangarnir hringsóluðu að öllum líkindum í góðu veðri. En hann var stöðugt svo tortrygginn og efablandinn, að ég sneri mér að lögregluþjóni, sem rölti framhjá okkur í þessum svifum, og lét hann staðfesta orð mín.

Þarna geturðu heyrt, hvort ég skrökva, sagði ég.

Hann sagði ekki neitt. Hann stóð hreyfingarlaus á steinstéttinni og einblíndi fáráðlega á tukthúsið með opinn munn, en andlitsdrættirnir slöknuðu óðum, það hrapaði eitthvað í svip hans, hökuskarðið grynnkaði, varirnar skulfu, hnefarnir voru ekki lengur krepptir, heldur máttlausir. Ég tvísteig óþolinmóður við hlið hans, því að mér datt snögglega í hug, að pilturinn væri ekki með öllum mjalla. Hann hrærði hvorki legg né lið, en góndi án afláts á tukthúsið í höfuðstaðnum, unz nokkrir prúðbúnir menn með dýrar skjalatöskur undirhendinni komu hlæjandi út úr dyrunum og gengu hnakkakertir leiðar sinnar í rauðgullnu sólskininu. Hann hopaði ósjálfrátt afturábak og horfði bljúgur á eftir þessum kátu, öruggu og prúðbúnu mönnum, en leit síðan á jakkann sinn, buxurnar sínar, skóna sína, — fölur og vandræðalegur leit hann á jakkann, buxurnar og skóna, eins og barn, sem hefur framið einhver afglöp.

Jæja, sagði ég, hvernig lízt þér á tukthúsið?

Mér datt ekki í hug, að það væri svona fínt, sagði hann raunalega og forðaðist að horfa í augu mér, en málrómurinn hafði einnig breytzt. Heldurðu, að ég geti fengið einhverja ferð norður í dag?

Ha? sagði ég. Þú ætlar þó ekki að fara heim til þín strax?

Jú, hvíslaði hann auðmjúkur og vætti þurrar varirnar með tungubroddinum. Ég ætla að fara heim.

Þá skildi ég allt í einu, að hann hafði gefizt upp við að reka erindi sín í höfuðstaðnum. Og ég sagði honum eins nærgætnislega og mér var unnt, að hann yrði víst að bíða hérna til morguns, en hinsvegar gæti hann keypt farseðilinn strax, ef hann vildi.